काठमाडौं । सुदूरपश्चिम प्रदेश दूध उत्पादनमा आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख भए पनि उत्पादित दूधको ठूलो हिस्सा अझै औपचारिक बजार प्रणालीमा जोडिन सकेको छैन। प्रदेश दुग्ध विकास बोर्डका अनुसार सुदूरपश्चिममा वार्षिक ३ लाख ५६ हजार मेट्रिक टनभन्दा बढी दूध उत्पादन हुने गरेको छ, जसमा कैलाली र कञ्चनपुरको योगदान ५२ प्रतिशत छ।तथ्याङ्कअनुसार प्रदेशमा दैनिक
पशुपतिनाथ मन्दिर
पशुपतिनाथ मन्दिर
यो संसारकै सबैभन्दा ठूलो शिव मन्दिर हो, जसले भगवान शिवलाई समर्पित गरिएको छ। यो नेपालका प्रसिद्ध ऐतिहासिक स्थलहरूमध्ये एक हो र युनेस्को विश्व सांस्कृतिक सम्पदा सूचीमा समावेश छ।
यो मन्दिर बागमती नदीको किनारमा, राजधानी काठमाडौँबाट ५ किलोमिटर उत्तरपश्चिमतर्फ अवस्थित छ। श्री पशुपतिनाथ मन्दिर केवल एक धार्मिक स्थल मात्र नभई, प्राचीन सांस्कृतिक र वास्तुकलाको धरोहर पनि हो। यसको धार्मिक महत्त्व र प्राकृतिक सौन्दर्यले यसलाई नेपाल र संसारभरका श्रद्धालुहरूको प्रमुख गन्तव्य बनाएको छ।
प्रस्तावना
पशुपतिनाथ मन्दिर एक हिन्दू मन्दिर हो जसले पशुपति, शिवको एक रूपलाई समर्पित छ। यो मन्दिर काठमाण्डू, नेपालमा, बागमती नदीको किनारमा स्थित छ। यस मन्दिरलाई १९७९ मा विश्व धरोहर स्थलको सूचीमा राखिएको थियो। यो "विस्तृत हिन्दू मन्दिर परिसर" एक "प्रसारित मन्दिरहरूको संग्रह" हो जुन शताब्दीयौंको दौरान बागमती नदीको पवित्र किनारमा निर्मित भएको हो र यो काठमाण्डू उपत्यकामा सात प्रमुख स्मारक समूहहरू मध्ये एक हो। मन्दिरलाई हिन्दूहरूको पवित्र तीर्थस्थानमध्ये एक मानिन्छ र यसले २४६ हेक्टर (२,४६०,००० वर्ग मीटर) क्षेत्रमा फैलिएको छ र यसमा ५१८ साना मन्दिरहरू र एक प्रमुख मन्दिर भवन रहेको छ।
पशुपतिनाथ मन्दिरलाई स्कन्द पुराणमा शिवको एक प्रमुख निवासस्थानको रूपमा सर्वोच्च मान्यता प्राप्त छ र यो तिवरम (तमिल तीवरा स्थल) को एक प्रमुख स्थल पनि हो। पशुपतिनाथको लिङ्ग, जसलाई शिव पुराणमा वर्णन गरिएको छ, सबै इच्छाहरू पुरा गर्ने क्षमता राख्दछ। यो मन्दिरलाई शिवको प्रमुख निवासको रूपमा पूजा गरिन्छ र यो भारतको काशी विश्वनाथ मन्दिरसँग जडान राख्दछ। यसलाई महाभारतको कथा अनुसार केदारनाथ, रुद्रनाथ, कल्पेश्वर, मध्यमहेश्वर र तुंगनाथ मन्दिरसँग आध्यात्मिक जडान छ।
इतिहास
पशुपतिनाथ मन्दिर काठमाडौँको सबैभन्दा पुरानो हिन्दू मन्दिर हो र यसको ऐतिहासिक महत्त्व अत्यन्त ठूलो छ। यो मन्दिर प्राचीन वैदिक कालको हो र नेपाल महात्मय र स्कन्द पुराणका हिमवत्खण्डमा पशुपति देवता अत्यन्त प्रसिद्ध भएका थिए। पशुपतिनाथ मन्दिरको धार्मिक महत्त्व केवल हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको लागि मात्र होइन, विश्वभरिका भक्तजनहरूका लागि पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थान हो।
शिव पुराणका अनुसार, पशुपतिनाथको लिङ्ग सबै इच्छाहरू पुरा गर्ने क्षमता राख्दछ र यसको कथा कोटी-रुद्र संहिता को ९ औं अध्यायमा पनि वर्णित गरिएको छ। पाण्डवहरूको तपस्याका क्रममा यस लिङ्गको विशेष महत्त्व प्रकट भएको थियो। एक पौराणिक कथा अनुसार, शिव र पार्वतीले बागमती नदीको पूर्वी किनारामा हरिणको रूप धारण गरेका थिए र देवताहरूले उनलाई समातेर उनका दिव्य रूपलाई पुनः प्रकट गराए। देवताहरूले तिनको भङ्गिएको सींगलाई लिङ्गको रूपमा पूजा गरेका थिए, र पछि त्यो लिङ्ग गाडिएको र हराएको थियो। पछि एक ग्वाले आफ्नो गाईलाई दूध छोड्दै गडेको स्थानमा उत्खनन गर्दा पशुपतिनाथको लिङ्ग भेटियो।
पशुपतिनाथ मन्दिरको अस्तित्व ४०० ईसापूर्वका आसपासको समयमा रेकर्ड गरिएको छ। यसको संरचना पगोडा शैलीमा बनाइएको छ र शिवको लिङ्गलाई समेटिएको छ। गोपालराज आलोक भटका अनुसार, यो मन्दिर लिच्छवी राजा प्रचण्ड देवले बनाएको हो। अर्को ऐतिहासिक दस्तावेजले भनेको छ कि यो मन्दिर पहिले लिङ्ग आकारको देवालयको रूपमा थियो र पछि सुपुष्प देवले पाँच तल्ले मन्दिरको निर्माण गरेका थिए।
पशुपतिनाथ मन्दिरको पुनर्निर्माण र विस्तारीकरण इतिहास लामो छ। १०९९–११२६ ईस्वीका बीच शंकरदेवले मन्दिरको पुनर्निर्माण गरेका थिए र अनन्त मल्लले मन्दिरको छत थपेका थिए। १६९२ ईस्वीमा मन्दिरको संरचनामा सॉड र भूकम्पको प्रभाव परेको थियो, जसको कारण मन्दिरको पुनर्निर्माण कार्य गरिएको थियो। यस मन्दिरको पुनर्निर्माण कार्य र विस्तारका विभिन्न चरणहरूले यो स्थलको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक धरोहरको महत्त्वलाई अझ प्रकट गर्छ।
आजको दिनमा, पशुपतिनाथ मन्दिर न केवल धार्मिक महत्त्वको केन्द्र हो, तर यसले नेपालका सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्पदाहरूलाई पनि संरक्षण र समृद्धि दिएको छ।
वास्तुकला
पशुपतिनाथ मन्दिरको संरचना अत्यन्तै प्रभावशाली र विशिष्ट छ। यसको प्रमुख मन्दिर न्यूवारी वास्तुकलामा बनाइएको छ, जसले नेपालका पुराना वास्तुशिल्प कला र संस्कृतिको प्रतीक प्रस्तुत गर्छ। मन्दिरका दुई तल्ले छतहरू काँसका बनेका छन् र तिनमा सुनको आवरण गरिएको छ, जसले मन्दिरलाई अझै दिव्य र आकर्षक बनाउँछ।
मन्दिर एक चौकोर आधार प्लेटफर्ममा स्थित छ, जसको उचाइ २३ मिटर ७ सेन्टिमिटर छ। यस मन्दिरका चार प्रमुख द्वारहरू छन्, र यी द्वारहरू सबै चाँदीको पाटीले ढाकिएका छन्, जसले मन्दिरलाई भव्यता र सौन्दर्य प्रदान गर्छ। मन्दिरको शिखर सुनको बनेको छ, जसले यसको धार्मिक महत्त्व र वास्तुकला दुबैलाई उजागर गर्छ।
मन्दिरको भित्री संरचनामा दुई गर्भगृहहरू छन्। पहिलो गर्भगृह आन्तरिक गर्भगृह हो, जसलाई पवित्र कक्ष पनि भनिन्छ, जहाँ भगवान पशुपतिनाथको मूर्ति राखिएको छ। यो स्थान अत्यन्त पवित्र र श्रद्धालुहरूको लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। दोस्रो गर्भगृह बाह्य गर्भगृह हो, जुन एक खुला कक्ष जस्तो स्थान हो। बाह्य गर्भगृहमा श्रद्धालुहरूले पूजा र आराधना गर्न सक्छन्, र यसमा धार्मिक अनुष्ठानहरू पनि गरिन्छ।
यस मन्दिरको वास्तुकला र संरचना मात्र नभई, यसको ऐतिहासिक महत्त्व र सांस्कृतिक मूल्य पनि अत्यन्त उच्च छन्, जसले पशुपतिनाथ मन्दिरलाई विश्वभरिका भक्तजनहरूको लागि एक प्रमुख तीर्थस्थल बनाएको छ।
देवता
पशुपतिनाथ मन्दिरको पवित्र गर्भगृहमा राखिएको मूर्ति एक अद्वितीय पत्थरीको मुखलिङ्ग हो, जसको विशेषता यसको संरचनामा छ। यो मुखलिङ्ग चाँदीको योनि आधारमा राखिएको छ, जुन चाँदीको सर्पले घेरिएको छ। यो लिङ्ग लगभग एक मिटर अग्लो छ र यसका चार दिशाहरू छन्, जसले शिवका विभिन्न पक्षहरूलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रतिनिधित्व गर्छ।
हरेक मुखमा साना हाँसहरूको चित्रण गरिएको छ, जसले एक हातमा रुद्राक्ष माला र अर्को हातमा कमण्डलु धारण गरेका छन्। यसले शिवको दिव्य स्वरूप र उनको आन्तरिक शक्तिलाई दर्शाउँछ।
अन्य शिव लिङ्गहरूको तुलनामा, यो लिङ्ग सदैव सुनको वस्त्रमा ढाकिएको हुन्छ, जुन केवल अभिषेकको समयमा खोलिन्छ। अभिषेकको समय बाहेक, यस लिङ्गलाई दूध र गंगा जलको अर्पण प्रधान पुरोहितद्वारा मात्र सम्भव हुन्छ। यस विशेष पूजा विधि र संरचनाले पशुपतिनाथको लिङ्गलाई अत्यन्त पवित्र र महत्त्वपूर्ण बनाउँछ।
पुरोहित
पशुपतिनाथ मन्दिरका मुख्य पुरोहितहरू भट्ट र राजभण्डारी हुन्।
भट्ट पुरोहितहरू मन्दिरको प्रमुख पूजा गर्दै दैनिक अनुष्ठानहरू सम्पन्न गर्छन्। उनीहरूले पशुपतिनाथको लिङ्गलाई छुन सक्छन् र पूजा विधिहरूमा सक्रिय रूपले संलग्न रहन्छन्। उनीहरूको जिम्मेवारीमा मन्दिरमा आउने श्रद्धालुहरूको पूजा व्यवस्थापन, अभिषेक र अन्य धार्मिक अनुष्ठानहरूको सञ्चालन समावेश छ।
राजभण्डारी पुरोहितहरू मन्दिरका संरक्षकका रूपमा काम गर्छन्। उनीहरूलाई पूजा गर्न अनुमति छैन, तर उनीहरूको भूमिका मन्दिरको व्यवस्थापन र संरक्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण छ। उनीहरूले पूजा प्रक्रियामा भट्ट पुरोहितहरूको मद्दत गर्छन् र मन्दिरका सम्पत्ति र धार्मिक कार्यक्रमहरूको देखरेख गर्छन्।
यो विभाजन मन्दिरको सांस्कृतिक र धार्मिक परम्परालाई पालन गर्नका लागि महत्त्वपूर्ण छ र मन्दिरका कार्यहरूलाई सुव्यवस्थित ढंगले सञ्चालन गर्नमा मद्दत पुर्याउँछ।
प्रवेश
पशुपतिनाथ मन्दिरको प्रवेश द्वार र सुरक्षा व्यवस्थापन विशेष महत्त्वको छ। मन्दिरको आँगनमा चारवटा द्वार छन्, तर पश्चिमी द्वारलाई प्रमुख द्वार मानिन्छ, र यो सामान्यतया दैनिक पूजा र अन्य धार्मिक क्रियाकलापका लागि प्रयोग हुन्छ। अन्य तीन द्वारहरू केवल विशेष चाडपर्व र धार्मिक अवसरहरूमा खोलिन्छन्।
मन्दिरको सुरक्षा र प्रवेश नीति पाशुपतिनाथ क्षेत्र विकास ट्रस्ट द्वारा व्यवस्थापित गरिएको छ। ट्रस्टले मन्दिर आँगनमा प्रवेशको लागि विशेष नियमहरू बनाएको छ, जसअनुसार दक्षिण एशियाली हिन्दू र नेपाली तथा तिब्बती बौद्ध धर्मावलम्बी मात्र मन्दिरको आँगनमा प्रवेश गर्न सक्छन्।
अन्य आगन्तुकहरूले मन्दिरको मुख्य भवनलाई बाहिरबाट मात्र देख्न सक्छन् र यसका साना मन्दिरहरूको अवलोकन गर्नका लागि १० डलर (लगभग १००० नेपाली रुपैयाँ) शुल्क तिर्नु पर्छ। यसले मन्दिरको पवित्रता र धार्मिक माहौललाई संरक्षित राख्न मद्दत पुर्याउँछ।
अभिषेक
पशुपतिनाथ मन्दिरको मुख्य गर्भगृहमा चारवटा द्वार छन्: पूर्व, पश्चिम, उत्तर, र दक्षिण। यी चारवटै द्वारहरूले मन्दिरको प्रमुख गर्भगृहमा प्रवेशको बाटो खोल्दछन्। सामान्यतया, मन्दिरका द्वारहरू विशिष्ट समय र अवसरहरूमा मात्र खोलिन्छन्, तर अभिषेक जस्तो विशेष धार्मिक समारोहका बेला यी चारवटै द्वारहरू खोलिन्छन्।
अभिषेकको समयमा, भक्तजनलाई सबै चारवटै द्वारबाट पूजा गर्न अनुमति दिइन्छ, जसले मन्दिरको पूजन विधि र धार्मिक महत्त्वलाई अझ उच्च बनाउँछ। यस समयमा मन्दिरका विभिन्न भागहरूमा अर्पित हुने पूजा र आहुति गर्ने अवसर भक्तजनलाई मिल्दछ।
बौद्ध तीर्थयात्रा
पशुपतिनाथ मन्दिर बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको लागि पनि पवित्र स्थल हो। यहाँको शवदाह स्थल विशेष धार्मिक महत्त्व राख्दछ, जसलाई बौद्ध धर्ममा 'लुन्द्रुप सेक' वा 'स्वाभाविक मुण्ड चर्णा भूमि' भनेर चिनिन्छ। यस शवदाह स्थलको बौद्ध धर्ममा ठूलो महत्त्व छ र यो आठ प्रमुख शवदाह स्थलहरूमध्ये एक मानिन्छ।
बौद्ध धर्ममा यस स्थानको विशेष महत्त्व हो किनकि यसलाई मुक्तिको प्राप्ति र आध्यात्मिक शान्तिका लागि महत्वपूर्ण स्थल मानिन्छ। यहाँ शवदाह गर्ने परम्परा र यसको धार्मिक अर्थले पशुपतिनाथ मन्दिरलाई एक मात्र हिन्दू धर्मको मन्दिर नभइ, बौद्ध धर्मका अनुयायीहरूको लागि पनि अत्यन्त पवित्र र सम्माननीय स्थान बनाएको छ।
उत्सवहरू
पशुपतिनाथ मन्दिरमा विभिन्न उत्सवहरू मनाइन्छ, जसमा महाशिवरात्रि र तीज विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण छन्। यी उत्सवहरू मन्दिरको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्वलाई अझ बढाउँछन्।
महाशिवरात्रि: यो पर्व भगवान शिवको पूजा र उपासना गर्ने विशेष दिन हो। महाशिवरात्रिमा हजारौं भक्तजन पशुपतिनाथ मन्दिरको दर्शन गर्न आउँछन्। यस दिन विशेष रूपमा मन्दिरमा पूजा, अभिषेक, र उपवासी रहने परम्परा छ। भक्तजनहरूले रुद्राक्ष माला र भगवान शिवका प्रिय प्रसादहरू अर्पण गर्दै शिवको आराधना गर्छन्।
तीज: तीजको पर्व विशेष रूपमा महिलाहरू द्वारा मनाइन्छ, जसले आफ्ना पतिहरूको दीर्घायु र सुखी जीवनका लागि उपवासी रहेर पूजा गर्छन्। पशुपतिनाथ मन्दिरमा तीजको अवसरमा महिलाहरू ठूलो संख्यामा जम्मा हुन्छन् र मन्दिरमा पूजा, आराधना र गीत गाएर पर्व मनाउँछन्। यो पर्व नेपालको सांस्कृतिक र धार्मिक परम्पराको महत्वपूर्ण अंश हो।
यी उत्सवहरूले मन्दिरको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्वलाई अझ प्रगाढ बनाउँछन् र यहाँका भक्तजनहरूको भावनात्मक र आध्यात्मिक अनुभवलाई गहिरो बनाउँछन्।
- ●नागढुंगा–सिस्नेखोला सुरुङ मार्ग
- ●थापाथली सुकुम्बासी बस्ती
- ●शीतल निवास
- ●त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान
- ●ह्वाइट हाउस
- ●न्यू योर्क सिटी
- ●द पेण्टागन
- ●गाजा स्ट्रिप
- ●उदयपुर जिल्ला कारागार
- ●तेह्रथुम जिल्ला कारागार
- ●ताप्लेजुङ जिल्ला कारागार
- ●सङ्खुवासभा जिल्ला कारागार
- ●पाँचथर जिल्ला कारागार
- ●ओखलढुंगा जिल्ला कारागार
- ●झापा जिल्ला कारागार
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
मुख्य समाचार
Loading footer...