गाजा स्ट्रिप
गाज़ा स्ट्रिप मध्यपूर्वको एक अत्यन्त संवेदनशील र विवादास्पद भू-भाग हो, जुन सागरको किनारमा रहेको छ। यो क्षेत्र पश्चिमी एशियामा फिलिस्तीन भूभागको दक्षिण–पश्चिम भागमा पर्छ। यसको उत्तर र पूर्व इजरायलसँग, दक्षिणमा इजिप्टसँग र पश्चिममा भूमध्य सागरसँग सिमाना जोडिएको छ। सानो क्षेत्रफल भए पनि गाज़ा स्ट्रिपको भू–राजनीतिक महत्व अत्यन्त गहिरो छ, किनभने यो फिलिस्तीनी जनताको ऐतिहासिक भूमिको हिस्सा हो, जुन दशकौँदेखि इजरायलसँगको संघर्षको केन्द्रमा रहेको छ। गाज़ा स्ट्रिप २००७ देखि “हामास” नामक इस्लामिक राजनीतिक संगठनको नियन्त्रणमा रहेको छ। हामासले यहाँ आफ्नो प्रशासनिक र सुरक्षा नियन्त्रण कायम राखेको भए पनि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा यसलाई अलग्गै शासनको रूपमा मान्यता प्राप्त छैन। इजरायलले यस क्षेत्रमा आवत–जावत, व्यापार, हवाई क्षेत्र र समुद्री मार्गमा कडा नियन्त्रण राख्दछ, जसका कारण गाज़ा ‘खुला कारागार’ जस्तै रहेको भन्ने टिप्पणीहरू बारम्बार सुनिन्छ। यहाँका बासिन्दाहरूले दशकौँदेखि नाकाबन्दी, संघर्ष र मानवीय संकटको सामना गर्दै आएका छन्। राजनीतिक अस्थिरता र निरन्तर युद्धका कारण गाज़ा स्ट्रिप विश्वका सबैभन्दा जटिल क्षेत्रहरूमा पर्दछ। यहाँका नागरिकहरूको दैनिकी विद्युत् अभाव, पानीको कमी, रोजगारीको अभाव, र स्वास्थ्य संकटले प्रभावित छ। यद्यपि, यो क्षेत्र फिलिस्तीनी जनताको सांस्कृतिक र ऐतिहासिक पहिचानको प्रतीक पनि हो। गाज़ा आज पनि मध्यपूर्वको स्थायित्व, शान्ति र अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक प्रयासको केन्द्रबिन्दु बनेको छ।
गाज़ा स्ट्रिपको क्षेत्रफल करिब ३६५ वर्ग किलोमिटर मात्र छ, तर यहाँको जनसंख्या २०२५ सम्ममा करिब २० लाख भन्दा बढी पुगेको अनुमान छ। यसरी हेर्दा, यो विश्वकै सबैभन्दा बढी जनघनत्व भएको क्षेत्रहरूमध्ये एक हो। यसको लम्बाइ करिब ४१ किलोमिटर र चौडाइ अधिकतम १२ किलोमिटर मात्र छ। भौगोलिक दृष्टिले सानो भए पनि गाज़ा स्ट्रिपको प्रभाव राजनीतिक र मानवीय दुवै हिसाबले अत्यन्त ठूलो छ।
यस क्षेत्रको उत्तर र पूर्व इजरायलसँग सिमाना मिल्दछ भने दक्षिणमा इजिप्टको सिनाई प्रायद्वीप छ। पश्चिम तर्फ भूमध्य सागर रहेकोले यसले समुद्री पहुँच प्रदान गर्छ, तर इजरायली नाकाबन्दीका कारण समुद्री व्यापार लगभग ठप्प छ। इजरायल र इजिप्टले नाकाबन्दी नीति अन्तर्गत सीमित मात्र प्रवेश अनुमति दिन्छन्। यस्तो बन्द प्रणालीका कारण गाज़ा स्ट्रिपको आर्थिक विकास, औद्योगिक विस्तार र नागरिक आपूर्तिमा गम्भीर असर परेको छ।
जनसंख्याको घनत्व अत्यधिक भएकाले आवासीय समस्या, विद्यालयको भीड, र स्वास्थ्य केन्द्रहरूको अभाव यहाँका प्रमुख चुनौती हुन्। करिब आधा जनसंख्या १८ वर्ष मुनिका युवाहरू हुन्, जसले बेरोजगारी र शिक्षा अभावको दोहोरो असर भोगिरहेका छन्। अत्यधिक बसोबासले स्वच्छ पानी र सरसफाइको समस्या पनि चर्काएको छ। यसरी गाज़ा स्ट्रिप जनसंख्या, भू–सीमा र मानव स्रोतका दृष्टिले अत्यन्तै संवेदनशील क्षेत्र बनेको छ।
गाज़ा स्ट्रिपको इतिहास हजारौं वर्ष पुरानो छ। यस भू–भागमा प्राचीन कालदेखि विभिन्न साम्राज्यहरूले शासन गरेका छन्। ओटोमान साम्राज्यले करिब ४ सय वर्षसम्म गाज़ामा प्रशासनिक नियन्त्रण राख्यो। प्रथम विश्वयुद्धपछि बेलायतले गाज़ा समेटिएको “Mandatory Palestine” अन्तर्गत शासन सुरु गर्यो। यस कालमा गाज़ा सामाजिक, आर्थिक र प्रशासनिक रूपमा बेलायती व्यवस्थाको अधीनमा रह्यो।
१९४८ मा अरब–इजरायल युद्धपछि गाज़ा स्ट्रिपमा ठूलो सङ्ख्यामा फिलिस्तीनी शरणार्थी आए। तिनीहरू आफ्नो पुरानो घरबाट विस्थापित भएका थिए। यसले गाज़ा क्षेत्रको जनसंख्या वृद्धिलाई तीव्र बनायो र सामाजिक संरचनामा ठूलो परिवर्तन ल्यायो। शरणार्थी शिविरहरू स्थापनाले गाज़ालाई स्थायी मानव संकटको केन्द्रमा परिणत गर्यो।
इतिहासले देखाउँछ कि गाज़ा स्ट्रिप राजनीतिक दृष्टिले सधैं संवेदनशील रह्यो। ओटोमान, बेलायती र इजिप्टियन शासनले यसको प्रशासनिक र सामाजिक संरचना परिवर्तन गरे पनि, स्थानीय फिलिस्तीनी जनताको पहिचान, संस्कृति र राष्ट्रिय आकांक्षामा ठूलो प्रभाव पारेन। यस इतिहासले गाज़ा स्ट्रिपको स्थायी संघर्ष र अन्तर्राष्ट्रिय ध्यानाकर्षणको आधार तयार गर्यो।
१९४८ मा अरब–इजरायल युद्धपछि गाज़ा पट्टि इजिप्टीय नियन्त्रणमा आयो। इजिप्टले औपचारिक रूपमा यसलाई आफ्नो भू–भागमा सामेल नगरेको भए पनि प्रशासनिक अधिकार सम्हाल्यो। यस अवधिमा गाज़ा आर्थिक र सामाजिक रूपमा इजिप्टीय प्रभावमा थियो, र शरणार्थीहरूको ठूलो सङ्ख्याले जनसंख्या वृद्धि गर्यो।
सन् १९५६ को सुयेज संकटमा इजरायलले गाज़ामा संक्षिप्त कब्जा गर्यो। अन्तर्राष्ट्रिय दबाबपछि इजरायलले निकासी गरे तापनि यसले गाज़ामा अस्थिरता बढायो। यस कालखण्डमा गाज़ा पट्टि राजनीतिक स्थायित्व प्राप्त गर्न सकेन, र इजिप्ट, इजरायल र स्थानीय फिलिस्तीनी समूहहरूबीच सत्ता संघर्ष चलिरह्यो।
१९६७ को “Six-Day War” ले गाज़ा पट्टिलाई इजरायलको पूर्ण नियन्त्रणमा पुर्यायो। यसपछि इजरायलले स्थायी बस्ती स्थापना र सुरक्षा संरचना निर्माण गर्यो। यसले गाज़ा र फिलिस्तीनी जनताको सम्बन्धमा नयाँ चुनौतीहरू निम्त्यायो, र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यसलाई विवादास्पद भू–भागको रूपमा हेर्न थाल्यो।
सन् १९६७ पछि इजरायलले गाज़ा स्ट्रिपमा पूर्ण नियन्त्रण स्थापित गर्यो। इजरायलले कृषि क्षेत्र, बसोबास क्षेत्र र सीमित औद्योगिक क्षेत्रहरूमा आफ्नो प्रभाव बढायो। यस कालखण्डमा फिलिस्तीनी जनतामा असन्तोष बढ्यो, जसले पछि इन्फ़त्तदा र विद्रोहको बीउ रोप्यो।
इजरायलले सुरक्षा कारण देखाएर गाज़ामा सीमित आवागमन र व्यापार नियन्त्रण लागू गर्यो। नागरिकका लागि आवश्यक वस्तुहरूको आपूर्ति असमान भयो, जसले मानवीय संकट सिर्जना गर्यो। अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले विभिन्न समयमा यस नियन्त्रणलाई विवादास्पद ठहराएका छन्।
सन् १९९३ को ओस्लो सम्झौता अघि गाज़ा स्ट्रिपमा इजरायल र फिलिस्तीनी अधिकारबीच द्वन्द्व जारी रह्यो। इजरायलले गाज़ामा बसोबास बस्तिहरू विस्तार गर्न खोज्यो, जसले स्थायी शान्ति प्रक्रियामा बाधा पुर्यायो। यसरी गाज़ा स्ट्रिप अन्तर्राष्ट्रिय कानूनी र राजनीतिक दृष्टिले संवेदनशील भू–भाग बनेको छ।
सन् १९८७ मा पहिलो फिलिस्तीनी इन्फ़त्तदा सुरु भयो। इन्फ़त्तदा भनेको नागरिक विद्रोह हो, जसमा फिलिस्तीनीहरूले इजरायली कब्जाबारे असन्तोष प्रकट गरे। सडक प्रदर्शन, हड्ताल, र स्थानीय संघर्षका माध्यमबाट इजरायलको नियन्त्रण र नीतिविरुद्ध आवाज उठाइयो। यसले गाज़ा स्ट्रिपमा राजनीतिक चेतना र राष्ट्रिय पहिचान बलियो बनायो।
सन् १९९३–१९९४ मा ओस्लो सम्झौता अन्तर्गत फिलिस्तीनी प्राधिकरणले गाज़ाको केही भागमा प्रशासनिक अधिकार पाए। यसले गाज़ा र पश्चिमी तटबीच सीमित स्वायत्तता प्रदान गर्यो। आर्थिक र सामाजिक सुधारको प्रयास भए तापनि, सुरक्षा र राजनीतिक द्वन्द्व अझै कायम रह्यो।
इन्फ़त्तदा र ओस्लो सम्झौताले गाज़ा स्ट्रिपमा शान्ति प्रक्रिया सुरु गर्न प्रयास गरे पनि, स्थायी समाधान अहिलेसम्म सफल भएन। सुरक्षा, आवागमन, शिक्षा, स्वास्थ्य र मानव अधिकारका चुनौतीहरू अझै कायम छन्। यसले गाज़ा पट्टिलाई मध्यपूर्वको अस्थिरता र विवादको केन्द्र बनाएको छ।
२००६ मा फिलिस्तीनी निर्वाचनमा हामासले प्रमुख सफलता प्राप्त गर्यो। चुनाव परिणामले गाज़ा र पश्चिमी तटबीच राजनीतिक विभाजन निम्त्यायो। हामासले सन् २००७ देखि गाज़ामा पूर्ण नियन्त्रण कायम गर्यो। यसले फिलिस्तीनी राजनीतिक परिदृश्यमा नयाँ चुनौती थप्यो।
हामासको शासनले सुरक्षा र प्रशासनिक क्षेत्रमा ठूला परिवर्तन ल्यायो। इजरायलले हामासलाई आतंकवादी संगठनको रूपमा वर्गीकरण गरेको छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र व्यापारमा कठिनाइहरू सिर्जना गरेको छ। गाज़ामा नाकाबन्दी, सीमा नियन्त्रण र सशस्त्र संघर्षका कारण मानवीय संकट अझ गहिरो भयो।
राजनीतिक विखण्डनका कारण फिलिस्तीनी जनताको जीवन स्तर प्रभावित भयो। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र आधारभूत पूर्वाधारमा सुधारका प्रयासहरू हामास र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबीच असहमति कारण बाधित भए। यसले गाज़ालाई स्थायित्वहीन र संकटग्रस्त भू–भाग बनाएको छ।
गाज़ा स्ट्रिपको अर्थतन्त्र अत्यन्त कमजोर छ। बेरोजगारी दर उच्च छ, विशेष गरी युवाहरूमा। यहाँ उत्पादन, व्यापार र उद्योग विकासमा बाधा छ। नाकाबन्दी र बारम्बारको संघर्षले व्यापारिक गतिशीलता सीमित भएको छ।
सार्वजनिक सेवाहरूमा पनि चुनौती छ। पानी, बिजुली, स्वास्थ्य सेवा र शिक्षा प्रणाली अपर्याप्त छन्। अन्तर्राष्ट्रिय राहत संगठनहरूले मानवीय सहायता प्रदान गरे पनि स्थायी सुधार कठिन छ। जीवन स्तर न्यून र खाद्य सुरक्षा असुरक्षित छ।
मानवीय विकास सूचकहरू अनुसार गाज़ा उच्च गरिबी र स्वास्थ्य समस्यासँग जूझिरहेको छ। बालबालिकाको पोषण, औसत आयु, र शिक्षा स्तरमा कमी देखिन्छ। यसले दीर्घकालीन सामाजिक र आर्थिक स्थायित्वलाई जोखिममा पार्दछ।
गाज़ा स्ट्रिप समुद्री किनारमा अवस्थित छ। यसले भूमध्य सागरसँगको समुद्री पहुँच प्रदान गर्दछ, तर इजरायलको नाकाबन्दीले व्यावसायिक प्रयोग सीमित छ। भू–आकृति मुख्यतः मैदानी र समतल छ, जसमा कृषि सम्भावना छ।
जलवायु “hot semi-arid” प्रकारको छ। गर्मी लामो र वर्षा कम हुन्छ। उच्च आर्द्रता समुद्री किनारमा प्रबल छ। तापक्रम अत्यधिक भए पनि भूमध्य सागरले मौसममा केही समायोजन गर्दछ।
पर्यावरणीय चुनौतीहरू गम्भीर छन्। पानी स्रोतहरू सीमित छन्, माटोको क्षय, समुद्री तट कटान, फोहोर र मलजल व्यवस्थापन समस्या छ। जनसंख्या घनत्व र पूर्वाधार अभावले प्राकृतिक स्रोतमा दबाब बढाएको छ।
गाज़ा–इजरायल बीच नियमित संघर्ष जारी छ। हवाई हमलाहरू, रकेट आक्रमण, सुरुङमार्ग प्रयोग र भूमि युद्ध सामान्य घटना बनेका छन्। यसले दुवै पक्षमा ठूलो जनधन क्षति पुर्याएको छ।
मानव अधिकार संगठनहरूले गाज़ामा नागरिकहरूको सुरक्षा, अस्पताल, विद्यालय, पानी, खाद्य आपूर्ति र आवाजाहीमा प्रतिबन्धहरूका कारण मानवीय संकटको रिपोर्ट दिएका छन्। महिला, बालबालिका र वृद्ध सबैभन्दा बढी प्रभावित छन्।
सुरक्षा चुनौती र हतियारको प्रयोगले गाज़ामा स्थायित्व र विकास प्रक्रियामा बाधा पुर्याएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले बारम्बार चेतावनी दिए पनि समाधान अहिलेसम्म सम्भव भएको छैन।
सन् २०२३ पछि गाज़ा युद्ध र संघर्षले मानवीय संकट बढाएको छ। बासिन्दा विस्थापित भएका छन्, खाद्य र स्वास्थ्य आपूर्ति असुरक्षित छ। बुनियादी पूर्वाधारहरू ध्वस्त भएका छन्।
भविष्यमा स्थायी शान्ति, द्वि-राज्य समाधान र मानवीय पहुँच सुनिश्चित गर्नु मुख्य चुनौती हो। स्थानीय प्रशासन सुधार, पुनर्निर्माण, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारी सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ।
अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग, राजनीतिक सहमति र सुरक्षा सुधार बिना गाज़ा स्ट्रिपको दीर्घकालीन स्थायित्व सम्भव छैन। यस क्षेत्रको भविष्य शान्ति र विकासका प्रयासमा निर्भर रहेको छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौँ । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का संयोजक एवं पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ श्रीलंकाको पाँचदिने राजनीतिक भ्रमण सम्पन्न गरी आइतबार स्वदेश फर्किएका छन्। जुलाई १५ मा श्रीलंका प्रस्थान गरेका उनले त्यहाँ आयोजित ‘ह्यान्ड्स अफ एसिया’ अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा प्रमुख वक्ताका रूपमा सम्बोधन गरेका थिए।भ्रमणका क्रममा प्रचण्डले श्रीलंकाको सत्तारुढ दल जनता विमुक्ति
