मारवाडी
मारवाड़ी शब्दको विकास र यसले प्रतिनिधित्व गर्ने नाम तथा पहिचानको प्रक्रिया एक जटिल सामाजिक–सांस्कृतिक इतिहास हो। प्रारम्भमा, ‘मारवाड़ी’ शब्दले मुख्य रूपमा जोधपुर क्षेत्र वा पुरानो मारवाड़ राज्यलाई जनाउँथ्यो, जुन राजस्थानको एक ऐतिहासिक भू–भाग हो। तर समयक्रममा यो शब्दले केवल भूगोलिक सन्दर्भलाई मात्र नभई एक जातिगत र व्यवसायिक पहिचानलाई पनि संकेत गर्न थाल्यो।
इतिहासविद्हरूको मत अनुसार, ‘मारवाड़ी’ पहिचान मुख्य रूपमा तब स्थापित भयो जब यो समुदायका सदस्यहरू आफ्नो मूल स्थानबाट बाहिर, विशेषगरी व्यापार र व्यवसायका लागि विभिन्न ठाउँहरूमा प्रवास गर्न थाले। घरमै वा आफ्नो स्थानीय क्षेत्रमा उनीहरूलाई विशेष कुनै जातीय नामले चिनिन्थेन; त्यो समूहको मुख्य पहिचान तिनको गृहभूमि थिए। तर प्रवास गर्दा, उनीहरूले आफूलाई ‘मारवाड़ी’ भनेर चिनाउन थाले, जुन शब्दले उनीहरूको भौगोलिक उत्पत्ति र व्यवसायिक सम्बन्ध दुवैलाई समेट्थ्यो।
यसरी ‘मारवाड़ी’ शब्दले प्रवासी वा डायस्पोरिक समुदायको पहिचानको रूपमा कार्य गर्यो। यो पहिचानले व्यवसायिक नेटवर्कहरूलाई बलियो बनायो र एक साझा सांस्कृतिक र सामाजिक संरचना सिर्जना गर्यो, जसले गर्दा दूर–दराजका ठाउँहरूमा पनि उनीहरूलाई एकसाथ चिनिन सजिलो भयो। ‘मारवाड़ी’ पहिचानले समुदायभित्र एकता, सहयोग, र सामाजिक सद्भाव बढायो, जसले व्यापारिक सफलता मात्र होइन, सामाजिक पहिचान र सामूहिक शक्ति पनि प्रदान गर्यो।
यस अर्थमा, ‘मारवाड़ी’ नाम र पहिचानको विकास केवल एक जातीय नामकरण नभई प्रवास र आर्थिक क्रियाकलापसँग जोडिएको सामाजिक प्रक्रिया हो, जसले समुदायलाई विभिन्न भौगोलिक र सांस्कृतिक परिवेशमा आफूलाई पहिचान गराउने माध्यम बन्यो। यसले समाजशास्त्रीय दृष्टिले मारवाड़ीहरूलाई एक गतिशील, लचिलो र बहुआयामिक समुदायको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ, जसले आफ्नो पहिचानलाई परिस्थितिअनुसार बदल्दै र सुदृढ गर्दै आएको छ।
मारवाड़ीहरूको व्यापार र इतिहासमा योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ र यसले भारतको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। परम्परागत रूपमा, मारवाड़ीहरू एक घुमन्ते व्यावसायिक समुदाय हुन्, जसले थार मरुभूमि नजिक आफ्नो प्रारम्भिक बसोबास गर्दै विभिन्न व्यापारिक मार्गहरूमा सक्रिय रहे। गंगा-यमुना मार्ग जस्ता प्राचीन व्यापारिक मार्गहरूको नजिक भएकाले उनीहरूको व्यापारिक गतिविधि छिट्टै फैलियो र विभिन्न भूभागमा उनीहरूको पहुँच विस्तार हुँदै गयो।
अकाल, युद्ध, र राजनीतिक अस्थिरताका कारण उत्पन्न संकटहरूमा मारवाड़ीहरूले आफूलाई नयाँ भूभागमा पुनःस्थापन गरेर व्यापारिक सञ्जालहरूलाई अझ मजबुत बनाएका थिए। उनीहरूको पराक्रमशीलता र अनुकूलन क्षमताले विभिन्न चुनौतीहरू पार गर्दै आर्थिक समृद्धि हासिल गर्ने अवसर प्रदान गर्यो।
ब्रिटिश शासनकालमा मारवाड़ीहरूको व्यापारिक गतिविधि अझ व्यापक र प्रभावशाली भयो। उनीहरूले पूर्वी भारतको कलकत्ता, पश्चिमी भारतको बम्बई, र दक्षिण भारतको मद्रासजस्ता प्रमुख शहरहरूमा आफ्नो व्यापारी नेटवर्क र बैंकिङ्ग प्रणालीहरू स्थापना गरे। यसले केवल व्यापारिक क्षेत्रमा सीमित नबसि आर्थिक संरचना र वित्तीय व्यवस्थापनमा पनि उनीहरूको योगदानलाई उजागर गर्यो।
ब्रिटिशकालीन कानुनी र प्रशासनिक संरचनाले मारवाड़ीहरूको व्यवसायिक गतिविधिलाई व्यवस्थित र सुरक्षित बनाउन सहयोग पुर्यायो, जसले उनीहरूलाई वैध र प्रतिस्पर्धी व्यापारीको रूपमा स्थापित गर्यो। साथै, मारवाड़ीहरूले स्थानीय राजपूत शासकहरूका आर्थिक संरचनाहरूमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले, जसले उनीहरूको राजनीतिक र सामाजिक प्रभावलाई अझ सुदृढ बनायो।
यस प्रकार, मारवाड़ीहरू भारतको व्यापारिक इतिहासमा एक गतिशील, लचिलो र प्रभावशाली समुदायको रूपमा स्थापित भएका छन्, जसले विभिन्न क्षेत्रका आर्थिक विकास र सामाजिक संरचनामा उल्लेखनीय योगदान पुर्याएको छ।
ब्रिटिश युगमा व्यापारिक वर्चस्व र उद्योगीकरणको क्रममा मारवाड़ी समुदायले भारतीय अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण र दूरगामी प्रभाव पारे। मुगल शासनको पतनपछि ब्रिटिश शासन विस्तारसँगै मारवाड़ी व्यापारीहरूको केन्द्रिय व्यापारिक गतिविधि कोलकत्ता, मुम्बई, र मद्रासजस्ता प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरूमा सरे। यहाँ उनीहरू सामान्य व्यापारी मात्र नभई लगानीकर्ता, उद्योगपति र आर्थिक समूहको रूपमा स्थापित भए।
विशेष गरी पहिलो विश्वयुद्धपछिको समयमा, ब्रिटिशहरूको जूट उद्योगमा रहेको एकाधिकार तोड्दै मारवाड़ीहरूले सूती, चिनी, कपडा, र चिनी उद्योगहरूमा ठूलो लगानी गर्न थाले। यसले भारतको औद्योगिक विकासलाई नयाँ दिशा दियो र मारवाड़ीहरूको आर्थिक प्रभुत्व विस्तार गर्यो। उनीहरूले बिभिन्न औद्योगिक क्षेत्रहरूमा हात हाल्दै धेरै ठूला व्यावसायिक घरानाहरूको स्थापना गरे, जसले भारतलाई आधुनिक उद्योगीकरणको बाटोमा लैजान महत्वपूर्ण योगदान पुऱायो।
१९५० को दशकसम्ममा मारवाड़ीहरूको आर्थिक प्रभुत्व उच्चतम अवस्थामा पुग्यो। यो समयमा उनीहरूले speculative बजारहरूमा पनि ठूलो पूँजी लगानी गरेर आफ्नो आर्थिक सामर्थ्य थप मजबुत बनाएका थिए।
राजनीतिक दृष्टिले पनि मारवाड़ीहरू सक्रिय थिए। उनीहरूले राष्ट्रिय कांग्रेसलाई गोप्य आर्थिक सहयोग पुऱ्याएर भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनमा सहयोग गरे। यसले उनीहरूको आर्थिक शक्ति र राजनीतिक प्रभावबीचको गहिरो सम्बन्धलाई देखाउँछ।
यसरी, ब्रिटिश युगमा मारवाड़ीहरूको व्यापारिक वर्चस्व र उद्योगीकरणले केवल आर्थिक क्षेत्रमा मात्र नभई सामाजिक र राजनीतिक क्षेत्रमा पनि भारतको आधुनिक विकासमा ठूलो भूमिका खेलेको थियो।
स्वतन्त्र भारतमा मारवाड़ीहरूको भूमिका र आर्थिक प्रभाव समयसँगै परिवर्तनशील रह्यो। १९५६ मा अखिल भारतीय मारवाड़ी महासंघले भाषागत आधारमा राज्य पुनर्संरचनाको विरोध गरेर आफ्नो सामाजिक र राजनीतिक उपस्थितिलाई प्रष्ट पारे। यसका साथै, उनीहरूले स्थानीय भाषा पत्रपत्रिकाहरू किनेर मिडिया र सार्वजनिक रायमा प्रभाव जमाउने रणनीति अपनाए, जसले उनीहरूको सांस्कृतिक र राजनीतिक सञ्जाललाई बलियो बनायो।
तर १९९१ मा भारतको आर्थिक उदारीकरण सुरु भएपछि मारवाड़ीहरूको पारंपरिक औद्योगिक प्रभुत्वमा गिरावट आएको देखियो। १९९० को दशकमा उनीहरूले देशको करिब २४% आर्थिक गतिविधिमा नियन्त्रण राखे पनि, २००० सम्ममा यो लगभग २% मा झर्यो। यसको मुख्य कारण नयाँ प्रविधि र उद्योगहरूमा उनीहरूको कम उपस्थिति र उद्यमशीलतामा नयाँ प्रतिस्पर्धीहरूको बढ्दो प्रभाव थियो। यसले मारवाड़ीहरूको परम्परागत व्यापारिक मोडेल र आर्थिक प्रभुत्वमा चुनौती ल्यायो।
यो आर्थिक गिरावट १९३९ को तुलनामा पनि कम हो, जब मारवाड़ीहरूले पुनरुत्थान सुरु गरेका थिए। त्यसबेला उनीहरूको आर्थिक प्रभाव विस्तार हुँदै थियो, जबकि आजको अवस्थामा उनीहरूले आफ्नो योगदान जारी राख्दै आएका छन्, तर पहिले जस्तो व्यापक प्रभुत्व छैन।
यसले देखाउँछ कि मारवाड़ी समुदायले भारतको आर्थिक विकासमा लामो समयसम्म महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्, तर विश्वव्यापी आर्थिक परिवर्तन, उदारीकरण र प्रविधिको विकाससँगै उनीहरूको स्थान केही हदसम्म सीमित भएको छ। तथापि, उनीहरू आज पनि देशको औद्योगिक र व्यापारिक परिदृश्यमा सक्रिय र प्रभावशाली भूमिका खेलिरहेकै छन्।
मारवाड़ी भाषा, जसलाई ‘मारुबाषा’ पनि भनिन्छ, राजस्थानी भाषासँग निकट सम्बन्धित छ र यसको ऐतिहासिक विकास पुरानो गुजराती भाषाबाट भएको मानिन्छ, जसलाई मरु-गुर्जर पनि भनिन्छ। राजस्थानका धेरै मानिसहरूले आफ्नो भाषा ‘राजस्थानी’ भनेर चिनाउँछन्, तर मारवाड़ीले भाषिक, साहित्यिक र सांस्कृतिक रूपमा छुट्टै पहिचान बनाएको छ। मारवाड़ी भाषा साहित्य, लोकगीत, र नाटकहरूमा यसको विशेष भूमिका छ जसले यस समुदायको सांस्कृतिक धरोहरलाई समृद्ध बनाएको छ।
सामाजिक रूपमा मारवाड़ीहरू एक धेरै जोडिएको र सघन समुदाय हुन्। उनीहरूको सामाजिक संरचना पारिवारिक स्थायित्व, आपसी सहकार्य, सामाजिक कर्तव्य र धार्मिक विश्वासहरूमा आधारित छ। परम्परागत रूपमा मारवाड़ी महिलाहरूको मुख्य जिम्मेवारी परिवार र घरलाई स्थिर राख्नु र सन्तान पालनपोषण गर्नु मानिन्छ। तथापि, आजकाल केही मारवाड़ी महिलाहरूले सामाजिक सेवा, शिक्षा र व्यवसायमा पनि सक्रिय सहभागिता जनाउन थालेका छन्, जसले समुदायभित्र परिवर्तन र प्रगतिलाई संकेत गर्दछ। यसरी मारवाड़ी भाषा र सांस्कृतिक पहिचानले यो समुदायलाई मात्र नभई राजस्थानको सांस्कृतिक विविधतामा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
नेपालको केन्द्रीय तथ्यांक विभागका अनुसार, २०११ को जनगणनामा करिब ५१,४४३ जना मारवाड़ीहरू (‘मारवाडी’ अथवा ‘मारवाडी’ नामले) रहेका थिए, जुन नेपालको कुल जनसंख्याको लगभग ०.२% हो। यी मारवाड़ीहरूलाई ‘भारतीय नेपाली’ समूहमा वर्गीकृत गरिएको छ। प्रदेश अनुसार हेर्दा, मारवाड़ीहरूको संख्या कोशी प्रदेशमा सबैभन्दा बढी (०.४%), त्यसपछि बागमती प्रदेशमा (०.३%) र मधेश प्रदेशमा (०.२%) रहेको पाइन्छ।
जिल्ला अनुसार मोरङ, पर्सा, काठमाडौँ, सुनसरी, झापा, बाँके, कपिलवस्तु र सर्लाही जिल्लामा मारवाड़ीहरूको संख्या राष्ट्रिय औसतभन्दा धेरै छ। यी समुदायले नेपालमा व्यापार, उद्योग, र सांस्कृतिक क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्। सामाजिक रूपमा मारवाड़ीहरू नेपाली समाजसँग राम्रो मेलमिलाप गर्दै आएका छन् र आर्थिक क्षेत्रको अभिन्न हिस्सा बनेका छन्। उनीहरूले नेपालको आर्थिक विकासमा विशेष भूमिका खेल्दै नेपालको बहुसांस्कृतिक समाजमा आफ्नो पहिचान मजबुत बनाएका छन्।
१९४७ को भारत-पाकिस्तान विभाजनपछि धेरै मारवाड़ी मुस्लिमहरू पाकिस्तानतर्फ पलायन भएका थिए। पाकिस्तानको कराचीमा विशेषगरी गज़्दरावाद क्षेत्रमा मारवाड़ी मुस्लिमहरूको ठूलो संख्या बसोबास गर्छ। कराचीमा करिब २०,००० मारवाड़ी मुस्लिमहरू छन्, जसको मूल थलो भारतको राजस्थान प्रदेश अन्तर्गत जैसलमेर क्षेत्र मानिन्छ। विभाजनका क्रममा र १९औं शताब्दीमा पनि मारवाड़ी मुस्लिमहरू यहाँ आएका थिए।
पाकिस्तानमा यी मारवाड़ी मुस्लिम समुदाय व्यवसाय, व्यापार र सामाजिक क्षेत्रमा अत्यन्त सक्रिय छन्। उनीहरूले स्थानीय सांस्कृतिक तथा आर्थिक विकासमा योगदान पुर्याउँदै आएका छन्। यद्यपि, पाकिस्तानका मारवाड़ी मुस्लिमहरूको सांस्कृतिक र धार्मिक अभ्यासहरू केही हदसम्म अन्य देशका मारवाड़ीहरूभन्दा फरक छन्, तर उनीहरूको सांस्कृतिक जरा र परम्परागत मूलतत्त्वहरू भने कायम छन्। यसले उनीहरूको पहिचानलाई दुई देशमा रहेका मारवाड़ी समुदायबीच भिन्नता रहँदै पनि सम्बन्धित बनाइराखेको छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । झापाका विभिन्न विद्यालय तथा क्याम्पसका २०० विद्यार्थीलाई लक्षित गर्दै विपद् व्यवस्थापन तथा सर्पदंश रोकथामसम्बन्धी प्रदर्शन एवं सचेतना कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । अन्तरराष्ट्रिय झापाली समाजको सहयोग तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसन झापाको समन्वयमा चारआलीस्थित अरिदमन गण ब्यारेकमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो ।कार्यक्रममा नेपाली सेना तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसनका प्रतिनिधिहरूले
