चारुमती स्तूप
चारुमती स्तूप, जसलाई चाबहिल स्तूप वा धनधोज स्तूपको नामले पनि चिनिन्छ, काठमाडौं उपत्यकाको चाबहिल क्षेत्रको मध्यभागमा अवस्थित एक अत्यन्त महत्वपूर्ण ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थल हो। यो स्तूप बौद्ध धर्मको प्राचीन धरोहरका रूपमा परिचित छ र काठमाडौं उपत्यकामा निर्मित सबैभन्दा पुरानो बौद्ध स्तूप मानिन्छ। बौद्ध धर्मका महान संरक्षक सम्राट अशोककी छोरी राजकुमारी चारुमतीद्वारा चौथो शताब्दीमा निर्माण गरिएको यो स्तूप आज पनि हजारौं श्रद्धालुहरूको आस्थाको केन्द्र बनेको छ।
मौर्य सम्राट अशोकले कलिङ्ग युद्धपछिको पश्चातापबाट प्रेरित भई बौद्ध धर्म अंगीकार गरेपछि, उनले आफ्नो राज्यका विभिन्न भागहरूमा बौद्ध धर्मको प्रचारका लागि स्तूप, विहार तथा शिक्षालयहरू निर्माण गराएका थिए। साथै, उनले आफ्ना छोरी–छोरा तथा विशेष दूतहरूलाई समेत धर्मप्रसारको निम्ति विभिन्न देशहरूमा पठाएका थिए। त्यही क्रममा उनकी छोरी राजकुमारी चारुमतीलाई नेपाल पठाइएको मानिन्छ।
चारुमती काठमाडौं उपत्यकामा आएसँगै यहाँका राजा देवपालसँग विवाह बन्धनमा बाँधिइन्। विवाहपछि उनले चाबहिल क्षेत्रमा रहेको देवपाटनमा एक भव्य स्तूप निर्माण गरिन्, जुन आजको चारुमती स्तूपको रूपमा चिनिन्छ। राजा देवपालको निधनपछि उनले राजसी जीवन त्यागेर बौद्ध भिक्षुणीको जीवन अंगीकार गरिन्। ५०० भिक्षुणीहरूसँग उनले चारुमती विहारमा बसोबास गर्दै बौद्ध शिक्षाको प्रचार गरिन्। यसले स्पष्ट पार्छ कि चारुमतीको योगदान नेपालमा बौद्ध धर्मको स्थायीत्वका लागि कति महत्वपूर्ण थियो।
चारुमती स्तूपको निर्माण परम्परागत बौद्ध शैलीमा भएको पाइन्छ। यो स्तूपको मूल गुम्बज सेतो र सुनौलो गजुरयुक्त छ, जुन बौद्ध धर्मको शान्ति र दिव्यताको प्रतीक हो। मूल स्तूपको चारैतिर साना-साना उपस्तूपहरू रहेका छन्, जसले सम्पूर्ण संरचनालाई अनुपम बनाएको छ। यस स्तूपको चारै दिशामा प्रार्थना चक्रहरू (मणि चक्र) राखिएका छन्, जसलाई श्रद्धालुहरूले घुमाएर पुण्य संचित गर्ने परम्परा रहिआएको छ। स्तूपको वरिपरि प्रार्थना झण्डाहरू (पञ्चतत्वका झण्डा) फहराइएका छन्, जसले सम्पूर्ण वातावरणलाई आध्यात्मिक र पवित्र बनाउँछ।
यस स्थानको संरचनाले न केवल धार्मिक महत्त्व देखाउँछ, तर वास्तुकलात्मक दृष्टिले पनि नेपाली सांस्कृतिक सम्पदामा गौरव थप्ने कार्य गरेको छ। स्तूपको सुन्दर स्वरूप, ऐतिहासिक इँटा र पुराना अभिलेखहरू यसको प्राचीनताको प्रमाण हुन्।
समयको साथसाथै, चारुमती स्तूपको भौतिक संरचना कमजोर बन्दै गएको थियो। विशेष गरी २००३ तिर नजिकैको व्यस्त सडकको कारण गाडीहरूको ध्वनि कम्पन र प्रदूषणले स्तूपमा क्षति पुर्याइरहेको थियो। स्थानीय बासिन्दाहरू, बौद्ध संघसंस्था र पुरातत्त्व विभागको सहकार्यमा स्तूपको पुनःनिर्माण सुरु गरियो। यस क्रममा विभिन्न पुरातात्त्विक वस्तुहरू फेला परे, जसमा लिच्छवि कालका मुद्राहरू, ब्राह्मी लिपिमा लेखिएका इँटा र हस्तलिखित पाण्डुलिपिहरू थिए। "चारुमती" लेखिएको इँटा भेटिनु स्तूपको ऐतिहासिक प्रमाणका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण थियो।
२०१५ को महाविनाशकारी भूकम्पपछि स्तूप फेरि क्षतिग्रस्त भयो। तर यो पटक स्थानीय समुदाय मात्र नभएर नेपाल सरकार, विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संघसंस्था तथा बौद्ध अनुयायीहरूको सहयोगमा स्तूप पुनःनिर्माण गरियो। यस पुनःनिर्माणले स्तूपको प्राचीन स्वरूपलाई जोगाउँदै आधुनिक प्रविधिको सहायताबाट बलियो संरचना बनाउन सहयोग पुर्यायो।
चारुमती स्तूप न केवल भौतिक रूपमा एक पुरानो स्मारक हो, तर यो स्थल बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि अध्यात्मिक शान्तिको केन्द्र पनि हो। यहाँ दैनिक रुपमा सयौं श्रद्धालुहरू आउने गर्छन्। दीप प्रज्वलन, मन्त्रपाठ, ध्यान र परिक्रमा गर्दै उनीहरू आफ्नो धार्मिक आस्था अभिव्यक्त गर्छन्। प्रत्येक तिथी, पूर्णिमा र बौद्ध चाडपर्वका अवसरमा यहाँ विशेष भीड लाग्ने गर्छ।
स्तूपको वातावरणले सम्पूर्ण उपत्यकावासीहरूलाई धार्मिक सहिष्णुता, शान्ति र एकताको सन्देश दिन्छ। यसले हिन्दू-बौद्ध सहअस्तित्वको राम्रो उदाहरण पनि प्रस्तुत गर्छ, किनभने धेरै हिन्दूहरू पनि यहाँ दर्शन गर्न आउने गर्छन्। विशेषगरी, बुद्ध जयन्ती, ल्होसार, र आषाढ पूर्णिमामा यहाँ विशेष पूजापाठ र कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छ।
चारुमती स्तूप काठमाडौंको व्यस्त र ऐतिहासिक क्षेत्र चाबहिलमा अवस्थित छ। यो स्थान पशुपतिनाथ मन्दिर र बौद्धनाथ स्तूपजस्ता अन्य प्रसिद्ध धार्मिक स्थलहरू नजिकै पर्छ। सार्वजनिक यातायात, निजी गाडी वा पैदल यात्रा गरेर सहजै यो स्थानमा पुग्न सकिन्छ। यद्यपि सडक किनारमा रहेकाले सवारी चाप रहन्छ, स्तूप परिसरभित्र भने एकदमै शान्त र आध्यात्मिक वातावरण पाइन्छ।
यस स्थानमा पुग्नेहरूले धार्मिक अनुभूति त पाउँछन् नै, साथै नेपाली इतिहासको पुरानो कालखण्डमा यात्रा गरेको अनुभूति पनि गर्छन्। यसरी स्थानको पहुँच र त्यसको ऐतिहासिक परिवेशले चारुमती स्तूपलाई एक सम्पूर्ण गन्तव्य बनाएको छ।
चारुमती स्तूप नेपालमा बौद्ध धर्मको प्रारम्भिक इतिहाससँग जोडिएको एक अमूल्य सम्पदा हो। यो न केवल सम्राट अशोकको बौद्ध धर्मप्रतिको समर्पणको चिन्ह हो, तर राजकुमारी चारुमतीको योगदान र सेवा भावको प्रतिक हो। स्तूपको पुनःनिर्माण र संरक्षणले वर्तमान पुस्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक जरा सम्झने अवसर दिएको छ।
आज, चारुमती स्तूप केवल एक ऐतिहासिक स्मारक होइन, धार्मिक आस्था, वास्तुकला, इतिहास र संस्कृतिको संगमस्थल बनिसकेको छ। यसको संरक्षणमा सरकार, स्थानीय समुदाय र श्रद्धालुहरू सबैको योगदानले नेपालका प्राचीन धरोहरहरू जोगाउन प्रेरणा दिएको छ। भविष्यमा पनि यस स्तूपको धार्मिक महत्त्व र सांस्कृतिक गरिमा अझ बढ्दै जाओस् भन्ने कामना गर्दै, हामी सबैले यसको संरक्षणमा सतर्कता र समर्पणका साथ लाग्नुपर्छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । झापाका विभिन्न विद्यालय तथा क्याम्पसका २०० विद्यार्थीलाई लक्षित गर्दै विपद् व्यवस्थापन तथा सर्पदंश रोकथामसम्बन्धी प्रदर्शन एवं सचेतना कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । अन्तरराष्ट्रिय झापाली समाजको सहयोग तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसन झापाको समन्वयमा चारआलीस्थित अरिदमन गण ब्यारेकमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो ।कार्यक्रममा नेपाली सेना तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसनका प्रतिनिधिहरूले
