शुक्रराज शास्त्री
शुक्रराज शास्त्री नेपाली इतिहासका एक अमूल्य शहीद र स्वतन्त्रताका प्रतीक हुन्। उनको योगदान केवल राजनीतिक आन्दोलनमा सीमित थिएन, उनी समाज सुधारक, लेखक र भाषाशास्त्रीका रूपमा पनि चिनिन्छन्। उनले नेपाली जनताको अधिकार र मातृभाषाको संरक्षणमा आफ्नो जीवन समर्पण गरे। उनको बलिदानले नेपालको लोकतन्त्रको स्थापनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। उनको मृत्युदण्ड र त्यागले नेपाली जनतालाई स्वतन्त्रताको मूल्य बुझायो र त्यसका लागि संगठित हुन प्रेरित गर्यो। यसले नेपालमा नयाँ युगको शुरुवात गर्यो।
आज पनि शास्त्रीको नाम नेपाली जनताको हृदयमा उत्साह र प्रेरणाको स्रोतका रूपमा रहिरहेछ। उनको जीवनकथा र संघर्षले नयाँ पुस्तालाई देश र समाजप्रतिको जिम्मेवारीबोध दिलाउँछ। शुक्रराज शास्त्रीलाई सम्झँदा हामी केवल एक शहीदलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपाली स्वतन्त्रता र सांस्कृतिक पुनर्जागरणको प्रतीकलाई सम्झन्छौं जसले आफ्नो ज्यानको अन्तिम क्षणसम्म न्याय, स्वतन्त्रता र सांस्कृतिक पहिचानका लागि लडे।
शुक्रराज शास्त्रीको जन्म सन् १८९४ मा भारतको पवित्र शहर वाराणसीमा भएको थियो। उनको परिवार राजनीतिक परिस्थितिका कारण नेपालबाट भारत विस्थापित भएर त्यहाँ बसोबास गर्न बाध्य थियो। उनका पिता माधवराज जोशी आर्य समाजका प्रभावशाली नेता थिए जसले सामाजिक सुधारका लागि निरन्तर संघर्ष गरेका थिए। यसले गर्दा परिवारलाई राजनीतिक दवाव र जोखिम भोग्नुपरेको थियो।
वाराणसीमा जन्मिए तापनि उनीहरूको मूल घर नेपाल, ललितपुरको थियो जहाँ जोशी परिवार लामो समयदेखि बस्दै आएको थियो। बाल्यकालदेखि नै शुक्रराजले घरको राजनीतिक र सांस्कृतिक परिवेशबारे धेरै कुरा सुन्न र सिक्न पाए। भारतमै उनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा प्राप्त गरे र त्यसपछि देहरादूनस्थित शास्त्री पाठशालाबाट शास्त्री उपाधि हासिल गरे।
‘शास्त्री’ उपाधि प्राप्त गरेपछि उनी आफ्नो थर ‘जोशी’ भन्दा ‘शास्त्री’ नामले बढी परिचित भए। यसले उनको बौद्धिक क्षमताको परिचय दिने मात्र नभई उनी जनमानसमा प्रखर विद्वानका रूपमा स्थापित भए। यसैले उनको नामसँगै ‘शास्त्री’ उपाधि सधैं जोडिन पुग्यो र यो नामले उनको व्यक्तित्वलाई अझ व्यापक बनायो।
शिक्षा र संस्कारको राम्रो संगसँगै उनले आर्य समाजका सिद्धान्तहरू पनि आत्मसात् गरे जसले उनलाई सामाजिक सुधारतर्फ झुकाव दिलायो। यो पृष्ठभूमि नै पछि उनको जनआन्दोलन र साहित्यिक यात्राको आधार बन्यो। परिवारको राजनीतिक संघर्ष र धार्मिक विचारले उनी सामाजिक न्याय र स्वतन्त्रताका लागि अगाडि बढ्न प्रेरित गर्यो।
नेपाल फर्किएपछि शुक्रराज शास्त्रीले तत्कालीन राणा शासनविरुद्ध आफ्नो आवाज बुलन्द गर्न थाले। उनी नागरिक अधिकार समितिमा सक्रिय सदस्य थिए र जनताका अधिकारका लागि विभिन्न सभाहरूमा भाग लिए। काठमाण्डौको इन्द्रचोकमा आयोजित जनसभा उनको साहस र नेतृत्वको परिचायक बने जहाँ उनले खुलेर राणा निरंकुशताविरुद्ध बोले।
उनको साहसिक गतिविधि र आन्दोलनका कारण तत्कालीन राणा शासनले उनलाई जेल चलान गर्यो। जेलमा रहेको बेला पनि उनले जनचेतना फैलाउन कुनै कमी गरेनन्। यद्यपि, राणा शासनको दमनकारी प्रवृत्तिले उनलाई ६ वर्ष कैदपछि मृत्युदण्डको सजाय सुनायो जुन अत्यन्त क्रूर र अन्यायपूर्ण थियो।
सन् १९४१ जनवरी २४ तारिखमा उनलाई काठमाडौंको टेकु नजिकै पचली क्षेत्रमा रहेको रुखमा झुन्ड्याएर फाँसी दिइयो। त्यो बलिदानले जनमानसमा ठूलो सदमे पुर्यायो र प्रजातन्त्रको लागि उनको संघर्षलाई अमर बनायो। शास्त्रीको मृत्युले अन्य क्रान्तिकारीहरूलाई हौसला र प्रजातन्त्र आन्दोलनमा नयाँ ऊर्जा दियो।
उनको मृत्युदण्ड र बलिदानले नेपाली जनतालाई स्वतन्त्रताको सपना देख्न र त्यसको लागि संगठित भएर लड्न उत्प्रेरित गर्यो। यसले राणा शासनको विरुद्ध व्यापक जनआन्दोलनको सशक्त आगो बाल्न मद्दत गर्यो र अन्ततः १९५१ मा राणा शासनको अन्त्य भयो।
शुक्रराज शास्त्री केवल एक राजनीतिक क्रान्तिकारी मात्र थिएनन्, उनी समाज सुधारका अगुवा र प्रतिभाशाली लेखक पनि थिए। उनले नेपाली र नेपाल भाषामा थुप्रै पुस्तकहरू लेखेर भाषा र साहित्यको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान दिए। उनको लेखनले जनचेतना अभिवृद्धि मात्र गरेन, सामाजिक संरचनामा परिवर्तनको पहल पनि गर्यो।
उनले सन् १९२८ मा कोलकाताबाट प्रकाशित गरेको “नेपाल भाषा व्याकरण” नामक कृति नेपाल भाषाको व्याकरणलाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्ने पहिलो प्रयास थियो। यसले नेपाल भाषालाई लेखन र अध्ययनको योग्य भाषा बनायो र भाषा पुनर्जागरणको मार्ग प्रशस्त गर्यो। यस पुस्तकले भाषा प्रेमीहरू र शिक्षाविद्हरूमाझ गहिरो प्रभाव पार्यो।
साथै उनले बालबालिकाका लागि ‘नेपाल भाषा रिडर’ श्रृंखला लेखेर नयाँ पुस्तालाई मातृभाषासँग परिचित गराए। ‘नेपाली वर्णमाला’ पुस्तकले नेपाली भाषाको शिक्षामा नयाँ आयाम थप्यो। यस्ता साहित्यिक प्रयासले शास्त्रीलाई भाषा विकास र सामाजिक चेतनाको क्षेत्रका एक अग्रगामी नेता बनायो।
उनको सामाजिक सुधार र भाषा प्रवर्द्धनको काम राजनीतिक पार्टीमा आवद्ध नभए पनि तत्कालीन राणा शासनका लागि खतरा थियो। भाषिक अधिकार र सांस्कृतिक पहिचानका लागि गरेको उनको संघर्षले शासकहरूलाई असहज बनायो र अन्ततः उनलाई मृत्युदण्डको सजाय सुनाइयो।
शुक्रराज शास्त्रीलाई मृत्युदण्ड दिइएको समयमा नेपालमा राणा शासनको निरंकुश शासन चरममा थियो। १८४६ मा जंगबहादुर राणाले कोतपर्वको घटना मार्फत सत्ता कब्जा गरेपछि राणा वंशले सयभन्दा बढी वर्षसम्म राजनीतिक शक्ति सम्हालेको थियो। यस कालखण्डलाई नेपालको इतिहासको सबैभन्दा अँध्यारो युग मानिन्छ।
राणा शासनमा राजा केवल एक कठपुतली बनेर मात्र सीमित थिए, वास्तविक सत्ता प्रधानमन्त्री र उनका वंशजहरूकै हातमा रहन्थ्यो। सामाजिक अन्याय, आर्थिक शोषण, र धार्मिक दमन चरम सीमामा पुगेको थियो। जनताको अधिकार हनन गरिन्थ्यो र कुनै पनि आवाजलाई दमन गरिन्थ्यो।
शास्त्री जस्ता बुद्धिजीवी र जनसरोकारका व्यक्तिहरूले यस्तो निरंकुश शासनको विरुद्ध आवाज उठाए। उनीहरूले जनचेतना जगाउन, भाषा संरक्षण गर्न र सामाजिक सुधार गर्न प्रयास गरे। यिनै क्रियाकलापहरूले राणा शासनलाई भयभीत तुल्यायो र उनीहरूको जीवनमा सङ्कट ल्यायो।
उनको मृत्युदण्ड केवल राजनीतिक आन्दोलनकै लागि मात्र नभई सांस्कृतिक र भाषिक पुनर्जागरणका लागि गरिएको निर्णय पनि थियो। यसरी शास्त्रीको बलिदानले नेपाली जनताको मुक्ति र स्वतन्त्रताको आवाजलाई अझ प्रबल बनायो र राणा शासनको अन्त्यमा मार्ग प्रशस्त गर्यो।
शुक्रराज शास्त्रीलाई नेपालको राष्ट्रिय शहीदको रूपमा सम्मान गरिन्छ र उनको सम्झनामा देशभर शहीद दिवस मनाइन्छ। प्रत्येक वर्ष माघ १६ गते (नेपाली पात्रो अनुसार), नेपालीहरू उनको बलिदान सम्झेर श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्छन्। यो दिवसले राष्ट्रिय एकता र स्वतन्त्रताको भावना बलियो बनाउने काम गर्छ।
काठमाडौंको प्रमुख सडक ‘शुक्रपथ’ उनको नाममा नामकरण गरिएको छ, जुन उनको सम्झनामा राखिएको एउटा महत्वपूर्ण चिन्ह हो। देशभर विभिन्न ठाउँहरूमा उनका मूर्तिहरू स्थापना गरिएको छ जसले उनको साहस र योगदानलाई युगौंसम्म स्मरण गराउने काम गर्छ।
सन् १९६१ मा बनेको ‘शहीद गेट’ काठमाडौंको केन्द्रीय स्थानमा अवस्थित छ जहाँ उनीसहित चार जना शहीदहरूको प्रतिमा राखिएको छ। यस गेटले नेपालको स्वतन्त्रता संघर्षको प्रतीकको रूपमा काम गर्दछ र सबैलाई शहीदहरूको योगदान सम्झाउँछ।
नेपाल सरकारको हुलाक विभागले पनि शास्त्रीको चित्र अंकित डाक टिकट सार्वजनिक गरेर उनलाई सम्मान गरेको छ। यसरी सरकारी स्तरबाट पनि उनको योगदानलाई उच्च सम्मान दिइएको छ, जसले नयाँ पुस्तालाई प्रेरित गर्ने काम गर्छ।
अन्य तीन राष्ट्रिय शहीद दशरथ चन्द, धर्मभक्त माथेमा र गङ्गालाल श्रेष्ठ नेपाल प्रजा परिषद् जस्ता राजनीतिक संगठनका सक्रिय सदस्य थिए। तर शुक्रराज शास्त्री कुनै राजनीतिक पार्टीसँग आबद्ध थिएनन्। उनी भाषिक अधिकार र सामाजिक सुधारका लागि स्वतन्त्र रूपमा काम गर्ने विचारक थिए।
शास्त्रीले सामाजिक चेतना जगाउन र मातृभाषाको संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे। उनको भाषिक तथा सांस्कृतिक जागरण र समाज सुधारका लागि गरेको संघर्ष नै उनलाई फरक बनायो। यसै कारण उनको विरुद्ध दमनकारी शासनले कडा निर्णय लियो।
उनको बलिदान राजनीतिक मात्र नभई सांस्कृतिक क्रान्ति पनि थियो। शास्त्री युगपुरुषले मात्र नयाँ राजनीतिक व्यवस्था स्थापना गर्नुभएन, उनले नेपाली भाषा र संस्कृति पुनर्जीवित गर्न पनि योगदान पुर्याए। यो विशिष्टता उनलाई अन्य शहीदहरूसँग अलग बनाउँछ।
यसरी उनी एउटा समग्र राष्ट्रिय नायकका रूपमा स्मरण गरिन्छन् जसले राजनीतिक स्वतन्त्रता र सांस्कृतिक पहिचान दुवैका लागि आफ्नो जीवन अर्पण गरे। उनका काम र बलिदानले आजसम्म नेपाली समाजलाई नयाँ दिशामा उन्मुख गरेको छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । देशभर बर्डफ्लूको प्रभाव कम भएसँगै अण्डाको माग र मूल्य दुवै बढेको छ। नेपाल लेयर्स कुखुरापालक संघले साउन ६ गतेदेखि लागू हुने गरी अण्डाको नयाँ फार्म समर्थन बिक्री मूल्य निर्धारण गरेको छ।नयाँ दरअनुसार चितवनलाई आधार मानेर एक्सएल अण्डा प्रतिक्रेट ५१५ रुपैयाँ, ठूलो अण्डा ५०० रुपैयाँ र मिडियम अण्डा ४७०
