काठमाडौं । कर्णाली प्रदेशको राजधानी सुर्खेतमा सामाजिक अपराधजन्य घटनाको रेखाचित्र (ग्राफ) बर्सेनि बढ्दै गएको छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय सुर्खेतले दिएको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ भन्दा आव २०८१/८२ मा शून्य दशमलव १४ प्रतिशतले अपराध बढेको हो।त्यस्तै, आव २०८१/८२ भन्दा आव २०८२/८३ मा एक दशमवल १५ प्रतिशतले अपराध बढेको देखिन्छ ।
मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा
मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा
मोहन शमशेर जङ्गबहादुर राणा नेपालको इतिहासमा एक महत्वपूर्ण पात्रका रूपमा स्थापित भएका व्यक्ति हुन्। उहाँको जन्म सन् १८८५ डिसेम्बर २३ मा महाराज चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा र वडामहारानी चन्द्रलोका भक्त लक्ष्मी देवीका कोखबाट भएको थियो। चन्द्र शमशेर आफैं ५औँ राणा प्रधानमन्त्री थिए र नेपालमा व्यापक सामाजिक, कानुनी तथा प्रशासनिक सुधार ल्याएका व्यक्ति थिए। यसैले मोहन शमशेर जन्मदेखि नै राजनीतिक, प्रशासनिक र सैन्य वातावरणमा हुर्किएका थिए। सिंहदरबारको वैभव, राणाहरूको शक्ति र राजदरबारमा हुने राजनीतिक गतिविधि उहाँको बाल्यकालकै अनुभव बनेका थिए। उहाँले बाल्यकालमा उच्चस्तरीय शिक्षा पाउनुका साथै सैनिक तालिम, कूटनीतिक ज्ञान र प्रशासनिक अभ्याससमेत सिक्नुभयो। यो पारिवारिक वातावरणले उहाँलाई भविष्यमा देशको नेतृत्व गर्न सक्षम बनायो। मोहन शमशेरलाई सुरुमा सामान्यतया राजपरिवार र राणा प्रशासनका सदस्यहरूले महाराजकुमारको रूपमा सम्मान गर्न थाले। उहाँको शिक्षा, बौद्धिक क्षमता र प्रशासनिक दक्षताले उहाँलाई क्रमशः सिंहदरबारमा महत्वपूर्ण स्थानमा पुर्यायो। राणा शासनकालको विशेषता भनेको पारिवारिक उत्तराधिकार र वंशानुगत पदवाट शासकीय जिम्मेवारी पाउनु थियो। यही प्रणालीभित्र मोहन शमशेरले पनि आफ्नो भविष्य सुनिश्चित गर्नुभयो।
लमजुङ-कास्कीका महाराज र वैवाहिक जीवन
मोहन शमशेरले ९औँ महाराजको रूपमा लमजुङ र कास्कीको उपाधि धारण गर्नुभयो। यो उपाधि राणाहरूलाई परम्परागत रूपमा दिइन्थ्यो, जसले उनीहरूलाई केवल सिंहदरबारमै सीमित नराखी भू-क्षेत्रीय अधिकार र प्रतिष्ठासमेत दिलाउँथ्यो। उहाँ २७ जुन १९०१ मा यो पदमा पुगे र करिब २८ वर्षसम्म, अर्थात् २६ नोभेम्बर १९२९ सम्म यस उपाधिमा रहनुभयो। यस अवधिमा उहाँले लमजुङ-कास्की क्षेत्रको प्रशासन, आर्थिक व्यवस्था र स्थानीय जनजीवनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नुभयो। विवाहको प्रसङ्गमा, उहाँले श्री महारानी दीक्ष्या राज्यलक्ष्मीलाई जीवनसाथी बनाउनुभयो। यो वैवाहिक सम्बन्धले मात्र व्यक्तिगत जीवनलाई पूर्णता दिएको थिएन, बरु राजनीतिक दृष्टिले पनि राणा परिवारलाई अझै सबल बनाउन मद्दत पुर्याएको थियो। उहाँका सन्तानहरूमध्ये जनरल श्री महाराजकुमार शारदा शमशेर र जनरल श्री युवराज विजय शमशेर विशेष रूपमा चर्चित भए। यी दुवै सन्तानले पनि सैनिक र प्रशासनिक क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान दिए। पारिवारिक जीवनका साथसाथै, मोहन शमशेरले आफ्नो शक्ति, सम्पत्ति र सामाजिक प्रभावलाई व्यवस्थित रूपमा विस्तार गर्दै जानुभयो। यसरी उहाँको पारिवारिक, सामाजिक र राजनीतिक भूमिका सन्तुलित तरिकाले अघि बढ्दै गयो।
प्रधानमन्त्री पदमा उदय र राजनीतिक परिस्थिति
मोहन शमशेर सन् १९४८ अप्रिल ३० मा नेपालका प्रधानमन्त्री र विदेशमन्त्री बने। यो समय नेपालका लागि निकै संवेदनशील थियो। राणा शासनले करिब १०४ वर्षसम्म सत्ता आफ्नो कब्जामा राखेको थियो, तर यस अवधिको अन्त्यतिर नयाँ राजनीतिक चेतना देशभर फैलिन थालेको थियो। विशेषगरी राजा त्रिभुवन शाह लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई अघि बढाउन चाहन्थे। उहाँले राजतन्त्रलाई मात्र प्रतीकात्मक हैसियतमा राख्ने परम्परालाई तोड्न खोज्दै वास्तविक शक्ति पुनः राजदरबारमा ल्याउने योजना बनाउनुभएको थियो। तर मोहन शमशेर त्यसका कट्टर विरोधी थिए। उहाँले राणाहरूले थालनी गरेको परम्परागत शासनलाई जोगाउन चालेका कदमहरूले देशमा ठूलो तनाव उत्पन्न भयो।
यस समयमा नेपाली कांग्रेस जस्ता राजनीतिक दलहरू जनतालाई सचेत गराउँदै थिए। भारत स्वतन्त्र भइसकेको थियो र त्यसको प्रभाव नेपालमा पनि परेको थियो। भारतीय नेताहरूको विचार र समर्थनले नेपाली जनतामा स्वतन्त्रताको भावना बढाउँदै लग्यो। तर मोहन शमशेरले यी सबै आन्दोलनलाई रोक्ने प्रयास गर्नुभयो। उहाँको विचारमा, राणा शासन स्थायित्व र व्यवस्था कायम गर्ने प्रणाली थियो, र लोकतन्त्रले अराजकता ल्याउने खतरा थियो। यसैले उहाँले कठोर नीति अवलम्बन गर्नुभयो। त्रिभुवन शाह र राजदरबारले भने यो नीति देशको भविष्यका लागि घातक भएको ठाने। यसरी प्रधानमन्त्रीको रूपमा मोहन शमशेरको उदय नै विवादास्पद र संघर्षपूर्ण बनेको थियो।
राजा त्रिभुवनको निर्वासन र ग्यानन्द्रको उदय
सन् १९५० मा नेपालमा राजनीतिक द्वन्द्व चरमोत्कर्षमा पुगेको थियो। मोहन शमशेरले राजा त्रिभुवनलाई राजनीतिक गतिविधि गर्ने स्वतन्त्रता नदिएपछि राजदरबार र सिंहदरबारबीच सम्बन्ध चर्कियो। यसैबीच भारतीय दूतावास र भारत सरकारको सहयोगमा राजा त्रिभुवन शाह र राजकुमार महेन्द्र भारततर्फ निर्वासनमा जान बाध्य भए। यो कदमले नेपालमा राणा शासनलाई अस्थायी रूपमा मजबुत देखाए तापनि, वास्तवमा यसले राणाहरूको पतनको बीउ रोपिसकेको थियो।
त्रिभुवन र महेन्द्र भारत गएपछि मोहन शमशेरले मात्र सत्ता सुरक्षित राख्न सकेनन्। उहाँले त्रिभुवनको नाति, जम्मा तीन वर्षको ग्यानन्द्रलाई नेपालका राजा घोषणा गर्नुभयो। यसले अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा ठूलो विवाद खडा गर्यो। धेरैले यसलाई राणाहरूको स्वार्थी कदमको रूपमा व्याख्या गरे। भारत सरकार स्वयं पनि यस कदमसँग पूर्ण सहमत थिएन। तर मोहन शमशेरले तत्कालीन परिस्थितिमा यो कदमलाई अनिवार्य ठाने। ग्यानन्द्रलाई राजा बनाएर राणाहरूले देशमा आफ्नो शासनलाई दीर्घकालीन बनाउन खोजेका थिए। तर यो निर्णयले नेपाली जनतामा रोष मात्र उत्पन्न गर्यो। कांग्रेसले यसलाई “राजनीतिक नाटक” को संज्ञा दियो। यसरी १९५० को घटना र ग्यानन्द्रको उदय, मोहन शमशेरको शासनकालको सबैभन्दा निर्णायक र विवादास्पद मोड बन्न पुग्यो।
दिल्ली सम्झौता र त्रिभुवनको पुनरागमन
नेपालको राजनीतिक संकट समाधान गर्न सन् १९५१ मा दिल्ली सम्झौता भयो। यो सम्झौतामा तीन प्रमुख पक्ष थिए—मोहन शमशेर, निर्वासनमा रहेका राजा त्रिभुवन, र भारतीय नेताहरूको समर्थनसहित नेपाली कांग्रेस। सम्झौताले त्रिभुवनलाई पुनः नेपाल फर्काउने निर्णय गर्यो र उहाँलाई वास्तविक राजकीय शक्ति दिने सहमति भयो। यसरी मोहन शमशेर बाध्यतावश त्रिभुवनलाई पुनः सिंहासनमा फर्काउन सहमत भए।
यो सम्झौता नेपालका लागि ऐतिहासिक थियो। यसले राणाहरूको शताब्दी लामो शासनको अन्त्य गर्यो र नयाँ राजनीतिक युगको सुरुवात गर्यो। सम्झौता अनुसार, त्रिभुवनले प्रधानमन्त्रीको पदमा मोहन शमशेरलाई केही समय रहन दिनुभयो, तर उहाँ अब स्वतन्त्र रूपमा शासन गर्न सक्ने अवस्थामा रहेनन्। वास्तविक शक्ति क्रमशः दरबार र राजनीतिक दलहरूतर्फ सरे। सम्झौता पछि नेपाली कांग्रेसले देशव्यापी आन्दोलनलाई नियन्त्रण गर्यो र लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई संस्थागत बनाउने कदम चाल्यो। मोहन शमशेरले भने अझै आफ्नो सत्ता जोगाउन केही प्रयास गर्नुभयो। उहाँका समर्थकहरूले प्रदर्शन र आन्दोलन गरे। तर जनताको बहुमत र दरबार दुवै विपक्षमा हुँदा, राणाहरूको पुरानो सत्ता कायम रहन सकेन। यसरी दिल्ली सम्झौताले मोहन शमशेरको राजनीतिक जीवनलाई निर्णायक रूपमा बदलिदियो।
पदत्याग, निर्वासन र अन्तिम जीवन
दिल्ली सम्झौता भए तापनि मोहन शमशेर केही समयसम्म प्रधानमन्त्रीकै पदमा रहे। तर देशभर बढ्दो असन्तोष, नेपाली कांग्रेस र राजदरबारको निरन्तर दबाबले उहाँको स्थितिलाई कमजोर बनायो। कांग्रेसले देशमा लोकतान्त्रिक सरकार गठनको माग गरिरहेको थियो। त्रिभुवन स्वयं पनि अब राणाहरूको नियन्त्रण स्वीकार्न तयार थिएनन्। यस कारण १९५१ नोभेम्बर १२ मा मोहन शमशेरले अन्ततः प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिनुभयो।
राजीनामा पछि उहाँको राजनीतिक जीवन असफल भएको ठहर गरियो। तर उहाँ अझै पनि आफ्नो सुरक्षाको लागि भारततर्फ निर्वासनमा जान बाध्य भए। सन् १९५१ डिसेम्बर १४ मा उहाँ भारतको बेंगलोर शहरमा बसाइ सरे। त्यहाँ उहाँले जीवनको बाँकी समय बिताउनुभयो। उहाँ नेपाल फर्कन कहिल्यै सक्नुभएन। ६ जनवरी १९६७ मा ८१ वर्षको उमेरमा उहाँको निधन भयो। जीवनको अन्तिम क्षणसम्म उहाँले नेपालप्रति मोह राख्नुभयो, तर आफ्नो शासनकालको अन्त्यले उहाँलाई राजनीतिक पराजयको प्रतीक बनाइदियो।
मृत्युपछि प्रभाव र ऐतिहासिक महत्व
मोहन शमशेरको निधनसँगै राणा शासनको प्रत्यक्ष राजनीतिक प्रभाव समाप्त भयो। यद्यपि उहाँका वंशजहरूले अझै पनि नेपालमा ठूलो सम्पत्ति, सामाजिक प्रभाव र शक्ति कायम राखे। आजसम्म पनि राणा परिवार नेपाली समाजमा शक्तिशाली वर्गको रूपमा परिचित छन्। मोहन शमशेरको जीवन नेपालको सत्ता संघर्ष, राजदरबार र सिंहदरबारबीचको द्वन्द्व, र जनताको स्वतन्त्रताको चाहनाको एउटा ऐतिहासिक प्रतिबिम्ब हो। उहाँले आफ्नो दृष्टिकोणअनुसार राणा शासनलाई जोगाउन खोज्नुभयो, तर समय र परिस्थितिले उहाँलाई स्वीकारेन।
इतिहासकारहरूको मूल्यांकनमा मोहन शमशेर एक तर्फी शासक मात्र होइन, आफ्नो वंश र प्रणालीप्रति अत्यधिक निष्ठावान व्यक्ति पनि थिए। उहाँले आफ्नो परिवार र प्रणालीलाई जोगाउन चालेका कदमले तत्कालीन राजनीतिक परिस्थितिलाई अझ जटिल बनाएको थियो। तर यसै कारणले लोकतान्त्रिक आन्दोलनले गति पायो। उहाँको शासनकालले नेपाललाई एउटा नयाँ युगमा प्रवेश गरायो।
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
Loading footer...
