मल्लाह
मल्लाह (Mallaah) समुदाय उत्तर भारत, पूर्व भारत, पूर्वोत्तर भारत र पाकिस्तानमा व्यापक रूपमा बसोबास गर्ने परम्परागत डुङ्गा चालक र माछा मार्ने जाति वा समुदाय हो। यस समुदायको मुख्य पेशा नदी, ताल, र जलाशयहरूसँग सम्बन्धित छ, जहाँ उनीहरूले डुङ्गा चलाउने, माछा मार्ने, तथा जल यातायात सम्बन्धी कार्यहरू गर्छन्। मल्लाहहरूलाई स्थानीय भाषामा निशाद, केवट, बिन्द, धिमक, सहनी, कराबक आदि नामले पनि चिनिन्छ। नेपाल र बंगलादेशमा पनि मल्लाह समुदायको ठूलो उपस्थिति छ र त्यहाँ उनीहरू प्रायः मधेशी समुदायसँग जोडिएका छन्। सामाजिक दृष्टिले मल्लाहहरूलाई परम्परागत रूपमा एक पिछडिएको जाति वा समूहको रूपमा मानिन्छ। उनीहरूको जीवनशैली प्रायः नदी र जल स्रोतमा निर्भर रहने भएकाले उनीहरूका संस्कार, भाषा, र सामाजिक व्यवहारमा जलसँग गहिरो सम्बन्ध छ। मल्लाह समुदायका मानिसहरू आफ्नो परम्परागत पेशालाई गौरवको रूपमा हेर्ने गर्दछन् र यस पेशाले उनीहरूको सांस्कृतिक पहिचानलाई निर्धारण गरेको छ।
मल्लाह समुदायको इतिहास पौराणिक कालदेखि आधुनिक युगसम्मको विकासक्रममा गहिरो सांस्कृतिक, धार्मिक र व्यवसायिक भूमिकाले भरिपूर्ण छ। हिन्दू धर्मग्रन्थहरू जस्तै रामायण र महाभारतमा मल्लाह समुदायलाई विशेष स्थान दिइएको छ। रामायणमा निशादराजको कथा प्रमुख छ, जसले भगवान रामलाई गंगा नदी पार गराउन मद्दत गरेका थिए। यसले मल्लाह समुदायको नदी र जलसँगको सम्बन्धलाई धार्मिक दृष्टिले पुष्ट गरेको छ। महाभारतमा पनि वेद व्यासको सन्तानको रूपमा मल्लाहहरूको महत्त्व चित्रित गरिएको छ, जसले यस समुदायको सांस्कृतिक गौरव र ऐतिहासिक गहिराइलाई देखाउँछ।
मल्लाह शब्दको व्युत्पत्ति सम्बन्धी विभिन्न मतहरू छन्। कतिपय विद्वानहरूले यसलाई अरबी भाषाबाट आएको मान्छन्, जसको अर्थ “पन्छीझैँ पखेटा चलाउनु” हो, र यसले मल्लाह समुदायको पेशागत जीवनसँगको जोडलाई उजागर गर्छ। यसको मतलब मल्लाहहरूलाई प्राचीनकालदेखि नै जल यातायात, माछापालन, र नदी तथा तालहरूमा सञ्चालित विभिन्न क्रियाकलापहरूसँग जोडिएको पेशा सञ्चालन गर्दै आएको देखिन्छ।
इतिहासमा मल्लाहहरू समयसँगै विविध क्षेत्रमा विस्तार भएका छन्। प्रारम्भिक कालमा मुख्यतः माछा पालन र जल यातायातमा सक्रिय थिए भने पछि कृषि, व्यापार, र विभिन्न सेवा क्षेत्रमा पनि सहभागी हुन थाले। तर उनीहरूको सांस्कृतिक पहिचान र जीविकोपार्जनको मुख्य आधार जल स्रोतहरू नै रहे।
धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले पनि मल्लाह समुदायले आफ्नो पहिचानलाई सुदृढ पार्दै आएका छन्। निशादराज र ईकलव्य जस्ता पौराणिक पात्रहरूलाई आफ्नो पूर्वज मानेर उनीहरूले सामाजिक एकता र सांस्कृतिक परम्परालाई संरक्षण गरिरहेका छन्। यी पौराणिक कथाहरूले मल्लाह समुदायलाई मात्र पेशागत समुदायको रूपमा नभई धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले पनि सम्मानित समूहको रूपमा स्थापित गरेको छ।
यसरी हेर्दा, मल्लाह समुदायको इतिहास केवल व्यवसायमा सीमित नरहेर सामाजिक, सांस्कृतिक र धार्मिक आयामहरूमा पनि गहिरो प्रभाव पार्ने एउटा जीवित इतिहास हो, जसले पौराणिक कालदेखि आजसम्म आफ्नो पहिचान र महत्व कायम राख्दै आएको छ। आधुनिक युगमा पनि उनीहरूको जलस्रोतसँगको सम्बन्ध कायम रहँदै आएको छ भने नयाँ पेशा र सामाजिक भूमिकामा पनि उनीहरूले आफ्नो उपस्थिति दर्ज गराएका छन्।
मल्लाह समुदाय भित्र विभिन्न उपजातिहरू पाइन्छन्, जसमा केवट, बिन्द, निशाद, धिमक, कराबक, सहनी लगायतका समूहहरू प्रमुख हुन्। यी उपजातिहरूले क्षेत्रीय र सांस्कृतिक भिन्नताहरू विकास गरेका भए पनि उनीहरूको परम्परागत पेशा—जलस्रोतमा आधारित माछापालन, जल यातायात, र माछा पालन—साझा छ।
भारतीय समाजमा परम्परागत रूपमा मल्लाह समुदायलाई सामाजिक रूपमा पिछडिएको समूहको रूपमा हेरिएको छ। उनीहरूको सामाजिक–आर्थिक स्थिति अन्य पिछडिएका जातिहरू भन्दा समेत कमजोर रहेको देखिन्छ। ऐतिहासिक दृष्टिले शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, र आर्थिक स्रोतहरूको पहुँच मल्लाहहरूका लागि सीमित रहेको छ, जसले उनीहरूको सामाजिक उन्नतिमा बाधा पुर्याएको छ।
तर धार्मिक र पौराणिक ग्रन्थहरूमा, जस्तै महाभारतमा, मल्लाहहरूलाई क्षत्रिय वर्गसँग सम्बन्धित देखाइएको छ, जसले उनीहरूको सामाजिक प्रतिष्ठामा आधार बनाएको छ। यसै कारण कतिपय प्रदेशहरूमा मल्लाह समुदायलाई अनुसूचित जातिको दर्जा प्रदान गर्ने प्रयासहरू भएका छन्। विभिन्न जातीय र सामाजिक संगठनहरूले लामो समयदेखि सामाजिक समावेशीकरण र आर्थिक सशक्तिकरणका लागि आन्दोलन गरिरहेका छन्।
यी आन्दोलनहरूले मल्लाह समुदायलाई राष्ट्रिय तथा राज्यस्तरीय राजनीति र समाजमा सक्रिय बनाएको छ। सामाजिक सम्मान र पहिचानको सुधारमा यसको ठूलो भूमिका देखिन्छ। आजका दिनमा मल्लाहहरू शिक्षा, रोजगारी, प्रशासन र राजनीतिक क्षेत्रमा पनि आफ्नो उपस्थिति दर्ज गराउँदै सामाजिक उन्नतिको बाटोमा अघि बढिरहेका छन्। यसले उनीहरूको सामाजिक स्थिति र समुदायको पहिचानलाई नयाँ आयाम प्रदान गरेको छ।
२०औं शताब्दीको सुरुवातदेखि नै मल्लाह समुदायमा सामाजिक–आर्थिक सशक्तिकरणका लागि आन्दोलनहरू सक्रिय भए। शिक्षित वर्गले नेतृत्व गर्दै १९१८ मा निशाद महासभा स्थापना भयो, जसले मल्लाह र सम्बद्ध उपजातिहरूलाई एउटै छत्रछायामा राखेर साझा हितका लागि काम गर्न थाल्यो। यस संस्थाले समुदायमा सामाजिक चेतना जगाउने, शिक्षामा पहुँच बढाउने र राजनीतिक प्रतिनिधित्वका लागि सङ्घर्ष गर्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।
समयक्रमसँगै मल्लाहहरू विभिन्न राजनीतिक दलहरूमा सहभागी हुँदै स्थानीय र राष्ट्रिय स्तरमा आफ्नो प्रतिनिधित्व मजबुत बनाए। १९९० को दशकमा राम मंदिर आन्दोलनले हिन्दुत्ववादी दलहरूलाई मल्लाह समुदायलाई आकर्षित गर्ने अवसर प्रदान गर्यो। रामायणमा निशादराजको पात्रलाई आधार मान्दै हिन्दुत्ववादी नेतृत्वहरूले मल्लाह समुदायमा जातीय र धार्मिक भावना जगेरेर उनीहरूको राजनीतिक महत्त्वलाई थप उचाइमा पुर्याए। यसले मल्लाहहरूको दलगत राजनीति र सामाजिक पहिचानमा ठूलो प्रभाव पारेको थियो।
तर यसैबीच, दलित नेताहरूले ईकलव्य पात्रलाई अघि सारेर सामाजिक समानता र न्यायको पक्षमा आवाज उठाए, जसले जातीय राजनीति अझै जटिल र बहुआयामिक बनायो। यस राजनीतिक परिवेशमा मल्लाह समुदायले आफ्नो अधिकार र पहिचानका लागि निरन्तर संघर्ष जारी राख्दै सामाजिक सशक्तिकरण र राजनीतिक सहभागितामा प्रगति हासिल गरेको देखिन्छ। यी आन्दोलनहरूले समुदायलाई राष्ट्रिय राजनीतिमा अझ प्रभावशाली बनाएको छ र भविष्यमा पनि सामाजिक समावेशीकरण र आर्थिक विकासका मार्ग खोल्न महत्वपूर्ण योगदान दिइरहेका छन्।
१९९० दशकमा बिहार र उत्तर प्रदेशमा जातीय द्वन्द्व तीव्र रूपमा फैलियो र मल्लाह समुदाय गम्भीर रूपमा प्रभावित भयो। यसमा सबैभन्दा दुखद र कुख्यात घटना लखनपुर बाथे हत्याकाण्ड (१९९७) मानिन्छ, जहाँ माथिल्लो जातिका सशस्त्र समूहहरूले निर्दयतापूर्वक मल्लाहहरूलाई निशाना बनाएर ठूलो मानव अधिकार उल्लंघन गरे। यो घटना समुदायका लागि गहिरो पीडा र आघात बन्न पुगेको थियो।
त्यसै समयमा, उत्तर प्रदेशबाट मल्लाह समुदायकी महिला नेतृ फूलन देवीले जातीय हिंसाविरुद्ध सक्रिय संघर्ष गरिन्। उनी जनआन्दोलनमा अगुवाइ गर्दै मल्लाह समुदायको आवाज बनेकी थिइन् र पछि सांसद भएर जनप्रतिनिधित्व पनि गरिन्। उनको नेतृत्व र संघर्षले जातीय अन्याय विरुद्ध चेतना जगाउने तथा राजनीतिक सशक्तिकरणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।
जातीय द्वन्द्वले मल्लाह समुदायको सामाजिक सुरक्षा, आर्थिक अवस्था, र राजनीतिक चेतनामा गहिरो प्रभाव पारेको छ। यसले समुदायभित्र एकता र राजनीतिक जागरणलाई उत्प्रेरित गरेको भए पनि, हिंसा र विभाजनका कारण धेरै मानिसहरू आहत भए र सामूहिक रूपमा कमजोर बने। यस पीडाले मल्लाहहरूलाई आफ्नो अधिकार र सम्मानको लागि अझ सङ्गठित भएर संघर्ष गर्न बाध्य पारेको छ। यो ऐतिहासिक संघर्षले समुदायको सामाजिक–राजनीतिक अवस्थालाई बदल्न र सुधार गर्न चुनौतीहरू पनि प्रस्तुत गरेको छ।
१९९० को दशकमा बिहारमा मल्लाह र बिन्द समुदायले केही आपराधिक गतिविधिहरूमा संलग्न भएको देखिन्छ, जसमा अपहरण, काठ तस्करी, सार्वजनिक काममा बाधा पुर्याउने, र गाडी चोरी जस्ता घटनाहरू समावेश छन्। यस्ता क्रियाकलापहरूले समुदायको सामाजिक छविमा नकारात्मक प्रभाव पारेका छन्। यसअघि ब्रिटिश शासनकालमै मल्लाहहरूलाई ‘क्रिमिनल ट्राइब्स एक्ट’ अन्तर्गत सूचीकृत गरिएको थियो, जसले उनीहरूको समाजमा पूर्वाग्रह र कलंक थप्ने काम गर्यो।
यद्यपि मल्लाह समुदायका धेरै सदस्यहरू परिश्रमी र शान्तिप्रिय छन्, केही आपराधिक घटनाहरूले समुदायको छवि धूमिल पार्न पुगेको छ। यसले सामाजिक समावेशीकरण, शिक्षा, र आर्थिक विकासका अवसरहरूमा अवरोध सिर्जना गरेको छ। तर, सामाजिक सुधार र शिक्षा प्रवर्द्धनका कार्यक्रमहरू मार्फत समुदायका अग्रगामी व्यक्तिहरू यो चुनौतीलाई सामना गर्दै सुधारका लागि सक्रिय रूपमा लागिपरेका छन्। उनीहरूको प्रयासले मल्लाह समुदायको सामाजिक स्थिति सुधार्न र सकारात्मक पहिचान निर्माण गर्न मद्दत पुर्याउँदै आएको छ।
२००० दशकमा बिहारको राजनीति मल्लाह समुदायका लागि एउटा नयाँ युगको शुरुवात भयो जसले उनीहरूलाई राजनीतिक सशक्तिकरणका अवसरहरू प्रदान गर्यो। लालू प्रसाद यादवको नेतृत्वमा पिछडिएका जातिहरूलाई—विशेषगरी मल्लाहहरूलाई—राजनीतिक रूपमा बढी प्रतिनिधित्व र सहभागिता मिल्न थाल्यो। स्थानीय तहमा मल्लाह नेताहरू मुखिया, वार्ड सदस्य जस्ता महत्वपूर्ण पदहरूमा पुग्न सफल भए। यद्यपि यादवहरूको राजनैतिक प्रभुत्वले केही हदसम्म मल्लाहहरूको विस्तारलाई सीमित गरे पनि, मल्लाह नेताहरूले विभिन्न दलहरूसँग गठबन्धन गर्दै आफ्नो राजनीतिक प्रभाव विस्तार गरे।
मुकेश सहनीजस्ता नेताहरूले मल्लाह समुदायको नेतृत्व सम्हाले र विभिन्न दलहरूसँग गठबन्धन गरेर समुदायलाई राजनीतिक लाभ दिलाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेले। यसले मल्लाहहरूको राजनीतिक स्वर उठ्न र उनीहरूको सामाजिक-आर्थिक मागहरूलाई सरकारको प्राथमिकतामा राख्न मद्दत गर्यो। अर्कोतर्फ, मल्लाह समुदायलाई अनुसूचित जनजातिको दर्जा दिने विषयले ठूलो राजनीतिक बहस र विवाद जन्मायो जसले समुदायभित्र तथा राष्ट्रिय राजनीति मञ्चमा गहिरो प्रभाव पार्यो। यी घटनाहरूले मल्लाह समुदायलाई नयाँ राजनीतिक युगमा स्थापित गराउन र सशक्तिकरणमा थप प्रगति गर्न भूमिका खेले।
विभिन्न देशहरूमा मल्लाह समुदायको वितरण र सामाजिक अवस्थालाई हेर्दा उनीहरूले आफ्नो सांस्कृतिक, सामाजिक र आर्थिक पहिचानलाई निरन्तरता दिइरहेको देखिन्छ। नेपालमा मल्लाहहरू मुख्य रूपमा मधेशी समुदाय भित्र पर्छन् र २०११ को जनगणनाका अनुसार करिब १,७३,२६१ जनाको संख्या रहेको छ, जुन नेपालका कुल जनसंख्याको करिब ०.७% हो। मधेश प्रदेशमा उनीहरूको सघन उपस्थिति (२.३%) छ, विशेष गरी रौतहट, सर्लाही, पर्सा, बारा, सिराहा, सप्तरी, रुपन्देही, महोत्तरी, धनुषा, मोरङ, बर्दिया, र पारासी जस्ता तराईका जिल्लाहरूमा केन्द्रित छन्।
पाकिस्तानको सिंध प्रान्तमा मल्लाहहरू परम्परागत रूपमा डुङ्गा चालक, माछा मार्ने र खेतीपातीमा संलग्न मोहना जातिसँग सम्बन्धित समुदाय हुन्। उनीहरू मुख्यतः सिंधी भाषा बोल्ने थट्टा र बदिन जिल्लामा बसोबास गर्दछन् र त्यहाँ पनि विभिन्न उपजातिहरूमा विभाजित छन्।
बंगलादेशमा पनि मल्लाह समुदायको उपस्थिति छ, जहाँ उनीहरूको जीवनशैली र सामाजिक संरचना भारत र नेपालका मल्लाहहरू जस्तै देखिन्छ। यी सबै देशहरूमा मल्लाहहरूले परम्परागत पेशा र सांस्कृतिक अभ्यासहरूलाई निरन्तरता दिँदै आफ्नै सामाजिक पहिचान र आर्थिक गतिविधिहरूमा सक्रिय भूमिका खेलेका छन्।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । झापाका विभिन्न विद्यालय तथा क्याम्पसका २०० विद्यार्थीलाई लक्षित गर्दै विपद् व्यवस्थापन तथा सर्पदंश रोकथामसम्बन्धी प्रदर्शन एवं सचेतना कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । अन्तरराष्ट्रिय झापाली समाजको सहयोग तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसन झापाको समन्वयमा चारआलीस्थित अरिदमन गण ब्यारेकमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो ।कार्यक्रममा नेपाली सेना तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसनका प्रतिनिधिहरूले
