त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका

त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका कर्णाली प्रदेशअन्तर्गत डोल्पा जिल्लामा अवस्थित एक नगरपालिका हो। यो नगरपालिका २०७३ साल फागुन २७ गते (१० मार्च २०१७) मा नेपालको नयाँ संविधान २०७२ अनुसार पुराना प्रशासनिक संरचनाहरूलाई पुनःसंरचना गर्दै सरकारद्वारा घोषणा गरिएका ७४४ स्थानीय तहहरूमध्ये एक हो। कुल ३९३.५४ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यस नगरपालिकाको जनसंख्या २०११ को जनगणनाअनुसार १०,१०४ जना रहेको छ। त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका कुल ११ वटा वडाहरूमा विभाजित छ। यस नगरपालिकाको केन्द्र त्रिपुराकोटमा रहेको छ। त्रिपुराकोट, सुनहुँ, ल्हान, पहाडा र लिखु गा.वि.स.हरू गाभेर यो नगरपालिका गठन गरिएको हो। प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण यस क्षेत्रको सामाजिक, सांस्कृतिक र प्रशासनिक विकासमा त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिकाको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ।

भौगोलिक अवस्था

त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिकाको भौगोलिक अवस्था विकट तथा पहाडी क्षेत्रको रूपमा चिनिन्छ। यो नगरपालिका कर्णाली प्रदेशको डोल्पा जिल्लामा पर्ने हुँदा हिमाली भू–भागमा अवस्थित छ। यस नगरपालिकाको अधिकांश भाग उच्च पहाडी र हिमाली क्षेत्रले ढाकिएको छ, जसले गर्दा यहाँको जीवनशैली, यातायात तथा पूर्वाधार विकासमा चुनौतीहरू रहेको पाइन्छ। यहाँको भौगोलिक बनावट उकालो–ओरालो, भीरालो तथा साँघुरो खोल्साहरूले भरिएको छ। साथै, विभिन्न नदी, खोला र पहाडहरूले यस क्षेत्रलाई प्राकृतिक रूपमा सुन्दर बनाएको छ।

त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिकामा कृषि, पशुपालन तथा जडिबुटी सङ्कलन स्थानीय अर्थतन्त्रका मुख्य आधार हुन्। यहाँको जलवायु चिसो तथा समशीतोष्ण प्रकृतिको हुन्छ, जुन मौसम अनुसार परिवर्तनशील देखिन्छ। यहाँको भूगोल तथा मौसमले गर्दा यातायातका साधनको पहुँच सिमित रहेको छ, र प्राय: पदमार्गमार्फत आवत–जावत गरिन्छ। यस्ता भौगोलिक विशेषताहरूले त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिकालाई अद्वितीय बनाएको छ, यद्यपि यसले विकास र सेवाप्रवाहमा केही कठिनाइहरू पनि ल्याएको छ।

पर्यटन

त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता र धार्मिक महत्वले भरिपूर्ण क्षेत्र भएकाले पर्यटनका दृष्टिकोणले अत्यन्त सम्भावनायुक्त क्षेत्र हो। डोल्पा जिल्ला आफैंमा नेपालकै दुर्गम तर आकर्षक गन्तव्यहरूमध्ये एक हो, र त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका यस क्षेत्रको एक महत्वपूर्ण केन्द्रको रूपमा रहेको छ।

यहाँको प्रमुख धार्मिक स्थलमध्ये त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ, जसले धार्मिक पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्ने गर्छ। यस मन्दिरलाई हिन्दू धर्मालम्बीहरू अत्यन्त श्रद्धा र भक्तिपूर्वक पूज्ने गर्दछन्। साथै, क्षेत्रका प्राचीन गुम्बा, बौद्ध संस्कृति, जातीय विविधता र परम्परागत जीवनशैलीले समेत पर्यटकहरूलाई आकर्षण गर्छ।

यस क्षेत्रमा पर्ने सुन्दर प्राकृतिक दृश्यहरू, हिमालहरूको दर्शन, नदी–नाला, र जडिबुटी पाइने वनस्पतिजन्य क्षेत्रले ट्रेकिङ, हाइकिङ, तथा अध्ययन अनुसन्धानका लागि पनि उत्कृष्ट अवसरहरू प्रदान गर्छ। यद्यपि पर्यटकीय पूर्वाधारहरू अझै व्यापक विकास हुन बाँकी रहेकोले, उचित योजना र लगानीद्वारा यो क्षेत्रलाई पर्यटकहरूको प्रमुख गन्तव्य बनाउन सकिन्छ।

त्यसैले, त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका धार्मिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक पर्यटनको उत्कृष्ट संयोजन रहेको क्षेत्र हो, जसले भावी दिनहरूमा स्थानीय रोजगारी र आर्थिक विकासमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

शिक्षा र स्वास्थ्य

त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिकाको शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्र हालसम्म पूर्ण रूपमा सन्तोषजनक अवस्थामा पुग्न सकेको छैन, यद्यपि निरन्तर सुधारको प्रयास भइरहेको छ। यस नगरपालिकाको भौगोलिक अवस्था विकट र दुर्गम भएको कारणले शैक्षिक तथा स्वास्थ्य सेवाको पहुँचमा विविध कठिनाइहरू देखिन्छन्। शिक्षा क्षेत्रको अवस्थालाई हेर्दा, यहाँ आधारभूत र माध्यमिक तहका विद्यालयहरू सञ्चालनमा छन्, तर ती विद्यालयहरूमा गुणस्तरीय शिक्षण सिकाइ सुनिश्चित गर्न अझै चुनौतीहरू छन्। भौतिक पूर्वाधारको अभाव, योग्य र स्थायी शिक्षकको कमी, शिक्षण सामग्रीको अभाव, तथा विद्यार्थीहरूको नियमित उपस्थिति सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता जस्ता समस्या यथावत छन्। यद्यपि, शिक्षा क्षेत्रमा सुधार ल्याउने उद्देश्यले नगरपालिका विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ, जसले विद्यार्थी र अभिभावकहरूमा चेतना अभिवृद्धि गराउन सहयोग पुर्‍याइरहेको छ।

स्वास्थ्य सेवाको सन्दर्भमा पनि यस्तै अवस्था देखिन्छ। नगरपालिकाले स्वास्थ्य सेवा विस्तार गर्नका लागि प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, स्वास्थ्य चौकी र औषधि वितरण केन्द्रहरू स्थापना गरेको छ। तर, पर्याप्त जनशक्ति, अनुभवी स्वास्थ्यकर्मीको अभाव, औषधिको नियमित आपूर्ति नहुनु, तथा दूरदराजका वस्तीहरूमा सेवा पु-याउन सकस हुनु मुख्य चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। गम्भीर प्रकृतिका बिरामीलाई उपचारका लागि सदरमुकाम वा अन्य सहरहरूमा रिफर गर्नुपर्ने अवस्था अझै विद्यमान छ। यद्यपि, मातृ–शिशु स्वास्थ्य सेवा, खोप अभियान र स्वास्थ्य सचेतना कार्यक्रमहरूको सञ्चालनले केही हदसम्म सेवा पहुँचमा सुधार ल्याएको छ।

त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिकाको शिक्षा तथा स्वास्थ्य क्षेत्रमा अझै सुधारको ठूलो सम्भावना रहेको छ। आवश्यक पूर्वाधारको निर्माण, जनशक्ति व्यवस्थापन, तथा स्रोतको समुचित परिचालन मार्फत यी सेवाहरूलाई प्रभावकारी बनाउँदै स्थानीय जनताको जीवनस्तरमा उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सकिनेछ।

आर्थिक व्यवसायहरू

त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिकाको आर्थिक व्यवसायहरू मुख्यतः परम्परागत जीवनशैली र स्थानीय स्रोतमा आधारित रहेका छन्, जसले यहाँको जनजीवन र सामाजिक संरचनालाई प्रभावित पार्दै आएको छ। नगरपालिकाको प्रमुख आर्थिक क्रियाकलापहरूमा कृषि, पशुपालन, जडिबुटी संकलन, साना व्यापार व्यवसाय तथा वैदेशिक रोजगारीमा आधारित श्रममुखी कामहरू पर्दछन्। दुर्गम तथा पहाडी भौगोलिक अवस्थाका कारण यहाँ आधुनिक औद्योगिक विकास सम्भव नभए पनि, उपलब्ध स्रोत र सीपको उपयोगमार्फत जनजीविकाको व्यवस्थापन गरिएको पाइन्छ।

कृषि यहाँको मुख्य जीविकोपार्जनको आधार हो, जहाँ अधिकांश कृषकहरू परम्परागत विधिबाट मकै, गहुँ, आलु, फापर, जौ आदि अन्नबाली तथा तरकारी उत्पादन गर्छन्। तर सिँचाइको अभाव, उब्जनीको कम दर, र आधुनिक कृषि प्रविधिको पहुँच नहुनाले कृषि उत्पादकत्वमा अपेक्षित सुधार आउन सकेको छैन। त्यसैगरी, पशुपालन क्षेत्र पनि यहाँको दोस्रो महत्वपूर्ण आर्थिक आधार हो। गाई, भैंसी, भेडा, बाख्रा, च्याङ्ग्राजस्ता पशुहरू पालिन्छन्, जसबाट दूध, मासु, र ऊन प्राप्त हुने गर्दछ। विशेषगरी च्याङ्ग्राको पालन र यसको व्यापारले हिमाली क्षेत्रका बासिन्दाहरूको आम्दानीमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याएको छ।

जडिबुटी संकलन पनि यहाँको एक प्रमुख आर्थिक गतिविधि हो। डोल्पा जिल्ला यार्सागुम्बा जस्ता बहुमूल्य जडिबुटीका लागि प्रसिद्ध क्षेत्र हो, र त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिकाका स्थानीयहरू वर्षेनि यसका लागि उच्च हिमाली क्षेत्रमा जाने गर्दछन्। यस्ता जडिबुटीहरूको व्यापारले धेरै घरधुरीको आर्थिक अवस्था सुदृढ बनाउन सहयोग पुगेको भए पनि यसको दीगो व्यवस्थापन अत्यावश्यक देखिन्छ। साथै, साना व्यापार व्यवसाय—जस्तै खुद्रा पसल, दैनिक उपभोग्य सामग्रीको कारोबार—ले पनि नगरवासीहरूलाई आम्दानीको अवसर प्रदान गरेको छ। त्यस्तै, केही युवाहरू वैदेशिक रोजगारीमा गएकाले उनीहरूले पठाउने रेमिट्यान्सले यहाँको आर्थिक संरचना सुदृढ गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिकाको आर्थिक गतिविधिहरू यद्यपि परम्परागत आधारमा रहेका छन्, तिनमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, सीपमूलक तालिमको व्यवस्था, बजारको पहुँच विस्तार र स्रोत साधनको दिगो व्यवस्थापनमार्फत स्थानीय जनताको जीवनस्तरमा उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सकिने ठूलो सम्भावना रहेको छ। यी क्षेत्रहरूको दीर्घकालीन योजनामार्फत विकास गरेमा नगरपालिका आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्न सक्ने सामर्थ्य बोकेको देखिन्छ।

यातायात

त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिकाको यातायात व्यवस्था हालसम्म पूर्ण रूपमा सुदृढ र सहज भएको अवस्था छैन। विकट भौगोलिक बनावट, भीरालो तथा पहाडी भू–भाग, अत्यधिक हिमपात र अव्यवस्थित सडक संरचनाले गर्दा यहाँको यातायात प्रणाली निकै चुनौतीपूर्ण रहेको छ। अधिकांश ठाउँहरूमा पहुँच मार्गको अभाव हुँदा स्थानीयवासीहरू दैनिक कार्य, व्यापार, स्वास्थ्य सेवा तथा शैक्षिक सेवामा आवत–जावत गर्न धेरै कठिनाइ भोगिरहेका छन्।

हालका वर्षहरूमा स्थानीय तथा प्रदेश सरकारको पहलमा केही ग्रामीण सडकहरू निर्माण गरिएका छन्, जसले केही हदसम्म मोटरबाटोको पहुँच विस्तार गरेको छ। तर यी सडकहरू प्राय: माटो तथा ग्राभेलयुक्त हुने भएकाले वर्षायाम र हिउँदमा आवागमनमा समस्या उत्पन्न हुने गर्दछ। धेरैजसो गाउँबस्तीहरूमा पुग्न अझै पनि पदयात्राको भरमा निर्भर रहनुपर्ने अवस्था छ।

बजार तथा सेवाको पहुँच नहुँदा, कृषिजन्य वस्तु तथा दैनिक उपभोग्य सामग्रीको ढुवानी महँगो र अप्ठ्यारो हुने गरेको छ। यातायातको अभावले गर्दा विकासका अन्य पक्षहरू जस्तै शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार र पर्यटनमा समेत प्रभाव पार्ने गरेको छ।

दीर्घकालीन दृष्टिकोणले पूर्वाधार विस्तार, सडक स्तरोन्नति तथा दिगो यातायात योजनाको आवश्यकता रहेको छ। उचित योजना, बजेट, र स्रोत परिचालनमार्फत यातायात सुधार गरिएमा त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिकाको समग्र विकासमा ठूलो टेवा पुग्न सक्ने देखिन्छ।

सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था

त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिकाको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था परम्परागत जीवनशैली, सिमित पूर्वाधार, र स्थानीय स्रोतमा आधारित व्यवस्थामा निर्भर रहेको छ। यहाँको समाज बहुजातीय तथा संस्कृतिक विविधताले भरिएको छ, जसमा क्षेत्री, मगर, तामाङ, गुरुङ, ठकुरी, दलित लगायतका विभिन्न जातजातिहरूको सहअस्तित्व पाइन्छ। यी समुदायहरू आपसमा सामाजिक सद्भाव, परम्परागत मान्यता र सहयोगमा आधारित जीवनशैली अपनाउँदै आएका छन्। सामाजिक संरचना ग्रामीण र अर्धशहरी परिवेशमा आधारित भएकोले सामाजिक सेवाको पहुँच अझै पनि सन्तोषजनक छैन। यद्यपि पछिल्लो समय शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा केही सुधारहरू देखिए पनि चेतनाको कमी, सेवा–सुविधाको सिमितता र पूर्वाधारको अभावले सामाजिक विकासको गति सुस्त देखिन्छ। महिलाहरूको पारिवारिक र कृषिमा सक्रिय सहभागिता रहे पनि निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूको उपस्थिति न्यून देखिन्छ, यद्यपि महिला सशक्तिकरण, बाल अधिकार, लैंगिक समानता र जातीय समावेशीताका कार्यक्रमहरूमार्फत सामाजिक चेतनामा क्रमशः वृद्धि भइरहेको छ।

आर्थिक पक्षमा हेर्दा, यहाँका अधिकांश जनताको जीवनस्तर परम्परागत कृषि, पशुपालन, जडिबुटी संकलन, साना व्यापार तथा वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर रहेको छ। स्थायी आय–आर्जनको स्रोतको अभाव, आधुनिक प्रविधि तथा सीपको कमी, र बजारको सीमित पहुँचले गर्दा आर्थिक अवस्था कमजोर रहेको छ। यद्यपि, केही परिवारहरूले वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त हुने रेमिट्यान्समार्फत आफ्नो आर्थिक स्थिति सुधार गर्न सफल भएका छन्। पछिल्लो समय सामाजिक संस्था, स्थानीय सरकार तथा गैरसरकारी संघसंस्थाहरूको पहलमा शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि प्रवर्द्धन, सीप विकास तथा सामाजिक समावेशीतासम्बन्धी कार्यक्रमहरूको सञ्चालनमार्फत सामाजिक र आर्थिक क्षेत्रमा सकारात्मक परिवर्तन देखिन थालेको छ।

त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका सामाजिक तथा आर्थिक रुपान्तरणको चरणमा रहेको छ। यदि दीर्घकालीन रणनीति अन्तर्गत पूर्वाधार विकास, जनसशक्तिकरण, सामाजिक समावेशिता, आधुनिक सीप र प्रविधिको विस्तार तथा स्रोतहरूको दिगो व्यवस्थापन गर्न सकियो भने यस नगरपालिकालाई आर्थिक रूपमा सबल, सामाजिक रूपमा समावेशी र समृद्ध नगर बनाउने सम्भावना उज्यालो छ।

काठमाडौं । झापाका विभिन्न विद्यालय तथा क्याम्पसका २०० विद्यार्थीलाई लक्षित गर्दै विपद् व्यवस्थापन तथा सर्पदंश रोकथामसम्बन्धी प्रदर्शन एवं सचेतना कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । अन्तरराष्ट्रिय झापाली समाजको सहयोग तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसन झापाको समन्वयमा चारआलीस्थित अरिदमन गण ब्यारेकमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो ।कार्यक्रममा नेपाली सेना तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसनका प्रतिनिधिहरूले

सामग्रीको तालिका