दशरथ चन्द
दशरथ चन्द ठकुरी नेपालका एक अग्रणी क्रान्तिकारी नेता र शहीद हुन्, जसले राणा शासनको अत्याचार विरुद्ध संघर्ष गरेका थिए। उनी नेपाली लोकतान्त्रिक आन्दोलनका महत्वपूर्ण व्यक्तित्व हुन् जसले जनताको हकहितका लागि जीवन बलिदान गरे। दशरथ चन्दको जन्म सन् १९०३ मा सुदूरपश्चिम नेपालको बैतडी जिल्लाको बासकोटमा भएको थियो। उनको परिवारले सामाजिक र राजनीतिक चेतनामा ठूलो योगदान दिएको छ।
बैतडी जिल्लामा दशरथ चन्दको नाममा ‘दशरथचन्द नगरपालिका’ स्थापना गरी उनको सम्मान गरिएको छ, जुन उनको राष्ट्रिय महत्वलाई दर्शाउँछ। यो नगरपालिका उनको जुझारूपना र त्यागको प्रतीक बनेको छ। त्यहाँका बासिन्दाहरूले उनलाई सधैं सम्मान र श्रद्धाका साथ सम्झन्छन्। यसले पनि देखाउँछ कि उनी केवल एक नेता मात्र होइन, जनताका लागि एउटा प्रेरणाको स्रोत पनि हुन्।
उनको जीवन र कार्यले नेपाली राजनीतिक इतिहासमा महत्वपूर्ण ठाउँ ओगटेको छ। राणा शासन अन्त्य गरेर लोकतन्त्र स्थापना गर्ने उनको सपना आज पनि नेपाली जनतामा प्रेरणा दिने विषय हो। उनीलाई नेपालको स्वतन्त्रता र जनअधिकारका लागि गरेका योगदानका कारण अजर अमर गरिन्छ। उनको बलिदानले नेपालमा स्वतन्त्रता र मानवअधिकारका पक्षमा नयाँ चेतना ल्यायो।
यस प्रकार, दशरथ चन्दको परिचयले हामीलाई नेपालको राजनीतिक क्रान्ति र जनयुद्धको इतिहास बुझ्न महत्वपूर्ण मार्गदर्शन दिन्छ। उनी नेपालको राजनीतिक स्वतन्त्रता र न्यायको एक अमूल्य स्तम्भ हुन् जसको नाम सदैव आदरपूर्वक उच्चारण गरिन्छ।
दशरथ चन्दको प्रारम्भिक शिक्षा भारतको कुमाउँ क्षेत्रअन्तर्गत अल्मोड़ा, नैनीताल जस्ता स्थानहरूमा सम्पन्न भएको थियो। त्यहाँ उनले विद्यालय स्तरको शिक्षा हासिल गरे जसले उनको आधारभूत ज्ञान र चिन्तनशक्ति विकास गर्यो। भारतको यी स्थानहरूमा उनले विभिन्न संस्कृतिहरू र राजनीतिक विचारहरूलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पाए। शिक्षा प्राप्तिमा उनको लगनशीलता प्रष्ट देखिन्छ।
त्यसपछि उनले बनारस (वाराणसी) गई इन्टरमिडिएट तहको अध्ययन पुरा गरे। बनारस उस समयमा राजनीतिक र सांस्कृतिक चेतनाको केन्द्र थियो। त्यहाँको वातावरणले उनलाई राजनीतिक आन्दोलन र राष्ट्रिय चेतनामा सहभागी हुन प्रेरित गर्यो। उनले त्यहाँ ‘काशी नागरी प्रचारिणी सभा’ जस्ता संस्थाहरूमा पनि काम गरे जसले समाज सुधारमा ठूलो भूमिका खेलेको थियो।
काशी नागरी प्रचारिणी सभामा संलग्न भई उनले समाजसेवा र सांस्कृतिक क्रान्तिमा सक्रियता देखाए। यस संस्थाले उनलाई बहिर्मुखी सोच र क्रान्तिकारी चेतना दिनुका साथै राष्ट्रवादी भावनालाई थप बलियो बनायो। यसले दशरथ चन्दलाई केवल शैक्षिक मात्र नभई सामाजिक जागरणको अग्रदूत पनि बनायो।
उनको शिक्षा र प्रारम्भिक जीवनले उनलाई विभिन्न विचारधारामा परिचित गराइदियो जसले पछि उनको राजनीतिक जीवनलाई सफल बनाउन ठूलो भूमिका खेल्यो। भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनबाट प्रभावित भएर उनले नेपालमा पनि समान रूपले सामाजिक र राजनीतिक परिवर्तनको काम शुरू गरे।
भारतमा ब्रिटिश शासनविरुद्धको स्वतन्त्रता आन्दोलनले दशरथ चन्दलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्यो। उनी त्यहाँको स्वतन्त्रता संघर्षलाई नियाल्दै नेपालका जनताको दयनीय अवस्था याद गरे। नेपालमा जनताले अत्याचार, गरीबी, अशिक्षा र अज्ञानताको सिकार भएर शासनको अत्याचारी पक्षबाट पिरोलिएको देखे। यसले उनलाई नेपालमा पनि राजनीतिक परिवर्तन आवश्यक छ भन्ने दृढ संकल्प दिलायो।
राणा शासनले नेपाली जनतालाई कानूनी संरक्षण बिना शोषण र दमन गरेको थियो। उनीहरू नीतिहीन र आफ्नो शासकीय भोगविलासमा व्यस्त थिए। यस्तो असमान र अत्याचारी शासनप्रति दशरथ चन्दको विरोध जागृत भयो। उनले राणा शासनलाई विरोध गर्न र आम जनतालाई जागृत गर्न राजनीतिक क्रान्तिको विचार लिन थाले।
उनको क्रान्तिकारी सोचले उनलाई व्यक्तिगत रूपमा मात्र नभई समूहमुखी आन्दोलनमा ल्यायो। उनले जनताको कल्याणका लागि सशक्त संघर्ष आवश्यक छ भनी बुझे। त्यसैले उनले साहित्य र लेख मार्फत जनमत निर्माणमा ध्यान दिए। यसरी उनले राणाहरूको निरंकुश शासन विरुद्ध पहिलो प्रभावकारी कदम चाल्न थाले।
दशरथ चन्दको यो राजनीतिक जागरण र सक्रियता नेपालमा नयाँ युगको आरम्भ बने। उनले राणा शासनलाई चुनौती दिने र लोकतन्त्रको बीउ रोप्ने काम सुरु गरे, जसले भविष्यमा व्यापक जनआन्दोलन र परिवर्तनका लागि बाटो खोले।
राजनीतिक जागरणका सुरुवाती दिनहरूमा दशरथ चन्दले पटना शहरबाट प्रकाशित ‘जनता’ पत्रिकामा ‘सेवासिंह’ नामको छद्मनामबाट राणा शासनको विरोधमा लेख लेख्न थाले। उनका लेखहरूले राणा शासनको दमनकारी, अत्याचारी, र जनतामाथिको अन्यायपूर्ण शासन प्रणालीलाई प्रस्ट पारेर जनतामा चेतना जगायो। यी लेखहरूले जनतामा क्रान्तिकारी भावना जगाउने महत्वपूर्ण भूमिका खेले।
उनका ती लेखहरूले धेरै नेपाली विद्यार्थी र जागरूक नागरिकलाई प्रभावित पारे। जसले राजनीतिक परिवर्तन आवश्यक छ भन्ने बोध गरायो। दशरथ चन्दको कलमले शासनको कुप्रथाहरू उजागर गरेर जनतामा विश्वास र साहस जगायो। यिनै लेखहरूले नेपाली क्रान्तिमा जनताको सक्रिय सहभागिता बढाउन सहयोग पुर्यायो।
‘सेवासिंह’ नामको छद्मनाम प्रयोग गरेर उनले आफ्ना विचारलाई सुरक्षित राख्दै पनि प्रभावकारी तरिकाले आफ्नो आवाज जनतासम्म पुर्याउन सफल भए। यो छद्मनाम उनको सुरक्षा र राजनीतिक सूझबुझ दुवैको सूचक थियो। उनले खतरा बेहोरी पनि आफ्नो विचार व्यक्त गर्न पछि परेनन्।
उनका लेखहरू राजनीतिक आन्दोलनका लागि नैतिक र बौद्धिक आधार बने। यसले प्रजातन्त्रको प्रचार प्रसारमा ठूलो भूमिका खेलेर नेपालमा क्रान्तिकारी चेतना फैलायो। त्यसैले दशरथ चन्दलाई राजनीतिक पत्रकारिता र लेखनमार्फत जनमत निर्माणमा महत्त्वपूर्ण योगदानकर्ता मानिन्छ।
दशरथ चन्दले टंकप्रसाद आचार्य र धर्मभक्त माथेमासँग मिलेर नेपालको पहिलो राजनीतिक पार्टी ‘नेपाल प्रजा परिषद्’ गठनमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरे। यो पार्टीले राणा शासनको दमन र निरंकुशताविरुद्ध आवाज उठाउँदै नेपालमा राजनीतिक क्रान्तिको बीजारोपण गर्यो। पार्टीले जनचेतना जगाउन पर्चा वितरण गर्ने अभियान शुरू गर्यो।
नेपाल प्रजा परिषद्ले आफ्नो प्रचार प्रसारमा जनतामा रहेका समस्या र राणाहरूको अत्याचारको कथा लेखेर जनतालाई जागरूक बनाउन लाग्यो। चार महिना सम्म सरकारले यसको सुराकी पत्ता लगाउन सकेन। पार्टीका पर्चाहरूले जनतामा नयाँ सोच र क्रान्तिकारी भावना छरपस्ट गर्न सफल भए। यसले सरकारलाई आतंकित बनायो।
तर, पार्टीभित्रका केही सदस्यको विश्वासघातले पार्टी कमजोर भयो। रामजी जोशीले पार्टीको गोप्य गतिविधि सरकारलाई बताए। त्यसपछि सरकारले पार्टीका नेताहरूलाई पक्राउ गर्यो। त्यस बाबजुद पार्टीका नेता र कार्यकर्ताहरूले आफ्नो विचार र सङ्घर्षबाट पछि हटेनन्।
नेपाल प्रजा परिषद्को गठन र यसको क्रियाकलापले नेपालमा राजनीतिक परिवर्तनको आधार तयार गर्यो। यसले राणा शासनलाई चुनौती दिँदै नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई गति दियो। दशरथ चन्द र उनका सहकर्मीहरूले भविष्यका आन्दोलनहरूको मार्ग प्रशस्त गरे।
सरकारले नेपाल प्रजा परिषद्को गतिविधिलाई थाम्न र पर्चा वितरण गर्नेहरूलाई पक्राउ गर्न पाँच हजार रुपैयाँ पुरस्कार घोषणा गर्यो। यस घटनाले पार्टीमा सन्देह र डर फैलायो। रामजी जोशीले आर्थिक लोभमा परी पार्टीको गोप्य गतिविधि चुगली गरिदिएपछि दशरथ चन्द, गंगालाल श्रेष्ठ लगायत अन्य नेताहरू पक्राउ परे।
पक्राउ पछि कारागारमा उनीहरूलाई अमानवीय यातना दिइयो। अत्यधिक कष्ट र यातनाले पनि उनीहरूको अडान नतोड्न सकेन। सरकारको दबाब र माफी माग्ने आग्रहलाई उनीहरूले अस्वीकार गरे र आफ्नो क्रान्तिकारी विचारमा अडिग रहे। यो साहस र दृढताले उनीहरूलाई महान् शहीदको श्रेणीमा पुर्यायो।
अन्ततः माघ १५ गते १९९७ साल (जनवरी २८, १९४१) मा दशरथ चन्द र गंगालाल श्रेष्ठलाई काठमाडौंको शोभा भगवती मन्दिरमा गोली हानी हत्या गरियो। यो घटना नेपालको इतिहासमा अत्यन्त दुःखद र क्रान्तिकारी बलिदानको प्रतीक बनेको छ। उनीहरूको मृत्युले सम्पूर्ण नेपाली जनतालाई राजनीतिक चेतनामा झकझक्यायो।
उनीहरूको बलिदानले राणा शासन अन्त्य गर्ने अभियानलाई अझ बलियो बनायो। दशरथ चन्दका बलिदानले नेपालको लोकतन्त्र स्थापना यात्रामा अमूल्य योगदान पुर्यायो। उनको मृत्यु पछि पनि उनको सपना र संघर्ष नेपाली जनतामा सदैव जीवित रह्यो।
दशरथ चन्दको बलिदानी योगदानलाई नेपाली जनताले सदैव सम्मान गर्ने गरेका छन्। बैतडी जिल्लामा उनको नाममा स्थापना गरिएको ‘दशरथचन्द नगरपालिका’ यस सम्मानको प्रत्यक्ष प्रमाण हो। स्थानीय समुदायले उनलाई राष्ट्रिय नायकको रूपमा आदर गर्छन्। यसले जनतामा लोकतन्त्र र स्वतन्त्रताको महत्वलाई झल्काउँछ।
काठमाडौँको शोभा भगवती मन्दिर परिसरमा दशरथ चन्दको शालिक राखिएको छ, जहाँ उनलाई श्रद्धाञ्जलि अर्पण गरिन्छ। शहीद गेटमा समेत उनको शालिक राखिएको छ जसले शहीदहरूको बलिदानलाई अमर बनाएको छ। यी स्मारकहरूले नेपाली जनतालाई सधैं आफ्नो स्वतन्त्रता र अधिकारको रक्षा गर्न प्रेरित गर्छन्।
दशरथ चन्दलाई लोकतन्त्र र मानवअधिकारका लागि ज्यान दिने महान् वीर योद्धाको रूपमा सम्मान गरिन्छ। उनको स्मृति दिवसमा विभिन्न कार्यक्रम गरी उनको जीवन र आदर्श सम्झिन्छन्। उनका योगदानहरूले नेपाली राजनीतिक इतिहासमा स्थायी स्थान पाएका छन्।
यस प्रकार, दशरथ चन्दको स्मृति र सम्मानले नेपाली जनताको राजनीतिक चेतना र संघर्षलाई निरन्तरता दिइरहेको छ। उनी हरेक पुस्ताका लागि प्रेरणाको स्रोत हुन् र लोकतन्त्रका लागि समर्पित जीवनको उत्कृष्ट उदाहरण हुन्।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । सुदूरपश्चिम प्रदेश दूध उत्पादनमा आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख भए पनि उत्पादित दूधको ठूलो हिस्सा अझै औपचारिक बजार प्रणालीमा जोडिन सकेको छैन। प्रदेश दुग्ध विकास बोर्डका अनुसार सुदूरपश्चिममा वार्षिक ३ लाख ५६ हजार मेट्रिक टनभन्दा बढी दूध उत्पादन हुने गरेको छ, जसमा कैलाली र कञ्चनपुरको योगदान ५२ प्रतिशत छ।तथ्याङ्कअनुसार प्रदेशमा दैनिक
