खानी तथा भूगर्भ विभाग
खानी तथा भूगर्भ विभाग नेपालको आर्थिक र सामाजिक विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने निकाय हो। यसले देशको भू-वैज्ञानिक ज्ञानलाई व्यवस्थित गर्दै खनिज तथा खानी स्रोतहरूको सदुपयोग, नयाँ स्रोतको खोजी, पेट्रोलियम अन्वेषण, र भूकम्पीय जोखिम मूल्याङ्कनमा सशक्त योगदान पुर्याउँदै आएको छ।
यस विभागको क्षमता अभिवृद्धि गरि प्रविधि, मानव संशाधन, र अन्तराष्ट्रिय सहयोगबाट खानी क्षेत्रलाई व्यवस्थित विकास गर्न सकिन्थ्यो भने नेपाल आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर र समृद्ध राष्ट्र बन्ने बाटोमा अगाडि बढ्नेछ।
नेपाल सरकारको आर्थिक विकास र औद्योगिक प्रगतिको महत्वपूर्ण पक्षमध्ये एउटा हो खनिज सम्पदा। स्वदेशमै रहेका खनिज स्रोतहरूको अन्वेषण, संरक्षण, मूल्याङ्कन तथा प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले नेपाल सरकारले २०३३ साल (सन् १९७६) मा तत्कालिन खानी विभाग र भौगर्भिक सर्भेक्षण विभागलाई एकीकृत गरी “खानी तथा भूगर्भ विभाग” नामक एक मात्र केन्द्रिय निकाय स्थापना गर्यो। यो विभाग उद्योग मन्त्रालय अन्तर्गत सञ्चालन हुँदै आएको छ। यस विभागलाई सरकारले संघीय प्रणाली अनुसार पुनः संगठन गर्दै महानिर्देशकको मातहतमा तीन महाशाखा— भू-विज्ञान महाशाखा, खनिज सम्पदा महाशाखा, योजना, प्रशासनिक तथा प्राविधिक सेवा महाशाखा, साथै तीन केन्द्र—पेट्रोलियम अन्वेषण तथा प्रवर्द्धन केन्द्र, खनिज प्रवर्द्धन तथा प्रशोधन केन्द्र र राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्र स्थापना गरी समृद्ध बनाएको छ। यी महाशाखा र केन्द्रहरूले खानी, भौगर्भ, भू-भौतिक, भू-रासायनिक अनुसन्धानदेखि पेट्रोलियम अन्वेषणसम्मको कार्य विस्तारपूर्वक सम्हाल्छन्।
खानी तथा भूगर्भ विभागको प्रकृति बहुआयामिक छ। यसले भू-वैज्ञानिक अध्ययन, भौगर्भिक सर्भेक्षण, खनिज पदार्थको अन्वेषण, पेट्रोलियम खोजतलास, खनिजजन्य उद्योग विकास, खानी प्रशासन, अनुगमन तथा भूकम्पीय अध्ययन लगायतका कार्यहरू गर्दछ। विभागले देशको भू-वैज्ञानिक संरचना, खनिज भण्डार, पेट्रोलियम स्रोत, र भूकम्पीय जोखिम सम्बन्धी तथ्यांक संकलन गरी अध्ययन गर्छ। यसका साथै खनिज पदार्थको उपयोग तथा संरक्षणका लागि नीति तथा नियमावली बनाउने, खानी उद्योगलाई प्रवर्द्धन गर्ने, तथा भूकम्पीय प्रकोपको अध्ययन र निगरानी गर्ने कार्य पनि विभागको प्राथमिकता हो।
नेपाल सरकारको कार्य विभाजन नियमावली, २०६९ अनुसार उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालयअन्तर्गत खानी तथा भूगर्भ सम्बन्धी नीति, योजना, कार्यान्वयन र नियमन विभागको प्रमुख जिम्मेवारी हो। खानी तथा खनिज पदार्थको अन्वेषण, विकास र सर्वेक्षण गर्ने तथा खनिजजन्य उद्योगहरूको स्थापना र सञ्चालनलाई सहजीकरण गर्ने कार्य पनि विभागको दायित्वमा पर्दछ।
यसका साथै, प्राकृतिक ग्यास र पेट्रोलियम श्रोतहरूको अन्वेषण तथा प्रवर्द्धन गर्न विभागले भू-भौतिक, भू-रासायनिक अनुसन्धान, र सेइस्मिक (भूकम्पीय) अध्ययनहरू संचालन गर्छ। भूकम्पीय घटनाहरूको निगरानी र जोखिम मूल्याङ्कन विभागको अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। यी सबै कार्य विभागको नीति, योजना र निर्देशानुसार सम्पन्न हुन्छन्।
खानी तथा भूगर्भ विभागको मूल उद्देश्य देशको भौगर्भिक ज्ञान वृद्धि गर्नु, खनिज सम्पदाको सदुपयोग र प्रवर्द्धन गर्नु हो। भू-वैज्ञानिक अनुसन्धान, खनिज पदार्थको अन्वेषण र मूल्याङ्कन गर्दै, त्यसमा आधारित उद्योगहरूको विकासमार्फत आर्थिक वृद्धिमा योगदान पुर्याउनु विभागको मुख्य लक्ष्य हो। यसले प्राविधिक सेवाहरू उपलब्ध गराई खनिज तथा खानी सम्बन्धी ऐन र नियमहरूको निर्माण तथा कार्यान्वयनमा भूमिका खेल्दछ।
त्यसैगरी, भूकम्पीय प्रकोपहरूको सहि निगरानी गरी जनसामान्यलाई सचेत गराउने तथा प्राकृतिक ग्यास र पेट्रोलियमको सम्भावित भण्डारहरूको खोजतलास गरी अन्तराष्ट्रिय लगानी आकर्षित गर्ने प्रयास विभागको दायित्व भित्र पर्छ।
विभागमा जम्मा १४४ कर्मचारी कार्यरत छन्, जसमा ९५ प्राविधिक र १९ अप्राविधिक कर्मचारीहरू छन्। प्राविधिक कर्मचारीहरूमा विभिन्न विशेषज्ञता भएका ७९ जनाले काम गर्छन्, जसमा जियोलोजिष्ट, केमिष्ट, माइनिङ्ग इन्जिनियर, मेटालर्जिकल, केमिकल, मेकानिकल इन्जिनियर, रिसर्च अधिकृत, कम्प्युटर अधिकृत लगायतका पदहरू छन्।
महानिर्देशकको नेतृत्वमा तीन महाशाखा र तीन केन्द्रहरूले समन्वयपूर्वक काम गर्छन्। महाशाखाहरू भूविज्ञान, खनिज सम्पदा, र योजना प्रशासनिक सेवा सम्हाल्छन् भने केन्द्रहरू पेट्रोलियम अन्वेषण, खनिज प्रवर्द्धन तथा प्रशोधन, र भूकम्प मापन र अनुसन्धानका लागि जिम्मेवार छन्।
भूविज्ञान महाशाखाले देशको भौगर्भिक तथ्याङ्क संकलन, म्यापिङ्ग, अनुसन्धान र अध्ययनको काम गर्छ। यसमा भौगर्भिक म्यापिङ्ग शाखा, रिमोट सेन्सिङ्ग तथा जियोलोजिकल डाटा सेन्टर, इन्जिनियरिङ्ग जियोलोजी शाखा, पहिरो अनुसन्धान शाखा, र भू-भौतिक तथा भू-रासायनिक शाखा पर्दछन्।
भौगर्भिक म्यापिङ्ग शाखा ले देशभरिका भौगर्भिक तथ्याङ्क संकलन गरी म्याप प्रकाशन गर्छ।
रिमोट सेन्सिङ्ग शाखा ले उपग्रहबाट प्राप्त डाटा प्रयोग गरी भौगर्भिक सर्भेक्षण र जोखिम नक्सा तयार गर्छ।
इन्जिनियरिङ्ग जियोलोजी शाखा ले शहरी विकासका लागि आवश्यक अध्ययन गरी नक्सा र प्रतिवेदन तयार पार्दछ।
पहिरो अनुसन्धान शाखा ले पहिरो जोखिम मूल्याङ्कन र अनुसन्धान गर्छ।
भू-भौतिक तथा भू-रासायनिक शाखा ले खनिज स्रोतको पहिचान र अन्वेषणमा काम गर्दछ।
खनिज सम्पदा महाशाखाले धातु तथा अधातु खनिजहरूको अनुसन्धान, अन्वेषण, र मूल्याङ्कन गर्छ। यसले ड्रिलिङ्ग तथा एक्सप्लोरेटरी माइनिङ्ग, प्राकृतिक ग्याँस अनुसन्धान, खानी अनुमति र प्रशासन, र खानी अनुगमनको काम पनि सम्हाल्दछ।
खनिज अन्वेषण शाखा धातु र अधातु खनिजहरूको खोजतलास र अनुसन्धान गर्छ।
ड्रिलिङ्ग तथा एक्सप्लोरेटरी शाखा ले खनिज भण्डारको परिमाण मापन गर्न ड्रिलिङ्ग कार्य गर्छ।
प्राकृतिक ग्यास शाखा ले कोइला र ग्यास स्रोतहरूको अध्ययन गर्छ।
खानी अनुमति शाखा ले खानी खोल्न र सञ्चालन गर्न अनुमति जारी गर्छ।
खानी अनुगमन शाखा ले खानीहरूको प्राविधिक र वातावरणीय अनुगमन गर्छ।
यो महाशाखाले विभागको प्रशासनिक, आर्थिक र योजना सम्बन्धी काम सम्हाल्दछ। यसमा योजना तथा कार्यक्रम शाखा, कन्भेन्सनल एनालाइसिस शाखा, ट्रेस इलिमेन्ट एनालाइसिस शाखा, स्याम्पल प्रिप्रेसन तथा स्टोर शाखा, प्रशासन शाखा, र आर्थिक प्रशासन शाखा पर्दछन्।
योजना शाखा पञ्चवर्षीय योजना, वार्षिक कार्यक्रम र बजेट बनाउँछ।
कन्भेन्सनल एनालाइसिस शाखा खनिज र चट्टानमा रहेको तत्वको गुणात्मक र परिमाणात्मक परीक्षण गर्छ।
ट्रेस इलिमेन्ट एनालाइसिस शाखा ले पानी, माटो लगायतका नमूनाको विश्लेषण गर्छ।
स्याम्पल प्रिप्रेसन शाखा नमूनाहरूको रासायनिक परीक्षणका लागि तयारी र संग्रह गर्छ।
प्रशासन र आर्थिक शाखाहरू विभागको प्रशासन र आर्थिक व्यवस्थापन सम्हाल्दछन्।
यो केन्द्रले पेट्रोलियम स्रोतहरूको अन्वेषण, आर्थिक अध्ययन, र प्रवर्द्धन कार्यहरू सञ्चालन गर्दछ। यसमा पेट्रोलियम प्रवर्द्धन शाखा, डाटा इन्टरप्रिटेसन तथा डकुमेन्टेशन शाखा, र पेट्रोलियम अन्वेषण शाखा समावेश छन्।
पेट्रोलियम प्रवर्द्धन शाखा आर्थिक अध्ययन गरी लगानी आकर्षण गर्छ।
डाटा इन्टरप्रिटेसन शाखाले सङ्कलित डाटाहरूको विश्लेषण र दर्ता गर्छ।
पेट्रोलियम अन्वेषण शाखा भू-भौतिक र सेइस्मिक सर्वेक्षणमार्फत नयाँ स्रोतको खोजी गर्छ।
यो केन्द्रले खनिज भण्डारहरूको मूल्याङ्कन, प्रवर्द्धन र प्रशोधन कार्य गर्दछ। यसमा खनिज आर्थिक अध्ययन, खनिज भण्डार मूल्याङ्कन, खनिज प्रशोधन प्रयोगशाला, मिनरोलोजी तथा जेमोलोजी शाखा पर्दछन्।
खनिज आर्थिक अध्ययन शाखाले भण्डारको प्राविधिक र आर्थिक अध्ययन गर्छ।
खनिज भण्डार मूल्याङ्कन शाखा अन्वेषणबाट पत्ता लागेको खनिजको गुणस्तर र परिमाण निर्धारण गर्छ।
खनिज प्रशोधन प्रयोगशाला खनिजहरूको प्रशोधन र उन्नत प्रविधिको विकासमा केन्द्रित छ।
मिनरोलोजी तथा जेमोलोजी शाखाले चट्टान र खनिजका नमूनाहरूको सूक्ष्म अध्ययन गर्छ।
यो केन्द्रले भूकम्प मापन, साइस्मिक डेटा सङ्कलन र प्रसोधन, जोखिम मूल्याङ्कन, र भूकम्पीय दरारहरूको अध्ययन गर्छ। यसमा दुई शाखाहरू छन्—भूकम्प मापन तथा साइस्मिक हजार्ड मूल्याङ्कन शाखा र जियोडेसी तथा प्यालियो सेस्मोलोजी शाखा।
भूकम्प मापन शाखाले देशभर साइस्मिक स्टेशन सञ्चालन गरी डेटा संकलन गर्छ।
जियोडेसी शाखाले GPS प्रणालीबाट स्थानिक रेखा अध्ययन गर्छ।
प्यालियो सेस्मोलोजी शाखा पुराना भूकम्पी दरारहरूको अध्ययन गर्छ।
नेपाल एक पहाडी भूभाग भएको हुँदा यहाँ खनिज तथा खानीको सम्भावना ठूलो छ। तर भौगर्भिक कठिनाइ, प्राविधिक स्रोतको अभाव, लगानीका लागि आर्थिक स्रोतको कमि र पुरानो प्रविधि प्रयोग गर्दा अन्वेषण र विकासमा चुनौतीहरू छन्।
यद्यपि, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, निजी क्षेत्रको संलग्नता, र समुचित नीति निर्माणले विभागलाई अझ सशक्त बनाउन सक्छ। जलविद्युत र पर्यटनमा भर नपरेर खानी उद्योगलाई विकास गर्न सकिने सम्भावना छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । झापाका विभिन्न विद्यालय तथा क्याम्पसका २०० विद्यार्थीलाई लक्षित गर्दै विपद् व्यवस्थापन तथा सर्पदंश रोकथामसम्बन्धी प्रदर्शन एवं सचेतना कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । अन्तरराष्ट्रिय झापाली समाजको सहयोग तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसन झापाको समन्वयमा चारआलीस्थित अरिदमन गण ब्यारेकमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो ।कार्यक्रममा नेपाली सेना तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसनका प्रतिनिधिहरूले
