नेवार
नेवार समुदाय नेपालको सबैभन्दा पुरानो र समृद्ध सांस्कृतिक समूहहरूमध्ये एक हो। मुख्य रूपमा काठमाडौं उपत्यका र वरिपरिका जिल्लाहरूमा नेवारहरू बसोबास गर्दछन्। नेवार समुदायले नेपालको सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक धरोहरमा अतुलनीय योगदान दिएका छन्। उनीहरूको भाषा, कला, वास्तुकला, सांस्कृतिक रीतिरिवाज र धार्मिक अभ्यासहरूले काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक पहिचानलाई निर्धारण गरेको छ। नेवार समुदाय एक विशेष जातीय समूह होइन, बरु विभिन्न जातीय र जातीय समुहहरूको मिश्रण हो जसले साझा भाषा र सांस्कृतिक विशेषता विकास गरेको छ। २०२१ को जनगणना अनुसार नेवारहरूको संख्या करिब १३४ हजारभन्दा बढी रहेको छ, जुन नेपालको कुल जनसंख्याको लगभग ४.६ प्रतिशत हो। यस समुदायले नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक क्षेत्रहरूमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आइरहेका छन्।
नेवारहरूको बसोबास काठमाडौं उपत्यका, भक्तपुर, ललितपुर, काठमाडौं वरिपरि र केही आसपासका जिल्लामा प्रबल छ। आधुनिक समयमा उनीहरू शहरमा मात्र नभएर बिभिन्न गाउँ र बाह्य क्षेत्रहरूमा पनि फैलिएका छन्। विशेषगरी शिक्षा, व्यापार र सांस्कृतिक क्षेत्रमा नेवारहरूले अगुवा भूमिका लिएका छन्। नेवारहरूको सांस्कृतिक विविधता र सभ्यताको अमूल्य धरोहरले उनीहरूको पहिचानलाई अझ बलियो बनाएको छ।
नेवार समुदायको पहिचान र अस्तित्वमा नेवार भाषा, जसलाई प्रायः "नेपाल भाषा" वा "नेवार भाषा" भनिन्छ, अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ। यो भाषा तिब्बती-बर्मेली भाषासम्बन्धी परिवारको एक प्रमुख सदस्य हो र काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक, धार्मिक तथा सामाजिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जुडेकी छ। नेवार भाषाको आफ्नै विशेष लिपि (राज लिपि वा नेवार लिपि) र समृद्ध साहित्यिक परम्परा छ, जसले हजारौं वर्षदेखि संस्कृत, पालि, तिब्बती लगायतका भाषाहरूबाट प्राप्त प्रभाव र स्थानीय सिर्जनालाई सन्तुलित तरिकाले समेट्दै आएको छ।
नेपाल भाषामा लेखिएका ग्रन्थहरू, धार्मिक श्लोकहरू, लोकगीतहरू, नाटकहरू र ऐतिहासिक दस्तावेजहरूले नेवार समाजको सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण र प्रवर्धनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। ती साहित्यिक कृतिहरूले नेवारहरूको दैनिक जीवन, धार्मिक अनुष्ठान, सामाजिक रीतिथिति र ऐतिहासिक घटनाक्रमहरूको जीवंत अभिव्यक्ति प्रस्तुत गर्छन्।
मौखिक परम्परा पनि नेवार भाषाको अभिन्न हिस्सा हो। नेवारहरूले आफ्नो भाषामा विभिन्न किसिमका लोककथा, मिथक, प्रार्थना, गीत र नाटकमार्फत आफ्नो पहिचान र समुदायको आत्मसाक्षरतालाई जीवित राख्दै आएका छन्। विशेषगरी सांस्कृतिक चाडपर्वहरू—जस्तै इन्द्रजात्रा, गुथी कार्यक्रमहरू, ज्वालामुखी पूजा आदि—मा नेवार भाषामा गाइने गीत र भनिने कथा-संवादहरूले समुदायमा एकता र सांस्कृतिक पहिचानलाई बलियो बनाउँछन्।
भाषा संरक्षण र प्रवर्धनको निम्ति विभिन्न सांस्कृतिक संघ संस्था, भाषा शिक्षण केन्द्र र सामुदायिक नेताहरू निरन्तर सक्रिय छन्। काठमाडौं उपत्यकामा मात्रै नभई विश्वका अन्य ठाउँहरूमा रहेका नेवार डायस्पोराले पनि भाषा र संस्कृतिको संरक्षणमा विशेष ध्यान दिइरहेका छन्। यस्ता प्रयासहरूले नेवार भाषा र यसको सांस्कृतिक सम्पदालाई दीर्घकालीन रूपमा जगेर्ना गर्ने काम गर्दैछन्।
अतः नेवार भाषा केवल एक संचार माध्यम मात्र नभई, नेवार समुदायको धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक जीवनको केन्द्रीय आधार हो। यसले उनीहरूको पहिचान कायम राख्न, इतिहासलाई स्मरण गर्न र भविष्यका पुस्ताहरूसम्म सांस्कृतिक ज्ञान हस्तान्तरण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछ।
नेवार समुदायको धार्मिक जीवन अत्यन्तै समृद्ध र विशिष्ट छ, जसमा हिन्दू धर्म र महायान बौद्ध धर्मको मिश्रण देखिन्छ। नेवारहरू प्रायः यी दुवै धार्मिक परम्पराहरूलाई सह-अस्तित्वमा अपनाउने गर्छन्, जसले उनीहरूको सभ्यता र सांस्कृतिक जीवनलाई एक अनौठो बहुआयामिक रूप प्रदान गरेको छ।
नेवार धर्ममा हिन्दू देवता र देवीहरूको पूजा र आराधनासँगै बुद्धका विभिन्न स्वरूपहरूको पनि पूजापाठ गरिन्छ। यसले नेवार धार्मिक अभ्यासमा व्यापक बहुलता र सहिष्णुता ल्याएको छ। काठमाडौं उपत्यकामा रहेका प्रसिद्ध मन्दिरहरू—जस्तै पशुपतिनाथ मन्दिर, चन्द्रागिरि मन्दिर, त्रिचन्द्रनाथ मन्दिर—र साथै थुप्रै स्तूप र गुम्बाहरू नेवार धार्मिक जीवनका केन्द्र हुन्। यी धार्मिक स्थलहरूले नेवारहरूको अध्यात्मिक जीवन र सामाजिक एकतालाई बलियो बनाउँछन्।
नेवार समुदायमा विभिन्न पर्वहरू अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण स्थान राख्दछन्। दसै र तिहार जस्ता हिन्दू पर्वहरूलाई नेवार शैलीमा विशेष विधि र संस्कारहरूद्वारा मनाइन्छ। यस्तै, यमपञ्चक (नेवार संस्कृतिमा विशेष पूजाका दिनहरू) र गौतम बुद्ध जयन्ती बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण पर्व हुन्। गुठी प्रथा, जो एक सामाजिक-धार्मिक संस्थान हो, नेवार समुदायमा धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक कार्यहरू सञ्चालन गर्ने प्रमुख माध्यम हो। गुठी मार्फत मन्दिर व्यवस्थापन, सांस्कृतिक कार्यक्रम, परम्परागत पर्वहरूको आयोजना र सामाजिक सेवा गरिन्छ।
नेवार धर्मले उनीहरूको दैनिक जीवन, सामाजिक व्यवहार र संस्कारहरूमा गहिरो प्रभाव पार्छ। विवाह, जन्म, मृत्यु जस्ता संस्कारहरूले धार्मिक भावना र सांस्कृतिक मूल्यमान्यताहरूलाई प्रतिविम्बित गर्छन्। साथै, नेवार धार्मिक अनुष्ठानहरूमा गीत, नृत्य र नाटक पनि जोडिन्छन्, जसले धार्मिक शिक्षालाई जीवित राख्ने र पीढीहरूबीच संस्कार साटासाट गर्ने माध्यमका रूपमा काम गर्छ।
यसरी, नेवार धर्म मात्र एक आध्यात्मिक अभ्यास नभई उनीहरूको जीवनशैली, सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक पहिचानको अभिन्न अंग हो, जसले समुदायको ऐक्यबद्धता र दीर्घकालीन अस्तित्वमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ।
नेवार सभ्यता नेपालकै सबैभन्दा प्राचीन र विशिष्ट सभ्यतामध्ये एक हो जसले काठमाडौं उपत्यकालाई सांस्कृतिक र ऐतिहासिक दृष्टिले समृद्ध बनाएको छ। काठमाडौं, पाटन, र भक्तपुरजस्ता शहरहरूमा रहेका प्राचीन मन्दिरहरू, दरबारहरू र अन्य सांस्कृतिक संरचनाहरूले नेवार सभ्यताको अमूल्य योगदानलाई विश्वसामु प्रस्तुत गरेका छन्। यी स्थलहरू कला, वास्तुकला, र धार्मिक अनुष्ठानहरूको उत्कृष्ट नमूना हुन् जसले नेपालको सांस्कृतिक धरोहरलाई समृद्ध पार्छन्।
नेवारहरूको सांस्कृतिक वैभव कला, संगीत, नृत्य, र चित्रकलामा विशेष रूपमा झल्किन्छ। उनीहरूको चित्रकला र मूर्तिकला परम्परा नेपालको सांस्कृतिक पहिचानमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। नेवारहरूले सिर्जना गरेका मन्दिरहरूमा पाइने जटिल काठकाट, मूर्तिकला र भित्तेचित्रहरू अद्भुत कलात्मक प्रतिभाको परिचायक हुन्।
नेवार जात्राहरू र पर्वहरू पनि उनीहरूको सांस्कृतिक जीवंतता र सहिष्णुताको द्योतक हुन्। विशेष गरी इन्द्रजात्रा काठमाडौंको सबैभन्दा प्रमुख जात्रा हो, जहाँ भगवान् इन्द्र र महानृत्यशिल पक्षी गैंडाको पूजा गरिन्छ। यस जात्राले समुदायलाई एकताबद्ध गर्ने मात्र होइन, सांस्कृतिक विविधतालाई पनि उत्सवमय रूपमा प्रस्तुत गर्छ। त्यस्तै, जस पर्व, विष्णु जनकजात्रा, र गुठी उत्सवहरू नेवारहरूका सामाजिक र धार्मिक जीवनका अभिन्न अंग हुन्। यी पर्वहरूले नेवारहरूको पारस्परिक सम्मान, सामुदायिक एकता र सांस्कृतिक उत्तराधिकारको संरक्षणमा ठूलो भूमिका खेल्छन्।
यसरी, नेवार सभ्यता नेपालको सांस्कृतिक धरोहर मात्र नभई सामाजिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक समृद्धिको जीवित प्रमाण पनि हो। नेवारहरूको सांस्कृतिक वैभवले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनाउने र स्थानीय पहिचानलाई विश्वसामु प्रस्तुत गर्ने काम गरिरहेको छ।
नेवारहरूको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि निकै समृद्ध र प्राचीन छ, जसले हजारौं वर्षको सांस्कृतिक विकास र सामाजिक समृद्धिलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। काठमाडौं उपत्यका, जुन ऐतिहासिक रूपमा ‘नेपाल मण्डल’ भनेर चिनिन्थ्यो, पूर्वमा किरात क्षेत्र, पश्चिममा त्रिशुली नदी, उत्तरमा तिब्बत र दक्षिणमा मकवानपुरले घेरेको थियो। यो भौगोलिक क्षेत्र विभिन्न जातीय समूहहरूको बसोबास र अन्तर्क्रियाले भरिपूर्ण थियो, जसले यहाँको सामाजिक-सांस्कृतिक संरचना र पहिचानको विकासमा ठूलो योगदान पुर्यायो।
नेवार सभ्यताको विकासमा विभिन्न राजवंश र जातीय समूहहरूको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण रह्यो। मवैथिल, लिच्छवी र मल्ल जातिहरूले यस क्षेत्रमा प्रशासन, कला, साहित्य, धर्म, र वास्तुकलामा उल्लेखनीय प्रगति गराए। विशेष गरी मल्ल कालखण्डलाई नेवार सभ्यताको सुनौलो युग मानिन्छ, जहाँ काठमाडौं, पाटन, र भक्तपुरका दरबारहरू, मन्दिरहरू, र सार्वजनिक संरचनाहरू निर्मित भए, जसले नेपाललाई सांस्कृतिक रूपमा विश्वमै परिचित गरायो। यस समयमा न केवल वास्तुकला र कलामा समृद्धि भयो, तर धार्मिक र सामाजिक संरचनाहरू पनि अझ सुदृढ भए।
तर, सन् १७६९ मा गोरखा राज्यले काठमाडौं उपत्यका आफ्नो नियन्त्रणमा लिएपछि नेवारहरूको स्वतन्त्र शासन समाप्त भयो। त्यसपछि पनि नेवारहरूले आफ्नो सांस्कृतिक, भाषिक, धार्मिक, र सामाजिक पहिचानलाई निरन्तरता दिंदै आए। उनीहरूको सांस्कृतिक धरोहर, जात्रा, कला, र परम्पराहरूले आजसम्म पनि जीवित रहँदै नेपालका सांस्कृतिक जीवनलाई समृद्ध बनाइरहेका छन्।
यसैले, नेवारहरूको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि मात्र होइन, उनीहरूको सांस्कृतिक पहिचान र योगदान पनि नेपालको समग्र इतिहासमा अमूल्य स्थान राख्दछ।
"नेवार" शब्दको उद्गम र यसको अर्थबारे विभिन्न अध्ययन र मतहरू प्रचलित छन्। संस्कृत साहित्यमा "नेपाल" शब्दको प्राचीन प्रयोग पाइन्छ, जुन ठाउँ र समुदाय दुबैलाई जनाउने शब्द हो। स्थानीय भाषागत विकासमा "नेवार", "न्याल", "नेपार" लगायतका विभिन्न रूपहरू विकसित भएका छन्, तर यी सबै शब्दहरू मूलतः एउटै जरा—नेपाल शब्दबाट उत्पन्न भएका हुन्। यी शब्दहरूले नेवार समुदायको सांस्कृतिक र भाषिक पहिचानलाई सूचित गर्दछन्।
इतिहासमा, १६५४ सालमा भेटिएको एक शिलालेखमा पहिलो पटक "नेवार" शब्दको उल्लेख देखिन्छ। यसले नेवार समुदायको अस्तित्व र पहिचानलाई ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध गराएको छ। साथै, सन् १७२१ मा इटालियन पादरी इपोलिटो डेसिडेरीले काठमाडौं उपत्यकाका स्थानीयहरूलाई "नेवार" भनेर उल्लेख गरेका थिए, जसले यो शब्दको प्रयोग अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भमा पनि पुष्टि गरेको छ।
भाषाविद्हरूको मत अनुसार, नेवारहरू काठमाडौं उपत्यकाका आदिवासी जनसमुदाय हुन् जसले आफ्नो विशेष भाषा, संस्कृति, र परम्पराहरू लामो समयदेखि जगेडा गरेका छन्। नेवार भाषाको संरचना, लिपि, र मौखिक परम्पराले उनीहरूको आदिवासी पहिचानलाई थप प्रष्ट बनाउँछ। यसरी, नेवार शब्दले केवल एउटा जातीय नाम मात्र नभई, काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक इतिहास र भाषिक विविधताको महत्वपूर्ण प्रतिनिधित्व गर्दछ।
नेवार समुदाय अत्यन्तै बहुआयामिक र विविध छ, जसमा विभिन्न जातीय, धार्मिक र सामाजिक उपसमूहहरू देखिन्छन्। उनीहरूका सांस्कृतिक र सामाजिक परम्पराहरू वैदिक संस्कार, हिन्दू धर्म, बौद्ध धर्म र स्थानीय सांस्कृतिक परम्पराहरूको मिश्रणले निर्मित छन्। नेवारहरूको इतिहासमा पूर्वजहरू विभिन्न समयमा नेपाल मण्डलमा आएर बसोबास गर्दै आएका थिए, जसले उनीहरूको सामाजिक र सांस्कृतिक विविधतामा ठूलो प्रभाव पारेको छ।
नेवार समाजमा गुठी प्रणाली एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण सामाजिक संस्था हो, जसले धार्मिक अनुष्ठान, जात्रा, मेला र अन्य सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना र व्यवस्थापन गर्ने काम गर्दछ। यस प्रणालीले समुदायलाई सामाजिक एकतामा बाँध्ने र संस्कारहरूको निरन्तरता सुनिश्चित गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।
जात्रा र पर्वहरू नेवार जीवनको अभिन्न हिस्सा हुन्। यी चाडपर्वहरूले समुदायलाई सँगै ल्याउने मात्र नभई सांस्कृतिक सम्पदा जोगाउन पनि मद्दत गर्दछन्। विवाह, जन्म र मृत्युसम्बन्धी संस्कारहरूमा नेवारहरूको आफ्नै परम्परागत विधिहरू रहेका छन्, जसले उनीहरूको सांस्कृतिक पहिचानलाई बलियो बनाउँछन्।
नेवारहरूको खानपान, वेशभूषा, कलाकौशल, र जीवनशैली पनि अत्यन्तै विशिष्ट छन्। परम्परागत पोशाक र पकवानहरूले उनीहरूको सांस्कृतिक विशेषता दर्शाउँछन्। साथै, नेवारहरूको वास्तुकला, चित्रकला, नृत्य र संगीतले यस विविधतालाई अझ समृद्ध बनाएको छ।
यसैले, नेवार समुदाय सामाजिक र सांस्कृतिक दृष्टिले अत्यन्तै समृद्ध र विविध छ, जसले उनीहरूलाई नेपालका अन्य समुदायबाट अलग र विशिष्ट पहिचान दिन्छ।
काठमाडौं उपत्यका र नेवार समुदायको सम्बन्ध प्राचीन कालदेखि अत्यन्त गहिरो र अभिन्न छ। पुराणहरूमा उल्लेखित "स्वयम्भु पुराण" अनुसार, काठमाडौं उपत्यका पहिले एउटा विशाल ताल थियो, जसलाई महान बोधिसत्त्व मान्जुश्रीले तलाउको पानी निकाली उपत्यका बनाउनु भएको थियो। यसैबाट उपत्यकाको भूमि खेतीयोग्य र बसोबासयोग्य बनेको मानिन्छ। पुरातात्त्विक र ऐतिहासिक प्रमाणहरूले पनि यो पौराणिक कथा पुष्टि गरेका छन्।
मान्जुश्रीले स्थापना गरेको "मञ्जुपट्टन" (आजको मञ्जिपा) काठमाडौं उपत्यकाको एक प्राचीन र सांस्कृतिक केन्द्रको रूपमा रहेको छ। मञ्जुपट्टन नेवारहरूको धार्मिक, सांस्कृतिक र प्रशासनिक क्रियाकलापहरूको केन्द्रबिन्दु रहँदै आएको छ। यहाँका मन्दिर, गुम्बा, स्तूप, र दरबारहरूले नेवारहरूको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक वैभवलाई दर्शाउँछन्।
काठमाडौं उपत्यकामा नेवारहरूको बसोबास, कला, संस्कार, भाषा र सामाजिक व्यवस्थाले उपत्यकाको ऐतिहासिक विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। उनीहरूको स्वतन्त्र शासन १७६९ सालमा गोरखा शाहवंशले उपत्यका विजय गरेपछि समाप्त भए पनि, नेवारहरूको सांस्कृतिक, धार्मिक, र सामाजिक पहिचान अझै पनि जीवित र प्रभावशाली छ। नेवारहरूको सांस्कृतिक प्रभाव नेपालका अन्य क्षेत्रहरूमा समेत व्यापक रूपमा फैलिएको छ र उनीहरूको परम्परागत कला, भाषा, र संस्कृतिले नेपालकै सांस्कृतिक विविधतालाई धनी बनाएको छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । सुदूरपश्चिम प्रदेश दूध उत्पादनमा आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख भए पनि उत्पादित दूधको ठूलो हिस्सा अझै औपचारिक बजार प्रणालीमा जोडिन सकेको छैन। प्रदेश दुग्ध विकास बोर्डका अनुसार सुदूरपश्चिममा वार्षिक ३ लाख ५६ हजार मेट्रिक टनभन्दा बढी दूध उत्पादन हुने गरेको छ, जसमा कैलाली र कञ्चनपुरको योगदान ५२ प्रतिशत छ।तथ्याङ्कअनुसार प्रदेशमा दैनिक
