बिश्वेश्वर प्रसाद कोइराला

नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासमा बिश्वेश्वर प्रसाद कोइराला (सामान्य रूपमा बी.पी. कोइराला) एक अमिट छाप छोड्ने नेता हुन्। उनी नेपाली कांग्रेसका संस्थापक सदस्य र समाजवादी विचारधाराका प्रवर्तक थिए। राजनीतिक नेतृत्वका साथै उनी एक प्रखर साहित्यकार पनि थिए जसले नेपाली साहित्यलाई समृद्ध बनाउन महत्वपूर्ण योगदान दिए। उनको जीवन संघर्ष, बलिदान, र नेतृत्वले नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई मजबुत बनायो र देशलाई आधुनिक राजनीतिक व्यवस्था तर्फ अघि बढायो।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

बी.पी. कोइरालाको प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासको आधारस्तम्भ बन्ने दिशामा तयार भएको एक प्रेरणादायी यात्रा हो। सन् १९१४ को पुस ७ गते (वि.सं. १९७१) मा रामेछाप जिल्लाको दुम्जा गाउँमा जन्मिएका बी.पी. कोइराला तत्कालीन समाजका लागि असामान्य परिवेशमा हुर्किए। उनका पिता, कृष्णप्रसाद कोइराला, स्वयम् एक चिन्तक, लेखक तथा प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका अग्रज थिए, जसको प्रभावले बी.पी. कोइरालाको बाल्यकालदेखि नै उनीभित्र सामाजिक चेतना र राजनीतिक विचारहरूको बीजारोपण गर्‍यो।

बी.पी. कोइरालाको प्रारम्भिक शिक्षा भारतमा भयो, जुन समयमा नेपालमा राणा शासनको कठोर नियन्त्रण थियो। उनी बनारस हिन्दू विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्न गएका थिए, जुन स्थान भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनको केन्द्रहरूमध्ये एक मानिन्थ्यो। त्यहाँको वातावरण, विद्यार्थी आन्दोलनहरू, र राजनीतिक बहसहरूले उनलाई प्रगाढ रूपमा प्रभावित पार्‍यो। यसै क्रममा उनले भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनका नेताहरूसँग पनि सम्पर्क राखे र महात्मा गान्धी, जवाहरलाल नेहरूजस्ता व्यक्तित्वहरूको विचारबाट अभिप्रेरित भए।

त्यसपछि उनले कलकत्ता विश्वविद्यालयबाट कानुनशास्त्रमा स्नातक उपाधि प्राप्त गरे। अध्ययन पश्चात् उनले केही समय वकिलको रूपमा काम पनि गरे। तर, उनको रुचि कानुनी पेशाभन्दा बढी समाज सुधार र जनचेतनामा थियो। कानुनी ज्ञानले उनलाई न्याय, संविधान, नागरिक अधिकार, र राज्य व्यवस्था सम्बन्धी गहिरो समझदारी दिलायो, जुन पछि उनको राजनीतिक जीवनमा अत्यन्तै मूल्यवान् साबित भयो।

विद्यार्थी जीवनकै प्रारम्भदेखि उनी सामाजिक अन्याय, गरिबी, जातीय विभेद, र राजनीतिक असमानताविरुद्ध जागरूक थिए। उनले लेखनमार्फत् सामाजिक विकृति र राजनीतिक अधिनायकवादको आलोचना गर्न थाले। युवावस्थामै उनले साहित्यिक क्षेत्रमा प्रवेश गरे, जसले उनको विचार व्यक्त गर्ने क्षमता अझ बलियो बनायो।

यसरी बी.पी. कोइरालाको प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा केवल व्यक्तिगत विकासको यात्रामात्र थिएन, यो नेपालको प्रजातान्त्रिक इतिहासका लागि एक आधार तयार गर्ने कालखण्ड पनि थियो। उनको शिक्षाले उनलाई राजनीतिक रूपान्तरणका लागि सक्षम बनायो, र उनी नेपाली जनताको चेतना जगाउने प्रेरक शक्ति बने।

राजनीतिक यात्रा र नेपाली कांग्रेसको स्थापना

बी.पी. कोइरालाको राजनीतिक यात्रा नेपाली जनताको स्वतन्त्रता, अधिकार र प्रजातान्त्रिक मूल्यहरूको लागि लड्ने ऐतिहासिक संघर्षसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। उनी न केवल नेपाली कांग्रेस पार्टीका प्रमुख संस्थापक थिए, तर पार्टीको विचार, सिद्धान्त र रणनीतिलाई परिभाषित गर्ने एक दूरदर्शी नेताको रूपमा पनि चिनिन्छन्। सन् १९४७ मा भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनबाट प्रेरणा लिएर उनले सुवर्ण शमशेर राणा, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद कोइराला लगायत अग्रगामी नेताहरूसँग मिलेर नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको स्थापना गरे, जुन पछि नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेससँग एकीकरण भई ‘नेपाली कांग्रेस’ नाममा परिणत भयो। यसको प्रमुख उद्देश्य थियो—राणा शासनको अन्त्य गर्दै जनतामा सत्ता हस्तान्तरण गर्नु र लोकतान्त्रिक प्रणाली स्थापना गर्नु। १९५० को क्रान्तिमा उनले सशस्त्र संघर्ष र जनअभियानलाई संयोजन गर्दै ऐतिहासिक आन्दोलनको नेतृत्व गरे, जसको फलस्वरूप राणा शासन अन्त्य भयो र नेपालमा प्रजातन्त्रको नयाँ युग सुरु भयो। त्यसपछि राजा त्रिभुवनको नेतृत्वमा बनेको अन्तरिम सरकारमा उनी गृह मन्त्री बनेर प्रशासन सुधार, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, कानुनी संरचना विकास र नागरिक स्वतन्त्रताको सुनिश्चितताका लागि ठोस कदम चाले। कोइरालाको प्रारम्भिक राजनीतिक योगदान नेपालमा प्रजातन्त्रको बीजारोपण मात्र होइन, जनअधिकार र वैचारिक स्पष्टताको बलियो जग पनि हो, जसले उनलाई नेपालका पहिलो लोकतान्त्रिक नायकको रूपमा स्थापित गराएको छ।

नेपालको पहिलो निर्वाचित प्रधानमन्त्री

सन् १९५९ मा सम्पन्न भएको नेपालको पहिलो संसदीय निर्वाचनले मुलुकको इतिहासमा एक महत्वपूर्ण मोड ल्यायो, जहाँ नेपाली कांग्रेसले जनमतको प्रचण्ड समर्थन प्राप्त गर्दै बहुमत हासिल गर्‍यो। यस विजयसँगै बी.पी. कोइराला नेपालको पहिलो निर्वाचित प्रधानमन्त्री बने र उनको नेतृत्वमा नेपालको पहिलो लोकतान्त्रिक संसदीय सरकार गठन भयो। प्रधानमन्त्रीको रूपमा उनले शिक्षा, स्वास्थ्य, भूमि सुधार, तथा सामाजिक न्यायका क्षेत्रमा दूरदर्शी सुधार कार्यक्रम अघि सारे। जनतालाई केन्द्रमा राखेर बनाइएका उनका नीतिहरूले नेपाललाई समावेशी र समुन्नत समाजतर्फ उन्मुख गराउने सम्भावना देखाएको थियो। तर लोकतन्त्रको यो प्रारम्भिक प्रयासलाई धेरै समय टिक्न दिइएन। राजा महेन्द्रसँगको शक्ति सन्तुलनको टकराव चर्कँदै जाँदा अन्ततः सन् १९६० मा राजाले कोइरालाको सरकार विघटन गरे, संसद् भंग गरे, र देशमा पुनः शाही प्रत्यक्ष शासन लागू गरे। बी.पी. कोइरालाको प्रधानमन्त्री काल छोटो भए पनि उनले नेपालमा लोकतान्त्रिक अभ्यासको जग राख्ने ऐतिहासिक कार्य गरे।

राजा महेन्द्रसँगको टकराव र जेल जीवन

सन् १९६० मा राजा महेन्द्रले संसद विघटन गरी बी.पी. कोइरालाको निर्वाचित सरकारलाई अपदस्थ गरेपछि नेपालमा लोकतन्त्रको सुरुवाती प्रयास एकाएक रोकियो। राजा महेन्द्रले सत्ता आफ्नो हातमा केन्द्रित गर्दै पञ्चायती प्रणालीको सुरुवात गरे, जसले लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्‍यो। बी.पी. कोइरालालाई तत्काल गिरफ्तार गरी लामो समयसम्म जेलमा राखियो—करीब ८ वर्षको कठिन जेल जीवन उनले व्यतीत गरे। जेलमा रहेकै अवस्थामा पनि उनले आफ्नो लोकतान्त्रिक प्रतिबद्धता गुमाएनन्। उनले सहकर्मीहरूसँग राजनीतिक बहस, लेखन, र रणनीतिक योजना निर्माणमा संलग्न रहँदै जनताका अधिकारको पक्षमा आवाज उठाउने काम जारी राखे। उनको जेल जीवन केवल एउटा बन्दीको जीवन थिएन; त्यो एक राजनीतिक सिद्धान्तप्रति दृढ निष्ठा, बलिदान र धैर्यको प्रतीक थियो। जेलमुक्तिपछि पनि उनले लोकतन्त्र पुनर्स्थापनाका लागि आफ्नो प्रयास जारी राखे र देशमा नागरिक अधिकार र राजनीतिक स्वतन्त्रताको पुनः स्थापनाको आवाज बुलन्द पारे।

साहित्यिक योगदान

बी.पी. कोइरालाको साहित्यिक योगदान नेपाली साहित्यमा अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छ। उनी केवल राजनीतिज्ञ मात्र होइन, एक गहिरो चिन्तक, कुशल लेखक र मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोण बोकेका साहित्यकार पनि थिए। उनका कथा, उपन्यास र निबन्धहरूमा व्यक्तिको आन्तरिक मनोविज्ञान, सामाजिक अन्याय, लैंगिक असमानता, वर्ग संघर्ष, र राष्ट्रिय चेतनाजस्ता विषयहरू प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरिएका छन्।

उनका प्रमुख कृतिहरू मध्ये “तीन घुम्ती” नेपाली समाजमा अन्तरजातीय विवाह र पारिवारिक पूर्वाग्रहको संवेदनशील चित्रण हो। “सुम्निमा” ले किराँत सभ्यतासँग जोडिएको सांस्कृतिक र दार्शनिक विमर्श प्रस्तुत गर्छ, जहाँ प्रेम र आध्यात्मिकताबीचको द्वन्द्वलाई देखाइएको छ। “हिटलर र यहुदी” जस्तो कथा मानवताको प्रश्न र द्वन्द्वको मार्मिक विश्लेषण हो। यद्यपि “मुनामदन” भानुभक्त आचार्यको कृति हो, बी.पी. कोइरालाको नाम त्यसमा त्रुटिवश जोडिएको हुनसक्छ। उनको आफ्नै मौलिक कृतिहरूले नेपाली कथा साहित्यमा मनोवैज्ञानिक यथार्थवादको प्रभावशाली सुरुवात गरेका हुन्।

उनको लेखनशैली सरल, भावनात्मक, तर गहिरो सामाजिक चेतना र मानवीय करुणाले भरिएको हुन्छ। बी.पी. कोइरालाको साहित्य नेपाली समाजका रूपान्तरणका पक्षधर थियो, जसले जनताको पीडा, आकांक्षा र सम्भावनाहरूलाई साहित्यमार्फत अभिव्यक्त गर्‍यो। यसकारण, उनी नेपाली साहित्यिक इतिहासमा पनि एक अमर व्यक्तित्वका रूपमा चिनिन्छन्।

निर्वासन र पुनःप्रवेश

बी.पी. कोइरालाको राजनीतिक जीवनमा निर्वासनको चरण पनि अत्यन्त निर्णायक रह्यो। सन् १९६८ मा उनी भारत निर्वासनमा गएका थिए, जहाँ रहँदा पनि उनले नेपाली जनताको अधिकार र प्रजातान्त्रिक मूल्यहरूका लागि निरन्तर आवाज उठाइरहे। निर्वासनमा रहँदा उनले नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वलाई मजबुत बनाए, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग सम्बन्ध राखे, र नेपालभित्र प्रजातान्त्रिक चेतना फैलाउन रणनीतिक योजना बनाए।

सन् १९७९ मा राजा वीरेन्द्रले जनमत संग्रहको घोषणा गरेपछि बी.पी. कोइरालाले मेलमिलापको नीति अवलम्बन गर्दै नेपाल फर्कने निर्णय गरे। उनले जनताबीच राजनीतिक सहिष्णुता, सहकार्य र लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई प्रोत्साहन गर्ने दिशामा काम गरे।

उनको "मेलमिलाप नीति" विवादास्पद भए पनि त्यसको उद्देश्य सशस्त्र संघर्ष होइन, संवादमार्फत लोकतन्त्र प्राप्त गर्नु थियो। उनले बारम्बार भनेका थिए, “म जेल जान तयार छु, तर संविधानभित्र लोकतन्त्र चाहन्छु।”

बी.पी. कोइरालाको जीवनले निरन्तर संघर्ष, सिद्धान्तप्रति अटलता, र प्रजातन्त्रप्रतिको गहिरो प्रतिबद्धता झल्काउँछ। निर्वासनको समयले उनलाई केवल एक राजनीतिक नेता होइन, एक विचारशील राष्ट्रनिर्माता बनायो, जसको प्रभाव आज पनि नेपाली राजनीतिक चेतनामा जीवन्त छ।

निधन र स्मरण

बी.पी. कोइरालाको निधन सन् १९८२ जुलाई २१ मा काठमाडौंमा भयो। उनको निधनसँगै नेपाली राजनीतिमा एक युगको अन्त्य भयो। उनी न केवल एक सफल राजनीतिज्ञ, तर एक सशक्त विचारक, मानवतावादी, र साहित्यकारका रूपमा पनि स्मरणीय छन्।

उनको योगदानले नेपाली प्रजातन्त्रको जग निर्माणमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। जेल, निर्वासन, रोग र निरन्तर संघर्षका बीच पनि उनले जनताको अधिकार, स्वतन्त्रता र समानताको पक्षमा आफ्नो जीवन अर्पण गरे।

आज पनि बी.पी. कोइरालाको विचार, मूल्य र योगदान नेपाली राजनीति र समाजका लागि प्रेरणाका स्रोत बनेका छन्। उनी नेपाली जनताका मनमा एक युगपुरुषका रूपमा जीवित छन्, जसले लोकतन्त्रका लागि आदर्शको मार्ग देखाए।

योगदानको समग्र मूल्याङ्कन

बी.पी. कोइराला नेपाली राजनीतिको इतिहासमा एक अमूल्य निधि हुन्। उनी प्रजातन्त्र, समाजवाद र मानव अधिकारका समर्थक थिए। नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा उनी नेपाली जनताको राजनीतिक चेतना जागृत गर्ने काममा सफल भए। राजनीतिक नेतृत्वसँगै साहित्यिक र सामाजिक योगदानले पनि उनलाई नेपाली इतिहासका बहुआयामिक व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित गरेको छ। उनको जीवनले हामीलाई नेतृत्व, बलिदान र सामाजिक न्यायको मूल्य सिकाउँछ।

काठमाडौं । कर्णाली प्रदेशको राजधानी सुर्खेतमा सामाजिक अपराधजन्य घटनाको रेखाचित्र (ग्राफ) बर्सेनि बढ्दै गएको छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय सुर्खेतले दिएको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ भन्दा आव २०८१/८२ मा शून्य दशमलव १४ प्रतिशतले अपराध बढेको हो।त्यस्तै, आव २०८१/८२ भन्दा आव २०८२/८३ मा एक दशमवल १५ प्रतिशतले अपराध बढेको देखिन्छ ।

सामग्रीको तालिका