पृथ्वीनारायण शाह
पृथ्वीनारायण शाह नेपाली इतिहासका एक अद्वितीय नेता थिए, जसले विभाजित र टुक्रिएको भूगोललाई एकीकृत र सशक्त राष्ट्रमा परिणत गरे। उनको दूरदृष्टि, नीति, र नेतृत्वले आधुनिक नेपालको आधारशिला राख्यो। उनी केवल एक शासक थिएनन्, उनी त्यो युगका क्रान्तिकारी विचारक र निर्माता थिए जसले नेपाललाई राष्ट्रिय एकताको सूत्रमा बाँधेर विश्वमञ्चमा स्थापित गराए। उनको योगदान र संघर्षलाई नेपाली जनताले सदैव सम्मानका साथ ‘राष्ट्रपिता’ को रूपमा सम्झन्छन् र नेपालको इतिहासमा उनी अमर छन्। उनका आदर्श र कार्यहरूले अहिले पनि नेपालको राष्ट्रिय पहिचान र एकता कायम राख्न प्रेरणा दिन्छ।
पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुस २७ गते (सन् १७२३ जनवरी ११) मा गोरखा दरबारमा राजा नरभूपाल शाह र रानी कौशल्यावती देवीको ज्येष्ठ सुपुत्रको रूपमा भयो। उनी जन्मदै शाही परिवेशमा हुर्किएका भए पनि बाल्यकालदेखि नै राज्य सञ्चालन, राजनीतिक चातुर्य, र युद्धकला सिक्न रुचि राख्थे। यही कारणले गर्दा उनलाई भविष्यमा गोरखा राज्यको मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपालको एकीकरण गर्ने नेतृत्वका लागि योग्य उत्तराधिकारी मानियो।
पृथ्वीनारायण शाहले सानो उमेरदेखि नै आफ्नो पितासँगै दरबारको प्रशासनिक गतिविधिमा सहभागी हुन थालेका थिए। उनले शासन व्यवस्था, नीति निर्माण, र दरबारी रणनीतिहरूलाई गहिरो रूपमा बुझ्न थाले। यस्तो व्यवहारिक अनुभवले उनको राजनीतिक समझदारीलाई बलियो बनायो। युवावस्थामा उनी अध्ययनको लागि भारतको बनारस गएका थिए, जहाँ उनले तत्कालीन भारतमा चलिरहेका राजनीतिक गतिविधिहरू, विशेषतः ईस्ट इण्डिया कम्पनीको विस्तारवादी नीति र त्यसको असरलाई नजिकबाट अवलोकन गर्ने अवसर पाए। त्यही अनुभव र अवलोकनले उनलाई नेपालको भविष्यप्रति चिन्तनशील बनायो। उनले बुझे कि यदि नेपाल टुक्रिएका साना राज्यहरूमा बाँडिइरह्यो भने यो भूगोल कमजोर र विदेशी शक्तिको सिकार बन्नेछ। यसै बुझाइका आधारमा उनले नेपाललाई एकताबद्ध, सशक्त, र आत्मनिर्भर राष्ट्र बनाउने लक्ष्य तय गरे, जुन उनको जीवनको प्रमुख मिशन बन्न पुग्यो।
वि.सं. १७९९ (सन् १७४३) मा पिता नरभूपाल शाहको निधनपछि पृथ्वीनारायण शाह गोरखा राज्यको राजा बने। गद्दी आरोहणको साथसाथै उनले राष्ट्र निर्माणको मार्गमा ऐतिहासिक यात्राको थालनी गरे। तत्कालीन नेपालको भूगोल साना-साना राज्यहरूमा विभाजित थियो, जसले आपसी द्वन्द्व, राजनीतिक अस्थिरता र विदेशी हस्तक्षेपको जोखिम बढाएको थियो। यस्तो विषम परिस्थितिमा पृथ्वीनारायण शाहले निडरतापूर्वक नेतृत्व सम्हाल्दै नेपाललाई एकताबद्ध राष्ट्रको रूपमा स्थापित गर्ने अभियान सुरु गरे। उनले बुझे कि यदि देश एकीकृत भएन भने न त राजनीतिक स्थायित्व सम्भव हुन्छ, न त आर्थिक समृद्धि। यसै सोचका साथ उनले एकीकृत, सुरक्षित र स्वाभिमानी नेपाल बनाउने अठोट गरे, जुन आगामी इतिहासमा नेपाल राष्ट्रको स्वरूप परिभाषित गर्ने निर्णायक प्रयास साबित भयो।
वि.सं. १८०१ मा पृथ्वीनारायण शाहले गोरखा राज्यको एकीकरण अभियानमा पहिलो ठोस सफलता नुवाकोट विजयबाट प्राप्त गरे। नुवाकोट भौगोलिक, आर्थिक र सामरिक दृष्टिले अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण स्थान थियो, जसले काठमाडौँ उपत्यकामा प्रवेश गर्ने मुख्य मार्गको रूपमा काम गर्थ्यो। यस विजयले गोरखाली सेनाको मनोबललाई बलियो बनाउनुका साथै व्यापारिक मार्गहरूको नियन्त्रण पनि गोरखाको हातमा ल्यायो। नुवाकोटको रणनीतिक नियन्त्रणले पृथ्वीनारायण शाहलाई काठमाडौँ उपत्यका—काठमाडौँ, पाटन, र भक्तपुर—तर्फको मार्ग खुला गरिदियो। यो विजय केवल एउटा युद्ध जित्नु मात्र थिएन, यो गोरखा राज्यलाई आर्थिक, कूटनीतिक र भौगोलिक रूपमा सबल बनाउने कोसेढुङ्गा साबित भयो। यस सफलताले नेपाल एकीकरणको अभियानलाई थप दृढता र गती प्रदान गर्यो।
वि.सं. १८२५ मा पृथ्वीनारायण शाहले गोरखा सेना मार्फत काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुर—तीनै शक्तिशाली र समृद्ध शहरहरू—लाई विजय गरि आफ्नो अधीनमा ल्याए। यी शहरहरू मात्र आर्थिक र सांस्कृतिक केन्द्र थिएनन्, तर उनीहरू नेपालको इतिहास, कला, संस्कृतिको केन्द्र पनि थिए। उपत्यकाको विजयले नेपाललाई विभाजित साना राज्यहरूको समूहबाट एकीकृत र सार्वभौम राष्ट्रमा परिणत गर्यो। यस उपलब्धिले राष्ट्रिय एकता मात्र होइन, सांस्कृतिक पहिचान र ऐतिहासिक धरोहरलाई पनि एकसाथ बाँध्ने काम गर्यो। उपत्यकाको नियन्त्रणले पृथ्वीनारायण शाहलाई सम्पूर्ण नेपालको राजनीतिक नेतृत्व स्थापित गर्ने अवसर प्रदान गर्यो, जसले नेपालको समृद्धि र सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने आधार तयार पार्यो। यो विजय आधुनिक नेपालको निर्माणमा ऐतिहासिक माइलस्ट्रोन सावित भयो।
पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नो नेतृत्वमा केवल युद्ध नै नभई सूक्ष्म नीति, दीर्घकालीन दूरदृष्टि, र सामाजिक समावेशितालाई पनि अत्यन्त महत्व दिएका थिए। उनले बुझे कि नेपाल जस्तो विविध जाति, धर्म, भाषा र संस्कृतिले भरिपूर्ण मुलुकलाई एकताबद्ध बनाउनको लागि मात्र शक्ति र सैन्य जित पर्याप्त हुँदैन। यसैले उनले “नेपाल चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी हो” भन्ने अभिव्यक्ति प्रकट गरी मुलुकको विविधतालाई स्वीकार गर्दै त्यसलाई राष्ट्रिय एकताको आधार बनाउन खोजे। यो दृष्टिकोणले नेपालका विभिन्न समुदायहरूबीच सहअस्तित्व र सम्मानको भावना विकास गरायो। पृथ्वीनारायण शाहको यो नीति सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रियता निर्माणको लागि दूरगामी सोच थियो, जसले आजको बहुसांस्कृतिक नेपाललाई एक सशक्त र एकीकृत राष्ट्रको रूपमा उभ्याउन मद्दत गरेको छ।
पृथ्वीनारायण शाहले नेपालका लागि स्वतन्त्रता र सार्वभौमिकता रक्षा गर्न अत्यन्तै सूझबुझपूर्ण कूटनीतिक चातुर्य अपनाए। उनले तत्कालीन समयमा भारतमा विस्तारवादी स्वभाव बोकेको ब्रिटिश ईस्ट इण्डिया कम्पनीको प्रभाव र आक्रमणकारी नीतिबाट सतर्क रहनुपर्ने समझदारी देखाए। त्यसैको प्रतीक स्वरूप उनले भारतलाई “माछा फसाउने पानी” भनेका थिए, जसले विदेशी शक्तिलाई नेपालमा फसाउन खोज्ने चेतावनी दिने काम गर्यो। पृथ्वीनारायणले विदेशसँग सन्तुलित र विवेकी सम्बन्ध कायम गर्न चाहेका थिए — जहाँ आवश्यक छ त्यहाँ कूटनीति अपनाउने तर राष्ट्रिय अखण्डता, स्वाधीनता र सार्वभौमिकतामा कहिल्यै सम्झौता नगर्ने स्पष्ट नीति राखे। यो नीति नेपालको भविष्यका लागि आधारभूत सिद्ध भयो र आजसम्म पनि देशको विदेशनीतिमा यसको गहिरो प्रभाव देख्न सकिन्छ।
पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको अभियानमा एक संगठित, अनुशासित र स्वदेशप्रेमी सेनाको गठन गर्न विशेष जोड दिए। यो सेना मात्र युद्धमा बलियो थिएन, बरु राष्ट्रिय भावनाले ओतप्रोत थियो जसले नेपाली जनताको एकता र स्वाभिमानलाई उजागर गर्यो। आर्थिक क्षेत्रमा पनि उनले ठोस कदम चाल्दै कृषिलाई प्रवर्द्धन गरे, जसले देशको आत्मनिर्भरता बढायो। साथै, आन्तरिक व्यापारलाई सुचारु राख्न स्थानीय उत्पादनहरूको संरक्षण र कर प्रणालीमा सुधार ल्याए, जसले राजस्व व्यवस्थापनलाई बलियो बनायो। देशको सुरक्षा सुदृढ पार्न उनले किल्ला निर्माण गरे, जसले आक्रमणको सामना गर्न सक्षम बनायो। सामाजिक रूपमा उनले सबै जातजाति र समुदायलाई समेटेर राष्ट्रिय एकता स्थापना गर्ने आधार तयार गरे, जसले नेपाललाई बहुसांस्कृतिक तर एकीकृत राष्ट्रका रूपमा अघि बढाउन मद्दत गर्यो। यसरी सैन्य, आर्थिक र सामाजिक सुधारले नेपालको एकीकरणलाई सफलतामा परिणत गर्यो।
वि.सं. १८३१ माघ १ गते (सन् १७७५ जनवरी ११) मा पृथ्वीनारायण शाहको निधन भयो। उनी मात्र ५३ वर्षको उमेरमा आफ्ना समग्र जीवन र कार्यका लागि अमर बन्न पुगे। उनको निधनपछि उनका ज्येष्ठ छोरा प्रतापसिंह शाहले गोरखा राज्यको शासन सम्हाले र पिता पृथ्वीनारायणले शुरु गरेको राष्ट्रिय एकीकरणको अभियानलाई निरन्तरता दिए। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नो जीवनको अन्तिम समयमा ‘दिव्य उपदेश’ नामक एउटा गहन र महत्वपूर्ण ग्रन्थ प्रदान गरे, जसमा शासन व्यवस्थाका सिद्धान्तहरू, धर्म र नैतिकताका मूल्यहरू, र राजनीति तथा समाजमा आदर्श व्यवहारका मापदण्डहरू व्याख्या गरिएको छ। यी उपदेशहरूले मात्र त्यतिबेलाको शासनलाई मार्गदर्शन गरेनन्, बरु आधुनिक नेपालको नेतृत्व र राजनीतिक सोचमा पनि दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो। यसले नेपालको समृद्धि, ऐक्यबद्धता र सुव्यवस्थापनतर्फको यात्रामा अमूल्य योगदान पुर्यायो।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । युवा, श्रम तथा रोजगारमन्त्री रामजी यादवले वर्तमान विश्वव्यापीकरणको युगमा वैदेशिक रोजगारीलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सम्भव नरहेको बताएका छन्। मंगलबार वैदेशिक रोजगार विभागको अनुगमनका क्रममा मन्त्री यादवले सरकारको प्राथमिकता वैदेशिक रोजगारी रोक्ने नभई यसलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र मर्यादित बनाउने रहेको स्पष्ट पारे।नेपाली श्रमिकहरू शोषणमा नपरून् र उचित पारिश्रमिक पाऊन्
