काठमाडौं । झापाका विभिन्न विद्यालय तथा क्याम्पसका २०० विद्यार्थीलाई लक्षित गर्दै विपद् व्यवस्थापन तथा सर्पदंश रोकथामसम्बन्धी प्रदर्शन एवं सचेतना कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । अन्तरराष्ट्रिय झापाली समाजको सहयोग तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसन झापाको समन्वयमा चारआलीस्थित अरिदमन गण ब्यारेकमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो ।कार्यक्रममा नेपाली सेना तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसनका प्रतिनिधिहरूले
सालक
सालक
छायायुक्त वन, घाँसे मैदान, र अफ्रिका तथा एसियाका सवाना भूमिहरूमा, सालक आफ्नो केराटिनयुक्त खपटाले ढाकिएको शरीर लिएर बिस्तारै हिँड्छ। यो एक्लो र रात्रीचर स्तनधारी प्राणी प्रायः सरिसृपसँग भ्रममा पारिन्छ, तर यसको अद्वितीय विकासवादी संरचना र आत्मरक्षाको अनौठो तरिका यसलाई विशेष बनाउँछ। आठ प्रजातिहरूमा विभाजित, रूखमा बस्ने सुन्डा सालकदेखि जमिनमा हिँड्ने अफ्रिकी कालो-पेटे सालकसम्म, यी जीवहरू रहस्यमयता र सहनशीलताको प्रतिमूर्ति हुन्। तर, यही अनौठोपनकै कारण तिनीहरू संसारकै सबैभन्दा बढी तस्करी गरिने स्तनधारी प्राणी बनेका छन्, र अस्तित्वको संकटमा छन्।
वर्गीकरण र विकासवादी इतिहास
सालक मेनिडी (Manidae) परिवारका सदस्य हुन्, जुन फोलिडोटा (Pholidota) गण अन्तर्गत पर्छ। यो गणको नाम ग्रीक शब्द फोलिस (pholis) बाट आएको हो, जसको अर्थ ‘खपटो’ हो। तिनीहरूको वैज्ञानिक नाम म्यानिस (Manis) ल्याटिनबाट आएको हो, जसको अर्थ 'भूत' वा 'आत्मा' हो, जुन तिनीहरूको रहस्यमय स्वभावलाई जनाउँछ। जीवाश्म अभिलेखहरूले देखाउँछन् कि सालकहरू ४०–५० लाख वर्ष पहिले इओसिन युगमा देखा परेका थिए, र युरोपमा फेला परेका तिनीहरूका पूर्वजहरू जस्तै Eomanis ले देखाउँछ कि तिनीहरूको प्राचीन वासस्थान पहिले व्यापक थियो। आधुनिक सालकहरू करिब ८ करोड वर्ष पहिले मासाहारी प्राणीसँग (भालु र बिरालोजस्ता) सम्बन्धविच्छेद गरेर छुट्टै विकास भए।
आजका जीवित आठ प्रजातिहरू दुई समूहमा विभाजित छन्:
एसियाली सालक (म्यानिस): सुन्डा (M. javanica), फिलिपिनी (M. culionensis), भारतीय (M. crassicaudata), चिनियाँ (M. pentadactyla)।
अफ्रिकी सालक (फाटागिनस र स्मुट्सिया): कालो-पेटे (P. tetradactyla), सेतो-पेटे (P. tricuspis), विशाल (S. gigantea), टेम्मिन्कको (S. temminckii)।
यी प्रजातिहरूको खपटाले ढाकिएको शरीर विकासक्रममा जङ्गल सुक्दै गएपछि आत्मरक्षाका लागि उपयुक्त हुने गरी विकसित भएको हो।
शारीरिक विशेषता
सालकहरू कठोर खपटोभित्र कोमल शरीर लुकाएका हुन्छन्। तिनीहरूको तौल र आकार प्रजाति अनुसार फरक हुन्छ—फिलिपिनी सालक ३–६ किलोग्राम (६.६–१३ पाउन्ड) तौल र ६०–१०० सेन्टिमिटर लम्बाइको हुन्छ भने, विशाल सालक ३३ किलोग्राम (७३ पाउन्ड) सम्म तौल र १.८ मिटर (५.९ फिट) सम्म लम्बाइको हुनसक्छ।
तिनीहरूको शरीर केराटिनले बनेको खपटाले ढाकिएको हुन्छ, जुन जीवनभर बढ्ने गर्दछ। यी खपटाहरू प्राणीको कुल तौलको २०–३०% सम्म हुन सक्छ। तिनीहरूको पेट कोमल र हल्का रौँले ढाकिएको हुन्छ। तिनीहरूका खुट्टाहरू छोटा र बलिया हुन्छन्, जमिनमा बस्ने प्रजातिहरूमा ती खुट्टाहरू खन्ने शक्तिशाली नङ्ग्राहरूले सुसज्जित हुन्छन् भने रूखमा बस्ने प्रजातिहरूमा ती चढ्न मद्दत गर्ने खालका हुन्छन्।
सालकहरूको जिब्रो विशेष प्रकारको हुन्छ—यो ४० सेन्टिमिटर (१६ इन्च) सम्म लम्बिन सक्छ, र अत्यधिक टाँसिने भएकाले धमिरा र कमिलाहरू सजिलै समात्न सकिन्छ। तिनीहरूको दाँत हुँदैन, तर गिज्जा जस्तै पेट हुन्छ, जसले सानातिना ढुंगाहरूको सहायताले खाना पिस्ने गर्छ।
बासस्थान र वितरण
सालकहरू अफ्रिका र एसियाका विभिन्न ठाउँहरूमा पाइन्छन्। अफ्रिकी प्रजातिहरू घना जङ्गलदेखि सवानासम्म पाइन्छन्, जस्तै सेतो-पेटे सालक पश्चिम अफ्रिकी वर्षावनहरूमा र टेम्मिन्कको सालक दक्षिणी अफ्रिकाको सवानामा। एसियाली प्रजातिहरू जङ्गल र खेतीयोग्य जमिनमा बस्छन्—सुन्डा सालक मलेसियाको जङ्गलमा पाइन्छ, जबकि चिनियाँ सालक चीनका पहाडी क्षेत्रमा बस्छ।
यी प्राणीहरू समुन्द्र सतहदेखि ३,००० मिटर (९,८०० फिट) उचाइसम्म पनि पाइन्छन्। तिनीहरू भूमिमा खाडल वा रूखका खोपा प्रयोग गरेर बासस्थान बनाउँछन्।
व्यवहार र सामाजिक गतिशीलता
सालकहरू एक्लै बस्ने प्राणी हुन्। तिनीहरू राति सक्रिय हुन्छन् र आफ्नो सुँघ्ने क्षमताको सहायताले धमिरा वा कमिलाको खोजी गर्छन्। तिनीहरूले आफ्ना खुट्टाका बलिया नङ्ग्राहरूले धमिराका गुँड फुटाएर आफ्नो लामो जिब्रो प्रयोग गरेर खाने गर्छन्।
जोखिममा परे, सालक आफूलाई बल गरि गोलो बनाउँछ, जसले गर्दा शिकारीहरूका लागि तिनीहरूलाई पक्रिन असम्भवजस्तै हुन्छ।
पारिस्थितिक भूमिका
सालकहरू "प्राकृतिक कीरा नियन्त्रक" हुन्। एउटा सालकले वर्षमा २ करोडभन्दा बढी धमिरा वा कमिला खान्छ, जसले माटोको सन्तुलन जोगाउन मद्दत गर्छ।
संरक्षण चुनौती
हाल सबै आठ प्रजातिहरू संकटग्रस्त अवस्थामा छन्। गैरकानुनी तस्करी सालक लोप हुनको मुख्य कारण हो। एसियाली बजारमा तिनीहरूको मासु महँगो मानिन्छ, र तिनीहरूको खपटो परम्परागत औषधिमा प्रयोग गरिन्छ।
सीआईटीईएस (CITES) ले २०१६ मा तिनीहरूको व्यापारमा प्रतिबन्ध लगाएको भए पनि तस्करी जारी छ।
सांस्कृतिक महत्व
सालकहरू विभिन्न संस्कृतिमा विशेष स्थान राख्छन्। अफ्रिकामा, केही जातिहरूले तिनीहरूको खपटोलाई भाग्यशाली मान्छन्। एसियामा, विशेषगरी चीनमा, तिनीहरूको खपटोलाई औषधीय गुण भएको विश्वास गरिन्छ।
निष्कर्ष
सालक एक अद्भुत जीव हो—बलियो जस्तो देखिए पनि नाजुक छ, साधारण देखिए पनि अनौठो छ। तिनीहरूको अस्तित्व संकटमा छ, तर संरक्षण प्रयासहरू तीव्र भएमा भविष्य सुरक्षित हुन सक्छ। सालकको संरक्षण केवल जीव विज्ञानको सवाल मात्र होइन, यो पारिस्थितिकीय सन्तुलन र सांस्कृतिक उत्तराधिकारको सुरक्षाको कुरा पनि हो।
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
Loading footer...
