डोम
डोम वा डोमा जाति भारतीय उपमहाद्वीपमा एक पुरानो दलित समुदायको रूपमा परिचित छ जसले सांस्कृतिक र सामाजिक क्षेत्रमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यसको इतिहास हजारौं वर्ष पुरानो मानिन्छ र डोम जातिले मुख्यतया गीत-संगीत, नाचगान र शव व्यवस्थापनजस्ता क्षेत्रहरूमा आफ्नो विशेष पहिचान बनाएका छन्। तान्त्रिक र धार्मिक ग्रन्थहरूमा पनि डोमहरूलाई गीत-संगीतमार्फत जीवन यापन गर्ने वर्गको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। सामाजिक संरचनामा उनीहरूले सेवा र मनोरञ्जनका विभिन्न पक्षहरूमा काम गर्दै आएको हुनाले डोम जातिको योगदानलाई सधैं महत्व दिइएको छ। यद्यपि, सामाजिक अन्याय र जातीय भेदभावका कारण डोम जातिको स्थिति कहिल्यै उच्च तहमा पुगेको छैन, जसले गर्दा उनीहरूलाई अनेकौं चुनौतीहरूको सामना गर्नु परेको छ।
डोम जातिको नाम ‘डोम’ शब्दबाट आएको हो, जुन संस्कृतको ‘ḍom’ (डोम) शब्दसँग सम्बन्धित छ। संस्कृतमा ‘ḍom’ को अर्थ ‘ढोल’ वा ‘डमरु’ जस्ता संगीत वाद्ययन्त्र बजाउने व्यक्ति हो। यसैले यस शब्दले सांगीतिक कर्ममा संलग्न व्यक्ति वा जातिलाई जनाउँछ। तर, यो शब्द केवल संस्कृतमात्र होइन, यसको उत्पत्ति र विकासमा दक्षिण भारतीय द्रविड भाषाहरूको पनि ठूलो भूमिका रहेको छ। कन्नड, तेलुगु जस्ता भाषाहरूमा पनि ‘डोम’ वा त्यससँग मिल्दोजुल्दो शब्दहरू पाइन्छन्, जुन संगीतसँग जोडिएका छन्। यसले संकेत गर्छ कि डोम जातिको सांगीतिक र नाट्य कलासँग सम्बन्ध प्राचीनकालदेखि नै रहेको छ। भाषागत पक्षबाट हेर्दा, डोम शब्दले मुख्यतः ढोल वा डमरु बजाउने जनतालाई जनाउँछ, जसले उनीहरूको सांगीतिक व्यवसाय र परम्परालाई झल्काउँछ। साथै, कर्नाटक, आन्ध्र प्रदेश लगायत दक्षिण भारतीय क्षेत्रमा बोलिने द्रविड भाषाहरूमा ‘डोम’सँग मिल्दोजुल्दो शब्दहरूले उनीहरूको सांगीतिक परम्परालाई द्रविड सांस्कृतिक क्षेत्रसँग जोड्ने प्रमाण दिन्छ। सम्भवतया डोम जातिको उत्पत्ति वा सांगीतिक परम्परा द्रविड भाषी समुदायसँग सम्बन्धित छ, जसले संस्कृतलाई प्रभावित गरेको हुनसक्छ। सांस्कृतिक र ऐतिहासिक रूपमा डोम जातिको वास्तविक उत्पत्ति र इतिहास धेरै पुरानो र जटिल छ। उनीहरू स्थानीय भाषाहरू, सांस्कृतिक अभ्यासहरू र सामाजिक संरचनामा गहिरो रूपमा जरा गाडेका छन्। धेरैजसो डोमहरू परम्परागत रूपमा संगीत र नृत्यमा संलग्न छन् र आफ्नो सांगीतिक प्रतिभा मार्फत स्थानीय समुदायमा आफ्नो पहिचान बनाउँछन्। डोम जातिको सांगीतिक परम्पराले सामाजिक संरचनामा उनीहरूको महत्त्वलाई स्थापित गरेको छ। उनीहरूले धार्मिक अनुष्ठान, मेला, जात्रा र उत्सवहरूमा संगीत बजाएर सांस्कृतिक संरक्षणमा ठूलो भूमिका खेल्छन्। त्यसैले, उनीहरूको नामको व्युत्पत्ति मात्र भाषा र शब्दसम्म सीमित नभई उनीहरूको सांस्कृतिक र सामाजिक पहिचानसँग गहिरो सम्बन्धित छ।
डोम जातिको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र सामाजिक अवस्थिति निकै जटिल र परिवर्तनशील रहिआएको छ। ऐतिहासिक रूपमा डोम जातिलाई विभिन्न समयमा सेवा जाति वा तलतल्ला समूहमा वर्गीकृत गरिन्थ्यो। विशेषगरी चन्द र गोरखा राजवंशको शासनकालमा डोम जातिले कडा सामाजिक प्रतिबन्धहरू भोग्नुपरेको थियो। उनीहरूलाई गहना लगाउन, पालकी चढ्न, वा उच्च सामाजिक स्तरका अन्य सुविधाहरू उपयोग गर्न अनुमति दिइँदैनथ्यो। यसका साथै डोम जातिले मृत जनावर व्यवस्थापन, शवदाह, र सामाजिक रूपमा हेपिएका अन्य कामहरू परम्परागत रूपमा गर्ने गरेका थिए, जसले उनीहरूको सामाजिक प्रतिष्ठामा असर पुर्याएको थियो। ब्रिटिश शासनकालमा केही सुधारहरू भए पनि सामाजिक विभेद पूर्ण रूपमा हट्न सकेन। त्यही समयमा लाल लाजपत राय, खुसिराम जस्ता नेताहरूले ‘शिल्पकार’ जस्ता सम्मानजनक शब्दहरूको प्रयोग गरी डोम जातिको सामाजिक छवि सुधार गर्ने प्रयास गरे, जसले उनीहरूको पहिचानलाई नयाँ आयाम दिएको थियो। यी ऐतिहासिक घटनाहरूले डोम जातिको सामाजिक र सांस्कृतिक पहिचानमा गहिरो प्रभाव पारेका छन् र अझै पनि तिनको सामाजिक अवस्थिति र सम्मानका सवालहरूलाई प्रभाव पारिरहेका छन्।
भारतका विभिन्न राज्यहरूमा डोम जातिको भूमिका क्षेत्रीय सांस्कृतिक, सामाजिक र ऐतिहासिक परिवेशअनुसार फरक–फरक देखिन्छ। उत्तर प्रदेशमा डोमहरू मुख्य रूपमा शवदाह संस्कारमा संलग्न छन्, विशेषगरी पवित्र शहर वाराणसीमा तिनीहरूको ठूलो मान्यता र भूमिका छ। पुराणहरूमा पनि डोम जातिको उल्लेख पाइन्छ, जस्तै राजा हरिश्चन्द्रसँग तिनीहरूको सम्बन्धको कथा प्रसिद्ध छ, जसले उनीहरूको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्वलाई दर्शाउँछ। दिल्लीमा डोमहरू भंगी समुदायका विवाह र विभिन्न समारोहमा ढोल बजाउने काम गर्दछन्, जसले उनीहरूको संगीत र मनोरञ्जनको क्षेत्रलाई देखाउँछ। आन्ध्र प्रदेशमा डोम जाति विशेष गरी संगीत वादनमा सक्रिय छ, जहाँ तिनीहरूले सांगीतिक परम्परालाई जगेर्ना गर्दै आएका छन्। छत्तीसगढ़मा डोम जातिको इतिहासमा ‘डोम राजा’ नामक शासनकाल पनि उल्लेखनीय छ, जुन उनीहरूको स्थानीय ऐतिहासिक महत्त्वलाई जनाउँछ। उत्तराखण्डमा पनि डोमहरूको संगीत, नृत्य, साथै मृत जनावर व्यवस्थापनमा योगदान रहेको छ, जसले उनीहरूको बहुआयामिक सांस्कृतिक पहिचानलाई बलियो बनाउँछ। राजस्थानमा कालबेलिया समुदाय डोम जातिसँग जोडिएको सांस्कृतिक समूह हो, जसले सांप नाच र सांप देखाउने पेशालाई आफ्नो विशेषता बनाएको छ। साथै, पाकिस्तानको गिलगित–बाल्टिस्तान क्षेत्रमा डोमहरू ‘बेरीचो’ भनेर चिनिन्छन् र त्यहाँ पनि तिनीहरूले सांगीतिक र सांस्कृतिक भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्। यसरी, भिन्न–भिन्न भौगोलिक क्षेत्रहरूमा डोम जातिको सांगीतिक, धार्मिक, सामाजिक, र ऐतिहासिक भूमिका फरक–फरक तर महत्वपूर्ण छ, जसले उनीहरूको सांस्कृतिक विविधता र योगदानलाई स्पष्ट बनाउँछ।
नेपालमा डोम जाति मुख्यतया मधेशी दलितहरूको एक उपसमूहको रूपमा चिनिन्छ। २०११ को जनगणनाअनुसार डोमहरूको संख्या करिब १३,२६८ रहेको छ। उनीहरू विशेष गरी मधेश प्रदेश र कोशी प्रदेशका विभिन्न जिल्लाहरूमा बढी संख्यामा बसोबास गर्छन्। परम्परागत रूपमा डोम जाति बाँसका सामग्री निर्माण, संगीत वाद्ययन्त्र बनाउने काम, साथै मृत जनावर व्यवस्थापनजस्ता सामाजिक रूपमा हेपिएका तर आवश्यक कामहरूमा संलग्न रहिआएको छ। सामाजिक दृष्टिले भने डोम जाति दलित वर्गभित्र पर्छ, जसका कारण उनीहरूलाई अझै पनि जातीय भेदभाव र सामाजिक अप्ठेराहरू भोग्नुपरेको छ। नेपाल सरकारले दलित समुदायको उत्थान र सशक्तीकरणका लागि आरक्षण, शिक्षामा अवसरहरू र विभिन्न सुधार कार्यक्रमहरू संचालन गरिरहे पनि व्यवहारमा ती पहलहरूको प्रभाव सीमित रहँदा डोम जातिको सामाजिक र आर्थिक स्थिति सुधारमा चुनौतीहरू देखिन्छन्। यसकारण, डोम जातिको सामाजिक समावेशन र समानताको लागि अझ व्यापक र प्रभावकारी प्रयासहरूको आवश्यकता छ।
डोम जातिको वर्तमान अवस्था परम्परागत सांगीतिक र शिल्पकला क्षेत्रमा समृद्ध रहँदै आएको भए पनि आधुनिक समयका चुनौतीहरूले यसमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। परम्परागत रूपमा बाँसबाट बनेका ढोल, मृदङ्ग, डमरु जस्ता संगीत उपकरणहरूको निर्माणमा डोमहरू प्रखर थिए, तर आज इलेक्ट्रोनिक संगीत उपकरणहरूको प्रचलन र प्रविधिको विकासले तिनीहरूको परम्परागत व्यवसायलाई कमजोर बनाएको छ। शहरीकरण र औद्योगिकीकरणले परम्परागत पेशाहरूमा प्रतिस्पर्धा बढाएको छ भने नयाँ रोजगारका विकल्पहरूले सांस्कृतिक र कलात्मक क्षेत्रहरूलाई कम प्राथमिकता दिन बाध्य पारेका छन्। सामाजिक रूपमा डोम जाति अझै पनि जातीय भेदभाव, आर्थिक पिछडापन, शिक्षा अभाव, र स्वास्थ्य सेवामा सीमित पहुँचका कारण समस्यामा छ। यी चुनौतीहरू उनीहरूको सामाजिक समावेशन र आर्थिक प्रगतिको मार्गमा बाधा हुन्। यद्यपि, केहि युवा पुस्ताले आधुनिक शिक्षा र प्रविधिमा आधारित नयाँ अवसरहरू खोज्दैछन् जसले भविष्यमा डोम जातिको सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक स्थितिमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने सम्भावना प्रस्तुत गर्छ। यस्तो उदीयमान प्रयासहरूले परम्परागत पहिचानलाई संरक्षण गर्दै आधुनिक युगसँग मेल खाने स्वरूपमा विकास गर्ने अवसर प्रदान गर्न सक्छ।
भारत सरकारले डोम जातिलाई अनुसूचित जातिको सूचीमा समावेश गरी सरकारी जागिर, शिक्षा, र स्वास्थ्य क्षेत्रमा आरक्षणको व्यवस्था गरेको छ। यसले उनीहरूको सामाजिक समावेशीकरण र आर्थिक विकासमा महत्वपूर्ण सहयोग पुर्याएको छ। विभिन्न राज्यहरूले पनि डोम जातिका लागि विशेष आरक्षण र सशक्तीकरणका कार्यक्रमहरू लागू गरेका छन्, जसले उनीहरूको हक–अधिकार संरक्षणमा भूमिका खेलेको छ। नेपालमा पनि दलित समुदायको सामाजिक र आर्थिक उन्नतिका लागि सरकारद्वारा विविध कार्यक्रमहरू सञ्चालन भइरहेका छन्, जसमध्ये डोम जाति पनि लाभान्वित हुँदै आएको छ। यद्यपि, सामाजिक पूर्वाग्रह, आर्थिक असमानता, र राजनीतिक सहभागिताको कमीका कारण यी पहलहरूको प्रभाव अझै सीमित छ। यसकारण, डोम जातिको समग्र उत्थानका लागि अझ व्यापक र समन्वित प्रयासहरू आवश्यक छन्। यसैगरी, गैर-सरकारी संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय संघ–संस्थाहरूले पनि शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा सुधार, क्षमता विकास, र आर्थिक अवसर सिर्जना जस्ता क्षेत्रहरूमा डोम जातिको जीवनस्तर सुधारका लागि निरन्तर पहल गरिरहेका छन्। यी समग्र प्रयासहरूले डोम जातिको सामाजिक समानता र आर्थिक आत्मनिर्भरता तर्फको मार्ग प्रशस्त गर्न सहयोग पुर्याउने आशा गरिएको छ।
डोम जाति केवल भारत र नेपालमा सीमित नभई विश्वका विभिन्न भागहरूमा पनि फैलिएको छ। मध्यपूर्व, अफ्रिका, र युरोपका विभिन्न देशहरूमा पनि डोम प्रवासी समुदायहरू पाइन्छन्। यी प्रवासी डोमहरू क्षेत्रीय भाषागत परिवेशअनुसार फरक-फरक नामले चिनिन्छन्—जस्तै, टर्कीमा ‘अब्दाल’, इरान र अफगानिस्तानमा ‘घोरबटी’, र पाकिस्तानमा ‘बेरीचो’ भन्ने नामले परिचित छन्। यी समुदायहरूले आफ्नो सांगीतिक र सांस्कृतिक परम्परालाई जगेर्ना गर्न विभिन्न संघसंस्था र सांस्कृतिक समूहहरू स्थापना गरेका छन्। विश्वव्यापी रूपमा उनीहरूले आफ्नो जातीय पहिचान, भाषा, र सांगीतिक कला संरक्षण गर्न अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जालहरू निर्माण गर्ने आवश्यकता महसुस गरेका छन्। यसले प्रवासी डोम समुदायबीच सामाजिक एकता बलियो बनाउने मात्र नभई, उनीहरूको सांस्कृतिक धरोहरलाई विश्वस्तरमा संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न मद्दत गर्ने विश्वास गरिन्छ। यस्तो साझा प्रयासले डोम जातिको पहिचानलाई आधुनिक विश्वमा पनि जीवित राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । झापाका विभिन्न विद्यालय तथा क्याम्पसका २०० विद्यार्थीलाई लक्षित गर्दै विपद् व्यवस्थापन तथा सर्पदंश रोकथामसम्बन्धी प्रदर्शन एवं सचेतना कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । अन्तरराष्ट्रिय झापाली समाजको सहयोग तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसन झापाको समन्वयमा चारआलीस्थित अरिदमन गण ब्यारेकमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो ।कार्यक्रममा नेपाली सेना तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसनका प्रतिनिधिहरूले
