धनुक
धनुक समुदाय एक प्राचीन जातीय समूह हो जसको उत्पत्ति, इतिहास र सांस्कृतिक विरासतलाई अध्ययन गर्दा यसको समृद्ध र विविध पहिचान झल्किन्छ। यो समुदाय मुख्य रूपमा भारत र नेपालमा फेला पर्छ, जहाँ यसले आफ्नो ऐतिहासिक र सामाजिक पहिचानलाई निरन्तर संरक्षण र विकास गर्दै आएको छ। भारतको बिहार राज्यमा धनुक जातिको ठूलो उपस्थिति छ, जहाँ उनीहरूलाई सामाजिक रूपमा निम्न पिछडिएको वर्ग (Other Backward Class - OBC) मा राखिएको छ। इतिहासले बताउँछ कि धनुकहरू प्राचीन कालदेखि धनुषधारी योद्धा जाति मानिन्थे, जसले विभिन्न युद्धहरूमा महत्वपूर्ण भूमिका निभाएका थिए। तर विभिन्न राजनीतिक र सामाजिक कारणले गर्दा उनीहरूको स्थिति कमजोर हुँदै गयो र अहिले उनीहरू विभिन्न पेशा र व्यवसायमा सक्रिय छन्। नेपालमा पनि धनुकहरू मुख्यत: मधेस र कोशी प्रदेशहरूमा बसोबास गर्छन् र त्यहाँलाई तराई जनजाति अन्तर्गत वर्गीकृत गरिएको छ। धनुक जातिको यो लामो यात्रा सांस्कृतिक, सामाजिक र आर्थिक दृष्टिले निकै अर्थपूर्ण छ।
धनुक समुदायलाई विभिन्न क्षेत्रहरूमा फरक-फरक नाम र थरले चिनिन्छ। भारतको उत्तर प्रदेशमा, विशेष गरी कानपुर देहात, एटा, कन्नौज, र आग्रामा उनीहरूले 'कठेरिया' थर प्रयोग गर्छन्। बिहार, उत्तर प्रदेश, राजस्थान, हरियाणा लगायतका राज्यहरूमा धनुक जातिको उपस्थिति व्यापक छ। राजस्थानमा 'धनका' नामले चिनिने जाति पनि धनुकसँग सम्बन्धित छ भन्ने दाबी गरिएको छ, यद्यपि यसमा पूर्ण सहमति छैन। नेपालमा धनुकहरू मुख्य रूपमा मधेस प्रदेश र कोशी प्रदेशमा पाइन्छन्। नेपाल सरकारको तथ्याङ्क विभागले उनीहरूलाई तराई जनजाति अन्तर्गत उप-समूहको रूपमा वर्गीकृत गरेको छ। यस विविध भौगोलिक फैलावटले धनुक समुदायको सांस्कृतिक र सामाजिक संरचनामा फरक-फरक प्रभाव पार्दै आएको छ, जसले समुदायलाई बहुपरिप्रेक्ष्यात्मक र बहुसांस्कृतिक बनाउन मद्दत गरेको छ।
धनुक समुदायले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानलाई जगेर्ना गर्नका लागि विभिन्न संस्कार र मौखिक परम्पराहरूलाई संरक्षण गर्दै आएको छ। उनीहरू प्रायः आफ्ना ऐतिहासिक र धार्मिक पात्रहरूसँग आफ्नो पहिचान जोड्न चाहन्छन्। उदाहरणका लागि, राजस्थानको मेवाड राज्यकी रानीको दासी पन्ना धायलाई धनुकहरूले आफ्नो समुदायको नायिका र सम्माननीय पात्रको रूपमा मान्छन्। उत्तर प्रदेशका केही क्षेत्रमा पन्ना धायको सम्झनामा विशेष सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू मनाइन्छन्, जसले समुदायको ऐतिहासिक गौरवलाई पुनः जीवन्त बनाउँछ। साथै, धनुकहरूका परम्परागत गीत, कथाहरू र नृत्यहरूले उनीहरूको सामाजिक संरचना र मूल्य प्रणालीलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्। यी सांस्कृतिक अभ्यासहरूले समुदायलाई एकताबद्ध र पहिचानपूर्ण बनाउन ठूलो भूमिका खेलेका छन्।
धनुक जातिको उत्पत्ति बारे विभिन्न मिथक र ऐतिहासिक विवरणहरू प्रचलित छन्। उनीहरूलाई धनुषधारी योद्धा जाति भनेर चित्रण गरिन्छ जसले प्राचीन समयमा विभिन्न युद्धहरूमा भाग लिएका थिए। इतिहासकारहरूले यो जाति राजपूत शासकहरूसँग घनिष्ठ सम्बन्ध भएको बताएका छन्। यद्यपि, विभिन्न युद्ध र राजनीतिक परिवर्तनपछि धनुक समुदायलाई धेरै ठाउँमा दमन र विस्थापनको सामना गर्न परेको थियो। मुगलकालीन शासनमा उनीहरूको सामाजिक स्थिति कमजोर बनाइयो र उनीहरूलाई पलायन गर्न बाध्य पारियो। धनुकहरूले परम्परागत रूपमा वनजङ्गलमा निर्भर जीविकोपार्जन गर्थे र बास्केट तथा धनुष बनाउने काममा प्रवीण थिए। वन विनाशपछि उनीहरूले आफ्नो पेशा परिवर्तन गर्दै बजारमा अन्न छान्ने, बोकेर ल्याउने र अन्य मजदुरीमा संलग्न हुन थाले। यस्ता परिवर्तनहरूले समुदायको आर्थिक र सामाजिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पारे।
धनुक जाति पेशागत रूपमा अत्यन्त विविध छ। परम्परागत रूपमा उनीहरू पानी ओसार्ने, गढी संरक्षण गर्ने, संगीत बजाउने र विवाह तथा अन्य सामाजिक कार्यक्रममा सुरक्षा दिने काममा संलग्न थिए। विलियम क्रुकले आफ्नो पुस्तक "Caste and Tribes of Northwestern India" मा धनुकहरूको बहु-पेशागत भूमिका उल्लेख गरेका छन्। उनीहरूलाई केही ठाउँमा "मार्शल रेस" अर्थात् युद्धमा दक्ष जाति वा "धनुषधारी जाति" भनेर पनि चिनिन्छ। यद्यपि, आधुनिक समयमा कृषि मजदुरीदेखि साना व्यापारसम्म धनुकहरूले विविध क्षेत्रमा आफनो उपस्थितिलाई बलियो बनाएका छन्। यो पेशागत विविधता समुदायको आर्थिक विकास र सामाजिक उन्नतिमा मद्दत पुर्याएको छ।
धनुक जातिको सामाजिक स्थिति भारतका विभिन्न राज्यहरूमा फरक-फरक छ। बिहारमा उनीहरू OBC अन्तर्गत पर्छन् र यहाँ ऐतिहासिक रूपमा उनीहरूलाई योद्धा जातिको रूपमा हेरिएको थियो। तर राजनीतिक र सामाजिक कारणले गर्दा उनीहरूको स्थिति कमजोर भएको छ। १९औं शताब्दीमा उनीहरू कृषि मजदुरीमा संलग्न थिए र ‘कमिया’ प्रणाली अन्तर्गत ‘जोटिया’ भनेर चिनिन्थे। हरियाणामा धनक समुदाय ‘डेलु’ नामले चिनिन्छ र उनीहरू बुनाई पेशामा संलग्न छन्। त्यहाँ उनीहरू अनुसूचित जातिको सूचीमा छन्। उत्तर प्रदेशमा धनुक जाति अनुसूचित जाति अन्तर्गत पर्छ र २०११ को जनगणना अनुसार यहाँको धनुक जनसंख्या करिब ६.५ लाख थियो। केही अध्ययनले यो जातिलाई भिल जातिसँग जोडिएको देखाउँछन् भने कतिपयले यसलाई ‘दाइनी’ अर्थात् प्रसूता स्याहार्ने जाति भन्छन्। यसरी विभिन्न राज्यमा धनुकहरूको सामाजिक स्थिति फरक र जटिल छ।
नेपालमा धनुक जाति मुख्य रूपमा मधेस र कोशी प्रदेशमा बसोबास गर्छ। सन् २०११ को जनगणना अनुसार नेपालमा कुल धनुकहरूको संख्या करिब २ लाख १९ हजार रहेको छ, जुन कुल जनसंख्याको ०.८% हो। प्रान्तगत हिसाबले मधेस प्रदेशमा उनीहरूको प्रतिशत सबैभन्दा बढी (३.५%) छ, त्यसपछि कोशी प्रदेशमा ०.६% छ। बाँकी प्रदेशहरूमा धनुकहरूको उपस्थिति नगण्य छ। जिल्लागत रूपमा महोत्तरी, सप्तरी, धनुषा, सिराहा, बारा, पर्सा, सर्लाही, सुनसरी र मोरङमा धनुकहरूको जनसंख्या बढी छ। नेपाली समाजमा धनुकहरूले कृषि मजदुरी, साना व्यापार, गोठपालन जस्ता पेशामा सक्रियता जनाएका छन्। तर सामाजिक र आर्थिक रूपमा उनीहरू अझै पनि पिछडिएको वर्गमा पर्दछन् र विकासका विभिन्न सूचकहरूमा कमजोर अवस्थामा छन्।
धनुक समुदायले सामाजिक उत्थान र आर्थिक प्रगतिको बाटोमा धेरै चुनौतीहरू भोगिरहेको छ। विगतका दमनकारी इतिहास, कम शिक्षाको पहुँच, सामाजिक भेदभाव र आर्थिक अभावले उनीहरूको जीवनस्तरलाई कमजोर बनाएको छ। यद्यपि, पछिल्ला वर्षहरूमा शिक्षा, रोजगार, र सामाजिक सशक्तिकरणमा समुदायको सक्रियता बढिरहेको छ। विभिन्न सामाजिक संगठन र स्वयंसेवी समूहहरू धनुकहरूको अधिकार र विकासका लागि काम गरिरहेका छन्। साथै, सांस्कृतिक पुनरुत्थान र परम्परागत पहिचानलाई संरक्षण गर्न पनि व्यापक प्रयासहरू भइरहेका छन्। यदि यी प्रयासहरू निरन्तर जारी रहन्छन् भने धनुक समुदायले आफ्नो सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक स्थितिमा उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सक्ने सम्भावना छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । झापाका विभिन्न विद्यालय तथा क्याम्पसका २०० विद्यार्थीलाई लक्षित गर्दै विपद् व्यवस्थापन तथा सर्पदंश रोकथामसम्बन्धी प्रदर्शन एवं सचेतना कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । अन्तरराष्ट्रिय झापाली समाजको सहयोग तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसन झापाको समन्वयमा चारआलीस्थित अरिदमन गण ब्यारेकमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो ।कार्यक्रममा नेपाली सेना तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसनका प्रतिनिधिहरूले
