रुकुमकोट
रुकुमकोट पूर्वी रुकुम जिल्लाको एक रमणीय गाउँ हो, जुन लुम्बिनी प्रदेशमा अवस्थित छ। प्रकृति, संस्कृति र इतिहासले भरिपूर्ण यो ठाउँ "बाउन्न पोखरी त्रिपन्न टाकुरी" को नामले समेत प्रसिद्ध छ। यहाँको प्रमुख आकर्षणहरूमा रुक्मिणी ताल (कमलदह), ऐतिहासिक शिबालय मन्दिर, देउराली गुफा लगायत अन्य धार्मिक तथा प्राकृतिक स्थलहरू पर्दछन्। साथै, पछिल्ला वर्षहरूमा पूर्वाधार विकासले रुकुमकोटलाई अझ सहज र आकर्षक गन्तव्य बनाउँदै लगेको छ।
रुकुमकोट नेपालको लुम्बिनी प्रदेशअन्तर्गत पर्ने पूर्वी रुकुम जिल्लाको एक ऐतिहासिक तथा भौगोलिक रूपमा महत्त्वपूर्ण गाउँ विकास समिति हो। यो गाउँ एक सुन्दर उपत्यकामा अवस्थित छ जुन प्रकृति, संस्कृति र इतिहासको संगमस्थलको रूपमा चिनिन्छ। समुद्री सतहबाट करिब २८.३७° उत्तर अक्षांश र ८२.३७° पूर्व देशान्तरमा अवस्थित यस बस्तीको वातावरण शान्त, हरियालीयुक्त र पहाडी स्वरूपको छ। सन् २०११ को जनगणनाअनुसार यहाँको कुल जनसंख्या ५,४९८ जना रहेको थियो। यहाँको जीवनशैली मुख्यतः कृषि र पशुपालनमा आधारित छ, यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा पर्यटन र साना उद्योगतर्फ पनि आकर्षण बढ्दै गएको छ। रुकुमकोटमा पहुँच सहज बनाउनका लागि नेपाल सरकार र भारतको सहयोगमा विभिन्न पूर्वाधारहरू विकास भइरहेका छन्। सञ्चार सुविधा, यातायातको सहजता, र मूलभूत सेवाहरू क्रमशः विस्तार हुँदै गएका छन्। यस क्षेत्रको क्षेत्रीय सम्पर्कका लागि फोनको क्षेत्र कोड +९७७-८८ हो भने पोस्टल कोड २२००२ हो। यहाँको वातावरण, संस्कृति, ऐतिहासिक सम्पदा र प्राकृतिक सौन्दर्यको संयोजनले रुकुमकोटलाई पर्यटक र शोधकर्ताहरूका लागि आकर्षक गन्तव्य बनाएको छ।
रुकुमकोट नजिकै अवस्थित रुक्मिणी ताल, जसलाई स्थानीय भाषामा "कमलदह" भनिन्छ, प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण एक रमणीय स्थल हो। यो ताल शान्त, नीलो पानी र हरियालीले घेरिएको वातावरणमा अवस्थित छ, जसले गर्दा यहाँ पुग्ने जो–कसैलाई शान्ति, आनन्द र आत्मिक ताजगीको अनुभूति हुन्छ। तालको नाम हिन्दू धर्ममा महत्वपूर्ण स्थान राख्ने देवी रुक्मिणीसँग जोडिएको छ। यस तालको वरिपरिका कमल फूलहरूले यो स्थललाई अझ मनमोहक बनाएको छ। स्थानीय जनजीवनमा यो तालको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व पनि रहेको छ, विशेषतः तीज, एकादशी, र अन्य पूजामा यहाँ श्रद्धालुहरूको उपस्थिति रहने गर्छ। पर्यटकहरूका लागि यहाँ डुंगा सयर, फोटोग्राफी, तथा पिकनिक जस्ता गतिविधिहरू सम्भव छन्। तालको संरक्षणका लागि स्थानीय सरकार तथा समुदायहरूले संयुक्त प्रयास गरिरहेका छन्, जसअन्तर्गत सरसफाइ, जैविक विविधता संरक्षण र सुसंस्कृत पर्यटनलाई प्राथमिकता दिइएको छ। साथै, रुक्मिणी ताल आसपासको क्षेत्रलाई जैविक पार्कको रूपमा विकास गर्ने योजना समेत अगाडि सारिएको छ। यस्तो प्रयासले रुकुमकोटलाई स्थानीय, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय तहमा थप परिचित बनाउने विश्वास गरिएको छ।
रुकुमकोटमा रहेको धार्मिक सम्पदाहरू यस क्षेत्रको सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र सामाजिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। यहाँ अवस्थित प्रमुख मन्दिरहरूमा शिबालय मन्दिर, बराह मन्दिर, बराजी मन्दिर, र भगवती मन्दिर उल्लेखनीय छन्। यी मन्दिरहरू धार्मिक आस्थाका केन्द्रमात्र नभई, ऐतिहासिक स्मारक र वास्तुकलाको दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण छन्। शिबालय मन्दिर विशेषतः हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको लागि पूजनीय स्थल हो, जहाँ विशेष अवसरहरूमा धार्मिक मेला र पूजा–अर्चना गरिन्छ। बराह मन्दिर विष्णुको अवतार बराहसँग सम्बन्धित छ भने भगवती मन्दिरमा शक्तिको उपासना गरिन्छ। यी मन्दिरहरूमा स्थानीय तथा टाढाबाट आउने श्रद्धालुहरूको भिड लाग्ने गर्दछ। विशेष गरी दशैं, तिहार, चैत पूर्णिमा, र शिवरात्रि जस्ता पर्वहरूमा यी मन्दिरहरूमा धार्मिक गतिविधिहरू निकै बढ्छन्। साथै, मन्दिर परिसरहरू सांस्कृतिक कार्यक्रम, भजन–कीर्तन, तथा सामुदायिक भेटघाटका स्थलका रूपमा पनि प्रयोग हुने गर्छन्। मन्दिरहरूको वास्तुकला, मूर्तिकलाका ढुंगाका संरचना, र धार्मिक विधिहरूले रुकुमकोटको समृद्ध परम्परा र पहिचानलाई संरक्षण गरिरहेका छन्।
"बाउन्न पोखरी त्रिपन्न टाकुरी" भन्ने उपनामले परिचित रुकुम क्षेत्रको यो विशेषताले प्राकृतिक विविधता र भौगोलिक विशेषतालाई उजागर गर्दछ। यस भनाइको उत्पत्ति रुकुमकोट क्षेत्रबाट भएको मानिन्छ, जहाँ ५२ वटा साना–ठूला पोखरीहरू र ५३ वटा पहाडी टाकुरीहरू अवस्थित छन्। यी पोखरीहरू र टाकुरीहरू प्रायः गाउँ–बस्तीहरूसँगै रहेको देखिन्छ, जसले ग्रामीण जीवनशैली, जल स्रोतको उपयोग, तथा पर्यावरणीय प्रणालीसँगको सम्बन्ध दर्शाउँछ। यस्ता पोखरीहरू सिंचाइ, पशुपालन र धार्मिक कार्यहरूमा प्रयोग हुने गरेका छन्। त्यस्तै, टाकुरीहरू प्राकृतिक सौन्दर्यको प्रतीक मात्र नभई पर्यावरणीय विविधता, वनस्पति र जीवजन्तुको बासस्थान पनि हुन्। यस उपनामले रुकुम क्षेत्रको पर्यावरणीय समृद्धि, जैविक विविधता र सांस्कृतिक गहिराईलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। साथै, यसले बाह्य पर्यटकहरूलाई यस क्षेत्रप्रति आकर्षित गर्ने एक मौलिक विशेषता पनि प्रदान गर्छ। यस्ता परम्परागत नामहरू स्थानीय जनताको पहिचान, गौरव र साझा स्मृतिमा जगेरूपन छन्। सरकारी तथा गैरसरकारी निकायहरूले यी पोखरी र टाकुरीहरूको संरक्षण र व्यवस्थापनका लागि विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेका छन्, जसले भविष्यमा यस क्षेत्रको पर्यटन प्रवर्द्धन र आर्थिक विकासमा योगदान पुर्याउने आशा गरिएको छ।
रुकुमकोट जस्तो विकट भौगोलिक अवस्थाले युक्त ठाउँमा सडक तथा पूर्वाधारको विकासले जनजीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। विगतमा यहाँ पुग्न कठिन यात्रा गर्नु पर्ने भए पनि हाल भारत सरकारको सहयोगमा एक प्रमुख सडक निर्माण गरिएको छ, जसले रुकुमकोटलाई अन्य शहर र गाउँहरूसँग जोड्ने कार्य गरेको छ। यसले कृषि उत्पादनको बजारमा पहुँच, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, व्यापार, तथा पर्यटन प्रवर्द्धनमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याएको छ। हाल रुकुमकोटको मध्य भाग हुँदै अर्को नयाँ सडक निर्माणाधीन अवस्थामा रहेको छ, जसले आन्तरिक यातायात प्रणालीलाई थप सहज बनाउने अपेक्षा गरिएको छ। स्थानीय सरकार तथा विभिन्न विकास साझेदारहरूको सहकार्यमा पुल, खानेपानी योजना, बिजुली विस्तार, सञ्चार सेवा, र विद्यालय निर्माणका कार्यहरू पनि भइरहेका छन्। साथै, स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता र श्रमदानमार्फत पूर्वाधार निर्माण तथा संरक्षणका अभियानहरू सशक्त रूपमा अघि बढिरहेका छन्। यस प्रकारका योजनाहरूले न केवल स्थानीय जनताको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउनेछ, तर सम्पूर्ण रुकुम क्षेत्रको दीगो विकासमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्नेछ।
रुक्मिणी तालको उत्तर किनारमा अवस्थित शिबालय मन्दिर, हिन्दू धर्मका प्रमुख देवता शिवको पूजास्थल हो, जसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व अतुलनीय छ। यो मन्दिर राणा शासनकालमा निर्मित एक मात्र स्मारक मानिन्छ जुन नेपालका मध्यपश्चिम भागमा अवस्थित छ। यस मन्दिरको निर्माण तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको पत्नी पूर्ण कुमारीद्वारा गरिएको हो, जसले राणा वंशको सांस्कृतिक योगदानलाई देखाउँछ। शिबालय मन्दिरको वास्तुकलामा परम्परागत नेपाली शैलीको उत्कृष्ट प्रस्तुति देख्न सकिन्छ, जसमा कलात्मक गजुर, ढुंगाका मूर्तिहरू, र कुँदिएका काठका झ्यालढोका रहेका छन्। मन्दिर वरिपरिको वातावरण प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ, जसले श्रद्धालु र पर्यटक दुवैलाई आकर्षण गर्छ। शिवरात्रि र महाशिवरात्रि जस्ता पर्वहरूमा यहाँ विशेष पूजा र धार्मिक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ। साथै, मन्दिर परिसर सामाजिक मेलमिलाप, ध्यान, र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूको आयोजन स्थलका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यो मन्दिर केवल धार्मिक आस्थाको केन्द्र नभई, स्थानीय इतिहास, परम्परा र वास्तुकलाको जीवित प्रमाण पनि हो। त्यसैले यसलाई संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्नु आवश्यक छ।
रुकुमकोटको पूर्वी भागमा, रुमगड नदीको किनारमा अवस्थित देउराली गुफा एक प्राकृतिक रूपमा बनेको आकर्षक स्थल हो। यो गुफा धार्मिक, प्राकृतिक र साहसिक दृष्टिकोणले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। रुकुमकोटबाट करिब एक घण्टा पैदल हिँडेर पुग्न सकिने यस गुफाले पर्यटकहरूलाई पर्वतीय वातावरण, मौलिकता र शान्त वातावरणको अनुभव दिन्छ। गुफा वरपर हरियाली जंगल, चट्टानी संरचना र जीवजन्तुको आहारा पाइन्छ, जसले जैविक विविधताको पनि संकेत गर्दछ। स्थानीय जनविश्वास अनुसार यो गुफामा पुराना ऋषिमुनिहरू तपस्या गर्थे भन्ने किंवदन्ती पनि छ। पछिल्ला वर्षहरूमा साहसिक पर्यटनमा रुचि बढेसँगै देउराली गुफा रोमाञ्चक गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। केही धार्मिक व्यक्तिहरू त यहाँ ध्यान गर्न र साधना गर्न पनि जाने गर्छन्। गुफा भित्र पस्दा शीतलता, सन्नाटा र अँध्यारो वातावरणले भिन्न अनुभव प्रदान गर्छ। स्थानीय समुदायले गुफाको संरक्षण तथा सरसफाइमा सक्रिय भूमिका खेलेका छन्। यदि उचित रूपमा व्यवस्थापन गरियो भने, देउराली गुफा पूर्वी रुकुमको पर्यटकीय नक्सामा विशेष स्थान ओगट्न सक्छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । झापाका विभिन्न विद्यालय तथा क्याम्पसका २०० विद्यार्थीलाई लक्षित गर्दै विपद् व्यवस्थापन तथा सर्पदंश रोकथामसम्बन्धी प्रदर्शन एवं सचेतना कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । अन्तरराष्ट्रिय झापाली समाजको सहयोग तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसन झापाको समन्वयमा चारआलीस्थित अरिदमन गण ब्यारेकमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो ।कार्यक्रममा नेपाली सेना तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसनका प्रतिनिधिहरूले
