चमार
चमार जाति भारत, पाकिस्तान, र नेपालमा पाइने एक अनुसूचित जाति हो, जुन परम्परागत रूपमा छाला प्रशोधन र जुत्ता बनाउने पेशासँग सम्बन्धित छ। संस्कृत शब्द 'चर्मकार' बाट आएको 'चमार' शब्दले छालाको काम गर्ने व्यक्तिलाई जनाउँछ। यिनीहरू प्रायः हिन्दू धर्मावलम्बी भए पनि इस्लाम, सिख, रविदासिया, र क्रिश्चियन धर्म अपनाउनेहरू पनि छन्। चमार जातिमा १५० भन्दा बढी उपजातिहरू छन्, जसले आफ्नै पञ्चायत प्रणाली विकास गरेका छन्। सामाजिक रूपमा, यिनीहरूलाई अछूतको रूपमा हेरिन्थ्यो, र उच्च जातिका गाउँहरूबाहिर बसोबास गर्न बाध्य पारिन्थ्यो।
चमार जातिको छाला उद्योगसँगको सम्बन्ध ऐतिहासिक, सामाजिक र सांस्कृतिक दृष्टिले निकै गहिरो छ। परम्परागत रूपमा चमारहरू छाला प्रशोधन, जुत्ता बनाउने, र अन्य छालासम्बन्धी सामग्री उत्पादन गर्ने कार्यमा संलग्न रहँदै आएका छन्। यो पेशा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको हुँदा, उनीहरू यस क्षेत्रमा विशेषज्ञता हासिल गर्न सफल भए। विशेषतः ब्रिटिश उपनिवेशकालमा, भारत तथा नेपालका चमारहरूलाई छाला उद्योगमा श्रमिकका रूपमा व्यापक रूपले प्रयोग गरिएको पाइन्छ। उपनिवेशवादी शासनले चमार समुदायको सीप र दक्षतालाई उपयोग गर्दै छालाजन्य वस्तुहरूको व्यावसायिक उत्पादनमा उनीहरूको श्रममाथि निर्भरता बढायो। यसले चमार जातिको आर्थिक जीवनयापनमा केही हदसम्म योगदान दिए तापनि, सामाजिक दृष्टिकोणबाट उनीहरूको स्थिति उस्तै नै रह्यो, वा अझ कमजोर बन्यो।
हिन्दू धर्ममा छाला विशेष गरी मृत जनावरको छाला अपवित्र मानिने भएकाले, छाला प्रशोधनजस्ता कार्यहरूलाई 'अछुत' पेशाका रूपमा हेरिन्थ्यो। यस कारण चमार जातिलाई हिन्दू जातीय संरचनाभित्र सधैं तल्लो श्रेणीमा राखियो। छालाको काम गर्नुपर्ने सामाजिक दायित्वले उनीहरूलाई सामाजिक बहिष्कार र भेदभावको शिकार बनायो। यसरी पेशागत भूमिकाले उनीहरूको सामाजिक स्थान झन् कमजोर बनाएको पाइन्छ।
यद्यपि, समयको क्रमसँगै चमार समुदायमा दुईवटा धार देखिन थाले। केही व्यक्तिहरूले आफ्नो परम्परागत सीपलाई पहिचान र गर्वको विषयका रूपमा आत्मसात् गरे। उनीहरूले छालाजन्य व्यवसायलाई आधुनिक प्रविधि र व्यापारिक दृष्टिकोणबाट अघि बढाउने प्रयास गरे। अर्कोतर्फ, धेरैले यो पेशालाई सामाजिक कलंकको रूपमा अनुभव गरे र वैकल्पिक पेशा तथा शिक्षामार्फत आफ्नो पहिचान पुनःनिर्माण गर्न खोजे। विशेषतः शिक्षित पुस्तामा यो प्रवृत्ति बढी देखिएको छ, जसले सामाजिक सम्मान र समानताको खोजीलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ।
चमार जातिको छाला उद्योगसँगको सम्बन्ध उनीहरूको आर्थिक अस्तित्वको आधार मात्र होइन, सामाजिक पहिचानको मूल प्रश्नसँग पनि गाँसिएको छ—जसले परम्परा, धर्म, जातीयता र आधुनिकताको गहिरो अन्तर्सम्बन्ध देखाउँछ।
१९औं शताब्दीको उत्तरार्ध र २०औं शताब्दीको प्रारम्भतिर चमार जातिमा सामाजिक उत्थानको चेतना तीव्र रूपमा विकास हुन थाल्यो। जातीय भेदभाव, अपमानजनक सामाजिक स्थान र "अछूत" को तमगालाई चुनौती दिँदै, चमार समुदायका नेताहरूले आफ्नो इतिहास र पहिचानलाई पुनः लेख्ने प्रयास गरे। यसै सन्दर्भमा, १९१० मा उ.बि.एस. रघुवंशीद्वारा प्रकाशित 'श्री चनवर पुराण' एक महत्वपूर्ण दस्तावेजका रूपमा अगाडि आयो। यस ग्रन्थमा चमार जातिलाई 'चनवर' नामक आदिपूर्व क्षत्रिय वंशको सन्तानका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
'श्री चनवर पुराण' मा वर्णन अनुसार, विष्णु भगवानले चामुंडा राई नामक क्षत्रिय योद्धालाई श्राप दिएपछि उनका वंशजहरूले चमार पहिचान धारण गर्नुपरेको थियो। यस्तो मिथकीय आख्यानद्वारा चमार जातिलाई क्षत्रिय मूलका रूपमा पुनःस्थापित गर्ने प्रयास गरियो, जसले उनीहरूको सामाजिक स्तर उच्च बनाउने रणनीतिक उद्देश्य बोकेको थियो।
यसै क्रममा, चमार जातिको एउटा उपसमूह—जतव—ले आफूलाई भगवान कृष्णसँग जोडेर 'यदुवंशी क्षत्रिय' को दाबी गर्न थाल्यो। कृष्ण, जो हिन्दू धर्ममा यदुवंशी क्षत्रियका रूपमा पूजित छन्, उनीसँग वंशजको सम्बन्ध जोडेर जतव समुदायले आफ्नो सामाजिक हैसियत उकास्ने प्रयत्न गरे। यस अभियानलाई संस्थागत रूपमा अगाडि बढाउने उद्देश्यले 'जतव वीर महासभा' जस्ता संगठनहरू गठन भए, जसले यदुवंशी दाबीलाई प्रचार-प्रसार गर्न थाल्यो।
यी दाबीहरू केवल धार्मिक वा पौराणिक कथनहरू मात्र थिएनन्; ती राजनीतिक र सामाजिक रणनीति पनि थिए। जातीय पहिचान पुनःनिर्माणको यस्ता प्रयासहरूले जातिवादी संरचनाविरुद्ध एक प्रकारको चुनौती प्रस्तुत गरे, र चमार समुदायको आत्मसम्मान, सामाजिक अधिकार र सम्मानित स्थानको खोजीलाई मूर्त रूप दिन योगदान पुर्याए।
यद्यपि, यस्ता क्षत्रिय दाबीहरूलाई सबैले सहज रूपमा स्वीकार गरेनन्। शास्त्रीय वर्ण व्यवस्था र जातीय श्रेष्ठता कायम राख्न चाहनेहरूबाट कडा विरोध पनि भयो। तर पनि, यी प्रयासहरूले चमार समुदायमा आत्मचेतना, शिक्षा, संगठन निर्माण र सामाजिक आन्दोलनको नयाँ लहर सुरु गरे, जुन भारत र नेपाल दुवै स्थानमा समान रूपमा प्रभावशाली बने।
दलित समुदायको सामाजिक उत्थानका लागि राजनीतिक जागरण अपरिहार्य मानिँदै आएको छ। यिनै प्रयासहरूलाई संगठित रूप दिन १९८४ मा कांशीरामले बहुजन समाज पार्टी (BSP) को स्थापना गरे। यस पार्टीको मुख्य उद्देश्य भारतका दलित, अनुसूचित जाति, जनजाति, र अन्य पिछडिएको वर्ग (OBC) का अधिकारहरूको संरक्षण, सामाजिक न्यायको प्रवर्द्धन, र राजनीतिक सहभागिताको सुनिश्चितता थियो। कांशीरामको नारा—“जो संख्या में अधिक हैं, सत्ता में भी वही होंगे”—ले बहुजन समुदायलाई संगठित र सशक्त बनाउने अभिप्राय बोकेको थियो।
BSP को संगठनात्मक जड चमार जातिमा विशेष रूपमा फैलिएको थियो। चमार समुदायले परम्परागत सामाजिक बहिष्कार र दमनबाट गुज्रिए पनि, राजनीतिक चेतना र एकताको माध्यमबाट आफ्नो हैसियत परिवर्तन गर्न थाल्यो। BSP ले चमार जातिलाई एउटा साझा राजनीतिक मंच प्रदान गर्यो, जसले उनीहरूलाई भारतको सबैभन्दा ठूलो राज्य उत्तर प्रदेश को राजनीतिमा निर्णायक शक्तिका रूपमा उभ्यायो।
कांशीरामको निधनपछि, पार्टीको नेतृत्व मायावती ले सम्हालिन्। उनी स्वयं चमार समुदायबाट आएकी थिइन् र कांशीरामको राजनीतिक उत्तराधिकारीका रूपमा स्थापित भइन्। मायावतीको नेतृत्वमा BSP ले अभूतपूर्व सफलता हासिल गर्यो, र उनी उत्तर प्रदेशकी पहिलो दलित महिला मुख्यमन्त्री बन्न सफल भइन्। उनको सत्तारोहण न केवल दलित समुदायका लागि ऐतिहासिक थियो, तर भारतीय राजनीतिमा पनि जातीय रूपमा उत्पीडित वर्गका लागि एक प्रेरक मोड बन्यो।
BSP को उदयले देखायो कि दलित समुदाय, विशेषतः चमार जाति, अब केवल सामाजिक आन्दोलनका मार्फत होइन, राजनीतिक सहभागिता र सत्ताको केन्द्रमा प्रवेश गरेर पनि समानता र अधिकारको लडाइँ लड्न सक्ने अवस्थामा पुगेका छन्। यद्यपि समयक्रममा BSP लाई विभिन्न चुनौतीहरू सामना गर्नुपरेको छ—जसमा आन्तरिक गुटबन्दी, चुनावी असफलता, र अन्य राजनीतिक शक्तिहरूसँगको प्रतिस्पर्धा सामेल छन्—तर पनि यसले दलित राजनीति र चमार समुदायको राजनीतिक सहभागितामा ऐतिहासिक क्रान्ति ल्याएको अस्वीकार गर्न सकिन्न।
भारतको ग्रामीण समाजमा जातीय संरचना गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेको छ, जसले दलित समुदाय, विशेषतः चमार, मुसहर, र दुसाध जातिलाई ऐतिहासिक रूपमा उत्पीडनमा राखेको छ। बिहार राज्यका रोहतास र भोजपुर जिल्लाहरू यस्ता उत्पीडनका ज्वलन्त उदाहरण हुन्, जहाँ दलित समुदायका महिलाहरू र पुरुषहरू दुबै प्रकारका शारीरिक, मानसिक र सामाजिक हिंसा को शिकार भइरहेका थिए।
यी क्षेत्रमा राजपूत जमीन्दारहरूद्वारा चमार, मुसहर र दुसाध महिलामाथि यौन शोषण, शारीरिक दुर्व्यवहार, तथा सार्वजनिक स्थानमा अपमान जस्ता क्रियाकलापहरू गरिन्थ्यो। महिलाहरूलाई सडकमा नहिँड्न धम्की दिनु, पानीको धारा वा इनार जस्ता सार्वजनिक स्रोतहरूमा पहुँच रोक्नु, अनि उनीहरूको दैनिक जीवनमा निरन्तर डर र अपमानको वातावरण सिर्जना गर्नु—यी सबै व्यवहारहरूले दलित समुदायमाथिको अमानवीयता उजागर गर्थे।
यी हिंसात्मक संरचनाहरू केवल सामाजिक नहुन, राजनीतिक संरक्षण र कानुनी अकर्मण्यताले पनि तीव्र बनाएका थिए। स्थानीय प्रशासन र प्रहरी पनि अक्सर जमीन्दारहरूको पक्षमा उभिन्थे, जसले दलितहरूको पीडालाई न्यायको ढोका सम्म पनि पुग्न नदिने अवस्था सिर्जना गथ्र्यो।
यस्ता अवस्थाविरुद्ध १९७० को दशकमा किसान संघर्ष समिति (जस्तै, माओवादी समर्थित समूहहरू), दलित अधिकारकर्मीहरू, र विभिन्न वामपन्थी आन्दोलनहरूले प्रतिरोध सुरू गरे। यी आन्दोलनहरूले जमीन अधिकार, बराबरी, र सामाजिक सम्मानको माग गर्दै विभिन्न जनजागरण अभियान, प्रदर्शन, र कतिपय स्थानमा सशस्त्र प्रतिरोध पनि चलाए।
यद्यपि, यी प्रयासहरूले केही हदसम्म सुधार ल्याए—जस्तै: केही गाउँहरूमा समान विद्यालयमा पढ्ने अधिकार, पानीमा पहुँच, र यौन हिंसाविरुद्धको चेतना—तर उत्पीडनको संरचनागत जरा उखेल्न भने आज पनि चुनौतीपूर्ण विषयकै रूपमा बाँकी छ।
यस सन्दर्भले स्पष्ट देखाउँछ कि सामाजिक भेदभाव केवल कानुनी मुद्दा होइन; यो संरचनात्मक अन्याय र सांस्कृतिक अपमानको सञ्जाल हो, जसविरुद्ध दीर्घकालीन राजनीतिक, सामाजिक र शैक्षिक चेतना आवश्यक छ।
हालका दशकहरूमा चमार समुदायमा शिक्षा प्राप्त गर्ने दरमा उल्लेखनीय सुधार देखिएको छ। सरकारद्वारा सञ्चालित आरक्षण नीतिहरू, दलित छात्रवृत्ति कार्यक्रमहरू, र गैर-सरकारी संस्थाहरूको सक्रियता मार्फत समुदायका बालबालिकाले विद्यालयसम्मको पहुँच पाउन थालेका छन्। कतिपय चमार युवाहरू अब उच्च शिक्षालयहरू, प्राविधिक संस्थानहरू र विश्वविद्यालयहरूमा अध्ययन गरिरहेका छन्, जसले आत्मविश्वास, चेतना र आकांक्षामा वृद्दि ल्याएको छ।
यद्यपि, शिक्षाको यस उन्नतिले सबै तहका चमार समुदायमा समान रूपमा प्रभाव पार्न सकेको छैन। ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि गरिबी, सामाजिक बहिष्कार, र शिक्षा प्रतिको उपेक्षा जस्ता समस्याहरू व्याप्त छन्। विद्यालयमा दलित बालबालिकासँग हुने भेदभाव, शिक्षकहरूको असहयोगी व्यवहार, र पारिवारिक आर्थिक चापले गर्दा धेरै चमार विद्यार्थीहरूले बीचमै पढाइ छोड्नुपर्ने अवस्था आउँछ।
आर्थिक हिसाबले हेर्दा, धेरै चमारहरू अझै पनि छाला सम्बन्धी परम्परागत पेशा, दैनिक मजदूरी, वा असंगठित क्षेत्रमा संलग्न छन्। यो परम्परागत पेशा, जुन ऐतिहासिक रूपमा “अछूत” भन्ने दृष्टिकोणमा परिभाषित गरिएको थियो, आज पनि धेरैलाई सामाजिक रूपमा सीमित पार्ने कारक बनेको छ। औद्योगिकीकरण र शहरीकरणले केही हदसम्म अवसरहरू सिर्जना गरे पनि, ती अवसरहरूमा पहुँच पुर्याउने बाटोमा जातीय संरचनागत अवरोधहरू अझै कायम छन्।
नयाँ पुस्ताले शिक्षाको माध्यमबाट वैकल्पिक पेशाहरू रोज्न थाले पनि, आर्थिक सशक्तिकरण अझै ठूलो चुनौतीकै रूपमा उभिएको छ। बैंकिङ पहुँच, रोजगारीमा आरक्षणको प्रभावकारी कार्यान्वयन, उद्यमशीलता प्रवर्द्धन गर्ने कार्यक्रमहरू आदि नहुनु वा प्रभावहीन हुनु यस अवस्थाको प्रमुख कारण हो।
यसैले, शिक्षा र आर्थिक स्थितिमा सुधारको संकेतहरू देखिए पनि, यो परिवर्तन पूर्ण, समावेशी र दिगो हुनका लागि अझ धेरै संरचनात्मक सुधार र नीतिगत हस्तक्षेप आवश्यक छ।
चमार समुदायमा समय–समयमा धार्मिक र सांस्कृतिक आन्दोलनहरू उदाएका छन्, जसले जातीय अन्यायविरुद्धको आवाजलाई वैचारिक तथा अध्यात्मिक बल प्रदान गरेका छन्। यस्ता आन्दोलनहरूले आत्मगौरव, पहिचानको पुनर्निर्माण, र सामाजिक समानताको खोजीलाई मार्गदर्शन गरेका छन्। १६औं शताब्दीका महान् कवि-सन्त रविदास चमार समुदायका लागि केवल आध्यात्मिक गुरु मात्र होइन, सामाजिक न्यायको प्रतीक पनि हुन्। उनी स्वयं चमार जातिमा जन्मिएका थिए र जीवनभर जातीय विभाजन, छुवाछूत, र सामाजिक असमानताको विरोधमा लागे। उनले आफ्ना भजन, पद्य, र शिक्षामार्फत "मन चंगा तो कठौती में गंगा" जस्ता क्रान्तिकारी सन्देश दिँदै अन्तर्मनको पवित्रता नै साँचो धर्म हो भन्ने विचार फैलाए। रविदासका अनुयायीहरूले शुरु गरेको रविदासी पन्थ चमार समुदायभित्र व्यापक रूपले फैलिएको छ, जसले आफ्नो छुट्टै धार्मिक र सांस्कृतिक पहिचान निर्माण गर्न खोजेको छ। उत्तर प्रदेश, पंजाब, बिहार र नेपालका केही भागहरूमा रविदास मन्दिरहरू, आश्रमहरू, र उत्सवहरू प्रचलनमा छन्। जातीय विभाजन र ब्राह्मणवादी सामाजिक संरचनाबाट मुक्ति खोज्दै धेरै चमारहरूले बौद्ध धर्म पनि अपनाएका छन्। यो प्रक्रिया विशेषतः डॉ. भीमराव आम्बेडकरद्वारा अगुवाइ गरिएको दलित बौद्ध आन्दोलनबाट प्रभावित छ, जसमा उनले हिन्दू धर्ममा रहेको जात व्यवस्था अस्वीकार गर्दै बौद्ध धर्मलाई वैकल्पिक धार्मिक मार्गको रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए। चमार समुदायका कतिपय सदस्यहरूले बौद्ध धर्ममा दीक्षा लिएर नवबौद्ध पहिचान अंगीकार गरेका छन्, जसले तिनीहरूको सामाजिक पुनर्जागरणको चाहनालाई वैचारिक जग दिएको छ। बौद्ध धर्मले शिक्षा, आत्मगौरव, र समानताको सन्देश दिनुका साथै सामाजिक बहिष्कारको विकल्प पनि प्रदान गरेको छ। यिनै धार्मिक आन्दोलनहरूबाट प्रेरणा लिएर चमार समुदायमा सांस्कृतिक पुनर्जागरण पनि देखा परेको छ, जसअन्तर्गत लोकसंस्कृति, गीत-संगीत, साहित्य र स्मारक निर्माणमार्फत समुदायले आफ्ना ऐतिहासिक अनुभवहरू अभिव्यक्त गर्न थालेका छन्। रविदास जयन्ती, दलित साहित्य महोत्सवहरू, र सामाजिक मेलाहरूले सांस्कृतिक अभिव्यक्ति र समुदायभित्र एकताको भावना बलियो बनाएका छन्।
आजको समयमा, चमार जातिले शिक्षा, राजनीति, र सामाजिक क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति गरेका छन्। धेरै चमार विद्यार्थी उच्च शिक्षामा प्रवेश गरिरहेका छन् भने केहीले प्रशासनिक सेवा, कानुन, स्वास्थ्य, र शिक्षाजस्ता क्षेत्रमा पनि सफलता हासिल गरेका छन्। राजनीतिक रूपमा, बहुजन समाज पार्टी (BSP) लगायतका दलहरूले चमार समुदायको मुद्दा उठाउँदै उनीहरूको हकहितको पक्षमा काम गरेका छन्, जसले उनीहरूको राजनीतिक सशक्तीकरणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। तर, यति हुँदाहुँदै पनि चमार जातिले अझै पनि सामाजिक भेदभाव, आर्थिक असमानता, र जातीय पूर्वाग्रहको सामना गर्नुपरेको यथार्थ छ। ग्रामीण भेगमा तल्लो जातप्रतिको दृष्टिकोणमा खासै परिवर्तन आएको छैन, जसले उनीहरूको जीवनस्तरमा प्रत्यक्ष असर पार्छ। साथै, रोजगारको अवसरमा असमान पहुँच, सुरक्षित आवासको अभाव, र सामाजिक प्रतिष्ठाको कमीले उनीहरूलाई अझै पछाडि पारिरहेकै छ। शिक्षा र चेतनाको वृद्धि भए तापनि, सामाजिक रूपान्तरण र मानसिकतामा व्यापक परिवर्तन ल्याउन अझै धेरै प्रयास आवश्यक छ। यस्तो परिप्रेक्ष्यमा, कानुनी सुरक्षाको कार्यान्वयन, समावेशी विकास नीतिहरू, र सामाजिक चेतना अभिवृद्धिका कार्यक्रमहरू अपरिहार्य बनेका छन्, ताकि चमार जातिको वर्तमान अवस्था सुदृढ भई सामाजिक रूपले पूर्ण समानता प्राप्त गर्न सकियोस्।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । झापाका विभिन्न विद्यालय तथा क्याम्पसका २०० विद्यार्थीलाई लक्षित गर्दै विपद् व्यवस्थापन तथा सर्पदंश रोकथामसम्बन्धी प्रदर्शन एवं सचेतना कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । अन्तरराष्ट्रिय झापाली समाजको सहयोग तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसन झापाको समन्वयमा चारआलीस्थित अरिदमन गण ब्यारेकमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो ।कार्यक्रममा नेपाली सेना तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसनका प्रतिनिधिहरूले
