किरण शम्शेर जङ्गबहादुर राणा
अतिरथी श्री किरण शम्शेर जङ्गबहादुर राणा (१९१६–१९८३) नेपाली इतिहासका महत्वपूर्ण सैनिक, प्रशासक र राजनयिक व्यक्तित्वमध्येक हुन्। उहाँ १९५१ देखि १९५६ सम्म नेपाली सेनाका प्रधान सेनापति भएर कार्यरत रहनुभयो। यो अवधि नेपालको राजनीतिक इतिहासको अत्यन्त संवेदनशील समय थियो, किनभने यसै अवधिमा राणा शासनको अन्त्य भएर प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको सुरुवात भएको थियो। यस्तो अवस्थामा नेपाली सेनाको भूमिका महत्त्वपूर्ण थियो, र किरण शम्शेरले सेनालाई अनुशासित, व्यवस्थित र राज्यप्रति निष्ठावान् बनाउन विशेष योगदान दिनुभयो। उहाँको योगदान केवल सैनिक नेतृत्वमै सीमित भएन, बरु राष्ट्रिय पुनःनिर्माण, प्रशासनिक सुधार र कूटनीतिक सम्बन्ध विस्तारमा समेत देखियो।
१९७३ देखि १९७७ सम्म उहाँ नेपालका तर्फबाट बेलायतमा राजदूत भएर नियुक्त हुनुभयो। यो समय बेलायत–नेपाल सम्बन्धका लागि महत्वपूर्ण थियो, विशेषगरी गोर्खा सैनिकहरू र द्विपक्षीय सहयोगका विषयमा उहाँको पहल निर्णायक सावित भयो। यसअघि नै, सैनिक सेवामा रहँदा उहाँले राजा त्रिभुवन, राजा महेन्द्र र राजा वीरेन्द्र तीनै राजाका ऐड–डि–क्याम्प जनरलको रूपमा सेवा गर्नुभएको थियो, जसले उहाँलाई दरबारसँग नजिकको सम्बन्धमा राख्यो। यो दरबार–सेना–सरकारबीचको पुलको रूपमा उहाँको भूमिका उल्लेखनीय मानिन्छ।
सैन्य सेवाबाट अवकाश लिएपछि पनि उहाँले देशका विभिन्न क्षेत्रमा योगदान दिनुभयो। योजना आयोगको उपाध्यक्ष, मन्त्री पद र विभिन्न सरकारी जिम्मेवारीहरूमा रहँदा उहाँले नेपालको विकास योजनाहरूमा दीर्घकालीन प्रभाव छोड्नुभयो। उहाँको बहुआयामिक योगदानका कारण उहाँलाई नेपालभित्र मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि सम्मान र पदकहरू प्रदान गरियो। यसरी किरण शम्शेरको जीवन केवल एक सैनिक अधिकृतमा सीमित नभई, एक बहुआयामिक राष्ट्रसेवकको रूपमा सम्झन योग्य रह्यो।
किरण शम्शेरको जन्म १९१६ अक्टोबरमा काठमाडौंको जावलाखेल दरबारमा भएको थियो। उहाँ नेपालका प्रधानमन्त्री महाराजधिराज जुद्ध शम्शेर जङ्गबहादुर राणाका छोरा हुनुहुन्थ्यो। जुद्ध शम्शेर स्वयं राणा शासनकालमा शक्तिशाली शासक थिए, जसले देशको प्रशासन, सेना र राजकारणमा गहिरो प्रभाव जमाएका थिए। किरण शम्शेरकी आमा साहिला महारानी उहाँकी पाँचौं पत्नी थिइन्। यसरी, किरण शम्शेर एक सम्पन्न, शक्ति र प्रभावशाली परिवारमा जन्मनुभएकोले उहाँको बाल्यकाल विशेष दरबारिय वातावरणमा बित्यो।
शुरुदेखि नै उहाँलाई सैनिक परम्परा र प्रशासनिक शिष्टाचारमा अभ्यस्त बनाइयो। राणाकालीन दरबारमा जन्मिएका छोरा–छोरीलाई शिक्षामा मात्र होइन, शक्ति प्रयोग, व्यवस्थापन र शासन कला सिकाइन्थ्यो। त्यस्तै, किरण शम्शेरले पनि आफ्नो बाल्यकालदेखि नै अनुशासन, कर्तव्य र नेतृत्व गुण सिक्नुभयो। यो वातावरणले उहाँलाई पछि सैनिक जीवनमा सजिलै आत्मसात् गर्न सहयोग पुर्यायो।
नेपाल त्यतिबेला अझै बाहिरी संसारसँग सीमित सम्पर्कमै थियो, तर दरबारका सदस्यहरूलाई विशेष अवसर मिल्थ्यो। किरण शम्शेरलाई पनि विशेष शिक्षा र तालिमको अवसर दिइयो, जसमा प्रशासनिक ज्ञान, भाषागत दक्षता र सैनिक तालिम समावेश थियो। यस्तो पृष्ठभूमिले गर्दा उहाँलाई नेपालभित्र मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत योगदान दिन सक्ने आधार तयार भयो। दरबारकै वातावरणमा हुर्किए पनि उहाँले आफ्नो प्रतिभा, अनुशासन र नेतृत्व क्षमताको आधारमा छुट्टै पहिचान बनाउनुभयो। यसरी, उहाँको पारिवारिक पृष्ठभूमि र प्रारम्भिक शिक्षा नै जीवनयात्राको आधारस्तम्भ बन्न पुग्यो।
किरण शम्शेरले आफ्नो सैनिक जीवनको सुरुवात सन् १९३३ मा नेपाली सेनामा प्रवेश गरेर गर्नुभयो। त्यो समय नेपालले ब्रिटिश साम्राज्यसँगको विशेष सम्बन्धका कारण गोर्खा सैनिकहरूलाई सहयोग गर्ने परम्परा कायम राखेको थियो। दोस्रो विश्वयुद्ध सुरु भएपछि नेपालले पनि मित्र राष्ट्रहरूको पक्षमा सैनिक सहयोग गर्ने निर्णय गर्यो। यसै क्रममा किरण शम्शेरलाई १९४० मा महेन्द्र दल ब्याटालियनको कमान्ड दिनुपर्यो। उहाँले भारतको उत्तर–पश्चिमी सिमाना र पूर्वी सक्रिय युद्ध क्षेत्रमा सैनिक नेतृत्व गर्नुभयो।
उहाँको सैनिक नेतृत्वका कारण ब्याटालियनले युद्धमा उल्लेखनीय सफलता प्राप्त गर्यो। मित्रराष्ट्रका सैनिकहरूसँगको सहकार्यमा नेपाली सैनिकहरूको साहस र अनुशासन देखियो। यस कार्यका लागि ब्रिटिश सरकारको आधिकारिक प्रतिवेदनमा उहाँको नाम उल्लेख गरिएको थियो, जुन सैनिक जीवनमा ठूलो सम्मान मानिन्छ। सन् १९४३ मा उहाँ मेजर जनरल पदमा पदोन्नत हुनुभयो र नेपाल सरकारबाट नेपाल तारा (दोस्रो श्रेणी) सम्मान पाउनुभयो। त्यस्तै, उहाँलाई भारतमा पूर्वी कमाण्ड र १४औँ सेनामा समन्वय अधिकारीको रूपमा समेत खटाइयो।
युद्धपश्चात उहाँले लन्डन विजय परेड १९४६ मा सहभागी हुने मौका पाउनुभयो, जहाँ नेपालका प्रतिनिधित्व गर्ने मौका उहाँलाई मिल्यो। त्यसपछि उहाँ अमेरिकाको पहिलो सद्भावना टोलीमा पनि सहभागी हुनुभयो। यी गतिविधिहरूले उहाँको अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव बढायो। युद्धपश्चात उहाँलाई स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार र दरबारको मुद्रणालय जस्ता महत्त्वपूर्ण विभागहरूको जिम्मेवारी दिइयो। छोटो समयका लागि उहाँ प्रधान न्यायाधीश पनि हुनुभयो। यसरी सैनिक जीवनको प्रारम्भमै उहाँले देश–विदेश दुवै क्षेत्रमा महत्वपूर्ण अनुभव प्राप्त गर्नुभयो।
सन् १९५० मा नेपाल राजनीतिक रूपमा ठूलो परिवर्तनको द्वारमा प्रवेश गर्यो। प्रजातन्त्रको आन्दोलन उग्र बन्दै गएको थियो र राणा शासनको अन्त्य आसन्न थियो। यस कठिन अवस्थामा सेना र दरबारबीच समन्वय कायम गर्नु अनिवार्य थियो। यसै सन्दर्भमा किरण शम्शेरलाई पूर्वी नेपालतर्फ शान्ति अभियानको नेतृत्व गर्ने जिम्मा दिइयो। उहाँले द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा शान्ति कायम गर्ने, जनताको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने र आन्दोलनलाई नियन्त्रण गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नुभयो।
यस सेवापश्चात उहाँलाई उप सेनापतिको जिम्मेवारी दिइयो। नेपाल सरकारले उहाँलाई सर्वोच्च "नेपाल सुप्रदीप्त मन्यबर नेपाल तारा" (पहिलो श्रेणी) सम्मान पनि प्रदान गर्यो। यसरी उहाँको निष्ठा र देशप्रतिको सेवाभाव अझ प्रस्ट देखियो। १९५१ मा उहाँलाई औपचारिक रूपमा नेपाली सेनाको प्रधान सेनापति नियुक्त गरियो। प्रधान सेनापति बनेपछि उहाँले सेनाको पुनःसंरचना, तालिम सुधार र आधुनिक प्रविधि प्रयोगमा जोड दिनुभयो। यसै क्रममा उहाँलाई त्रिशक्ति पताको प्रथम श्रेणी सम्मान प्रदान गरियो।
राजा त्रिभुवनलाई ऐड–डि–क्याम्प जनरलको रूपमा सेवा गर्नुभएको किरण शम्शेरले दरबारप्रतिको निष्ठा मात्र देखाएनन्, बरु राजा महेन्द्र र राजा वीरेन्द्र दुवैका लागि पनि त्यस्तै भूमिकामा निरन्तर सेवा गर्नुभयो। यसरी उहाँको सैनिक जीवन मात्र नभई राजनीतिक संक्रमणकालीन भूमिकाले पनि नेपाललाई स्थिरता दिन सहयोग पुर्यायो। उहाँको नाम शान्ति अभियान, सेना पुनर्गठन र दरबारप्रतिको विश्वासिलो सेवासँग जोडिएको छ।
प्रधान सेनापति बनेपछि किरण शम्शेरले नेपाली सेनालाई मात्र सीमित राखेनन्, बरु अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि नेपाललाई परिचित गराउने काम गर्नुभयो। १९५५ मा उहाँले मलाया (हाल मलेसिया) भ्रमण गर्नुभयो। यो भ्रमण ब्रिटिश सेनाका पूर्वी कमाण्डर–इन–चिफको निमन्त्रणामा गरिएको थियो। भ्रमणको क्रममा उहाँले त्यहाँ तैनाथ गोर्खा रेजिमेन्टहरूलाई निरीक्षण गर्नुभयो। यसले नेपाल र गोर्खा सैनिकबीचको ऐतिहासिक सम्बन्धलाई अझ मजबुत बनायो। त्यस्तै, उहाँले मित्र राष्ट्रहरूसँगको सहकार्यलाई अझ सुदृढ बनाए।
१९५६ मा सैनिक जीवनबाट अवकाश लिएपछि उहाँलाई तत्कालीन प्रधानमन्त्री टंकप्रसाद आचार्यको मन्त्रिपरिषद्मा योजनारचना तथा विकास मन्त्रीको जिम्मेवारी दिइयो। सैनिक पृष्ठभूमिबाट आएको व्यक्तिले विकास मन्त्रालयको नेतृत्व गर्नु दुर्लभ कुरा थियो। तर किरण शम्शेरले आफ्नो अनुशासित जीवनशैली, प्रशासनिक दक्षता र दीर्घदृष्टिका कारण यस भूमिकामा पनि उत्कृष्ट योगदान दिनुभयो। उहाँले विकास योजनामा राष्ट्रिय स्रोतसाधनको उपयोग, आधारभूत पूर्वाधार निर्माण र योजनाबद्ध विकासमा जोड दिनुभयो।
१९५७ मा उहाँलाई पहिलो योजना आयोगको उपाध्यक्ष नियुक्त गरियो। नेपालमा योजनाबद्ध विकासको अवधारणा सुरु भएको समय नै यही हो। उहाँको सक्रिय सहभागिताले नेपालको प्रारम्भिक विकास योजनामा दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो। सेना, प्रशासन र योजनामा निरन्तर योगदान पुर्याउँदै उहाँले राष्ट्रनिर्माणमा बहुआयामिक भूमिका खेल्नुभयो। यसरी सैनिक जीवनको सफलतापछि उहाँले प्रशासनिक नेतृत्वमा पनि उत्तिकै ख्याति कमाउनुभयो।
किरण शम्शेरको योगदान केवल सेनामा वा मन्त्रालयमा मात्र सीमित भएन। उहाँलाई १९६३ मा नेपाल सरकारले राज्यसभामा सदस्य नियुक्त गर्यो। यसले उहाँलाई राजनीतिक नेतृत्व र नीति निर्माण प्रक्रियामा प्रत्यक्ष सहभागी हुने अवसर दियो। त्यसबेला नेपाल नयाँ संविधान र शासन व्यवस्थाको अभ्यास गर्दै थियो। यस्तो अवस्थामा उहाँले आफ्ना अनुभवका आधारमा ठोस सुझावहरू दिए, जसले शासन प्रणालीलाई मजबुत बनाउन सहयोग पुर्यायो।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण योगदान भने १९७३ देखि १९७७ सम्म बेलायतस्थित नेपालका असाधारण र पूर्णाधिकारी राजदूत भएर रहँदा देखिन्छ। यो समय नेपाल–बेलायत सम्बन्धका लागि निर्णायक थियो। गोर्खा सैनिकहरूका हकहित, नेपाल र बेलायतबीचको द्विपक्षीय सम्झौता, विकास सहयोग र सांस्कृतिक आदानप्रदानका क्षेत्रमा उहाँको पहलले ठूलो प्रभाव पार्यो। बेलायतमा रहँदा उहाँलाई राजकीय स्तरमा विशेष सम्मान दिइयो, जसले नेपालको प्रतिष्ठा पनि बढायो।
कूटनीतिक सेवामा रहँदा उहाँको व्यवहारिक अनुभव, भाषागत दक्षता र सैन्य पृष्ठभूमिले राजदूतको भूमिकामा अझ प्रभावकारी बनाउन सहयोग गर्यो। यसरी सैनिक, प्रशासनिक र राजनीतिक अनुभवको समग्र प्रयोग गरेर उहाँले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाललाई सकारात्मक छविमा प्रस्तुत गर्नुभयो।
किरण शम्शेरले १९३६ मा युवा राज्य लक्ष्मीसँग विवाह गर्नुभयो। दम्पतीका पाँच सन्तान भए: टीका राज्य लक्ष्मी सिंह (जसको १९९३ मा निधन भयो), प्रशिद्ध शम्शेर जङ्गबहादुर राणा, प्रभल शम्शेर जङ्गबहादुर राणा, प्रमोद शम्शेर जङ्गबहादुर राणा र सुभोध शम्शेर जङ्गबहादुर राणा। परिवार र व्यावसायिक जीवनलाई सन्तुलनमा राख्दै उहाँले आफ्नो जीवनयात्रा अघि बढाउनुभयो। राणा परिवारकै सन्तान भए पनि उहाँले व्यक्तिगत निष्ठा र कर्तव्यलाई बढी प्राथमिकता दिनुभयो, जसले उहाँलाई आम नेपालीबीच पनि सम्मान दिलायो।
सैनिक जीवन, प्रशासनिक जिम्मेवारी, योजना आयोग, राज्यसभा सदस्यता र कूटनीतिक सेवापछि पनि उहाँ निरन्तर राष्ट्रको हितका लागि सोचिरहनुहुन्थ्यो। यद्यपि, १९८० को दशकको सुरुवाततिर उहाँको स्वास्थ्य कमजोर हुन थाल्यो। अन्ततः १९८३ नोभेम्बरमा काठमाडौंमै उहाँको निधन भयो। उहाँलाई पशुपतिनाथस्थित आर्यघाटमा पूर्ण सैनिक सम्मानका साथ अन्त्येष्टि गरियो। यो अन्त्येष्टि कार्यक्रममा दरबार, सरकार, सेना र विदेशी कूटनीतिक समुदायका प्रतिनिधिहरूको उपस्थिति थियो।
उहाँको जीवनयात्रा नेपाली इतिहासमा एउटा अनुकरणीय उदाहरण हो। सैनिक अधिकृत, प्रधान सेनापति, मन्त्री, योजना आयोगका उपाध्यक्ष, राज्यसभा सदस्य, राजदूत – यी सबै भूमिकामा उहाँले निष्ठा, अनुशासन र कर्तव्यपरायणताको अद्वितीय मिसाल प्रस्तुत गर्नुभयो। उहाँको योगदानका कारण उहाँलाई नेपालभित्र मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत उच्च सम्मान र पदकहरू प्रदान गरिएको थियो। आज पनि उहाँको नाम नेपाली सेनाको इतिहासमा गौरवका साथ स्मरण गरिन्छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । कर्णाली प्रदेशको राजधानी सुर्खेतमा सामाजिक अपराधजन्य घटनाको रेखाचित्र (ग्राफ) बर्सेनि बढ्दै गएको छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय सुर्खेतले दिएको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ भन्दा आव २०८१/८२ मा शून्य दशमलव १४ प्रतिशतले अपराध बढेको हो।त्यस्तै, आव २०८१/८२ भन्दा आव २०८२/८३ मा एक दशमवल १५ प्रतिशतले अपराध बढेको देखिन्छ ।
