पञ्चमी
पञ्चमी नेपालकै पूर्वी भेगमा रहेको एउटा सानो गाउँ विकास समिति हो, जुन प्रायः ग्रामीण र कृषि प्रधान क्षेत्र मानिन्छ। यसको सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्व पनि कम छैन, किनभने यहाँका मानिसहरू आफ्नो परम्परा र सांस्कृतिक धरोहरलाई जीवित राख्न कटिबद्ध छन्। गाउँ विकास समितिको रूपमा पञ्चमीले आफ्नो आसपासका क्षेत्रमा विकास र समृद्धिको लागि भूमिका खेलेको छ। यसले स्थानीय समुदायहरूलाई एकत्रित गरी सामाजिक तथा आर्थिक विकासमा सहयोग पुर्याउने काम गरेको छ। पञ्चमी गाउँ विकास समिति पाँचथर जिल्लाभित्र पर्दछ, जुन नेपालको प्रसिद्ध पूर्वी पहाडी जिल्लाहरू मध्येको एक हो। पाँचथर जिल्ला आफूमा सांस्कृतिक विविधता र प्राकृतिक सौन्दर्य बोकेको क्षेत्रको रुपमा परिचित छ। यहाँका मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप कृषिजन्य र पशुपालन आधारित छन्। पञ्चमीको आबादीले परम्परागत कृषि विधिहरूलाई आत्मसात गरी आफ्नो जीविका चलाएको पाइन्छ।
पञ्चमी गाउँ विकास समिति नेपालको पूर्वी पहाडी क्षेत्रको सुन्दर पहाडहरू बीचमा अवस्थित छ। यसको भौगोलिक स्थानाङ्क २७.२४° उत्तर अक्षांश र ८७.७८° पूर्व देशान्तरले यसलाई एक विशेष पहाडी भू-भागमा राखेको छ। यस क्षेत्रको स्थलाकृति सामान्यतया पहाडी र जमिनको अवतरणयुक्त छ, जसले गर्दा यहाँको मौसम सामान्यतः शीतोष्ण हुन्छ।
समुन्द्र सतहबाट पञ्चमीको उचाइको कारण यहाँको जलवायु समशीतोष्ण प्रकारको देखिन्छ, जसले कृषि गतिविधिहरूका लागि अनुकूल वातावरण प्रदान गर्दछ। वर्षभरि यहाँ मध्यम वर्षा पर्ने गर्दछ, जसले खेतपातीका लागि आवश्यक पानी आपूर्ति गर्छ। हिमाली क्षेत्रभन्दा तल भएकाले अत्यधिक चिसो यहाँ हुँदैन, तर जाडोमा हल्का चिसोपन अनुभूत हुन्छ।
यो क्षेत्र जैविक विविधता पनि धेरै धनी मानिन्छ। जंगलहरू, नदीहरू र हरियालीले भरिपूर्ण यस भू-भागमा बिभिन्न वनस्पति र जनावर पाइन्छन्। कृषकहरूले प्रायः सुक्खा खेती र मकै, आलु, तरकारी लगायतका बालीहरू खेती गर्ने गर्दछन्। साथै, पशुपालन पनि यहाँको मुख्य जीविका स्रोतमध्ये एक हो।
भौगोलिक अवस्थिति र प्राकृतिक स्रोतका कारण पञ्चमीले ग्रामीण पर्यटनको सम्भावना पनि बोकेको छ। स्थानीय जनजीवन र सांस्कृतिक सम्पदाहरूको अनुभव लिन पर्यटकहरू यहाँ आउने सम्भावना बढ्दो छ। प्राकृतिक सुन्दरता र पहाडी वातावरणले यसलाई शान्त र सुन्दर गाउँको रूपमा स्थापित गरेको छ।
नेपालमा पहिला गाउँ विकास समिति प्रणाली प्रयोग हुन्थ्यो, जस अन्तर्गत पञ्चमी पनि एउटा स्थानीय प्रशासनिक इकाईको रूपमा विकास हुँदै आएको थियो। गाउँ विकास समितिहरूले स्थानीय स्तरमा जनताको भलाइ, पूर्वाधार विकास, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा सहयोग पुर्याउने जिम्मेवारी लिएका थिए। पञ्चमी पनि यस प्रणालीअन्तर्गत पाँचथर जिल्लामा एक प्रमुख ग्रामिण इकाईको रूपमा रहेको थियो।
तर हालैको स्थानीय तह पुनःसंरचनाको क्रममा, नेपालको प्रशासनिक संरचनामा ठूलो परिवर्तन आएको छ। गाउँ विकास समितिहरूलाई गाउँपालिका, नगरपालिका, र उपमहानगरपालिका जस्ता नयाँ स्थानीय तहमा रूपान्तरण गरिएको छ। यस प्रक्रियाले स्थानीय सरकारको कामकाजलाई अधिक सशक्त र प्रभावकारी बनाउने उद्देश्य राखेको छ। यसकारण पञ्चमी पनि अब कुनै गाउँपालिका वा नगरपालिका अन्तर्गत समाहित भई संचालन हुँदै आएको हुनसक्छ।
सन् १९९१ को जनगणना अनुसार पञ्चमी स्वतंत्र गाउँ विकास समिति थियो र यसमा ५२६२ जनसंख्या थियो। उक्त तथ्याङ्कले देखाउँछ कि त्यो समयमा पञ्चमीले आफ्नै प्रशासनिक र विकास कार्यहरू सञ्चालन गर्दै आएको थियो। स्थानीय तह पुनःसंरचनाले यस गाउँको प्रशासनिक ढाँचामा परिवर्तन ल्याएको भएपनि, पञ्चमीले आफ्नै पहिचान र सामाजिक संरचना कायम राखेको छ।
पञ्चमी गाउँ विकास समितिको प्रशासनिक जिम्मेवारीमा स्थानीय विकास कार्यक्रमहरू संचालन, सशक्त नागरिक सहभागिता, तथा शान्ति र सद्भाव कायम राख्ने कार्यहरू पर्दछन्। स्थानीय नेतृत्वले जनताको माग र आवश्यकताका आधारमा नीतिहरू बनाउने र कार्यान्वयन गर्ने काम गरिरहेको छ। यसले गाउँलाई समृद्धि र विकासको बाटोमा अघि बढाउने लक्ष्य राखेको छ।
सन् १९९१ को नेपाल राष्ट्रिय जनगणनाको तथ्याङ्कअनुसार पञ्चमी गाउँ विकास समितिमा कुल ५,२६२ जनसंख्या थियो। यी सबै मानिसहरू करिब ८७३ घरधुरीमा बसोबास गर्थे। यस्तो तथ्याङ्कले यस गाउँमा औसत परिवारको आकार केहि ठूलो रहेको देखाउँछ, जुन ग्रामीण नेपालमा सामान्य पाइन्छ। यहाँका परिवारहरू प्रायः संयुक्त परिवार प्रणालीमा रहेको हुन्छन्।
जनसङ्ख्या र घरधुरीको यो संख्या ग्रामीण जीवनशैलीको परम्परागत चित्र प्रस्तुत गर्दछ। घरहरू साधारण संरचनाका भए पनि आपसी सहयोग र पारिवारिक सम्बन्धहरू बलियो छन्। जनसंख्या वितरण मुख्यतया कृषि र पशुपालनसँग सम्बन्धित कार्यहरूमा आधारित थियो। दैनिक जीविकोपार्जनका लागि जनसंख्या कार्यशील र सक्रिय रहेको देखिन्छ।
यस जनसंख्याले गाउँ विकास समितिको सेवा र पूर्वाधार आवश्यकताहरू कति ठूलो भएको थियो भन्ने कुरा बुझ्न मद्दत पुर्याउँछ। ५ हजारभन्दा बढी जनसंख्यालाई शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, तथा आधारभूत पूर्वाधार उपलब्ध गराउन स्थानीय प्रशासनले योजना बनाउनु पर्ने थियो। यो जनसंख्या वृद्धि भएमा थप चुनौतीहरू पनि उत्पन्न हुनसक्ने थ्यो।
समाजमा जनसंख्याको यस्तो घनत्वले सामाजिक र सांस्कृतिक गतिविधिहरूमा व्यापक सहभागिता सुनिश्चित गरेको थियो। चाडपर्व, विवाह, सामाजिक उत्सवहरूमा धेरै मानिसहरू संलग्न हुन्थे, जसले सामाजिक समृद्धि र मेलमिलापलाई बढावा दिएको थियो। त्यसैले पञ्चमीले जनसङ्ख्या र सामाजिक संरचनामा सुदृढता राख्न सफल भएको देखिन्छ।
पञ्चमी गाउँ विकास समितिमा मुख्य रूपमा नेपाली भाषा बोलिन्छ, जुन सम्पूर्ण देशभरका मानिसहरूबीच सञ्चारको माध्यम हो। साथै, यहाँका स्थानीय जातजातिहरूले आफ्नै मातृभाषाहरू पनि बोल्ने गर्दछन्। लिम्बु, राई, मगर लगायतका समुदायहरूले आफ्नो भाषा, संस्कृतिलाई जीवित राख्न निरन्तर प्रयास गरिरहेका छन्। यसले पञ्चमीलाई भाषिक र सांस्कृतिक विविधताले धनी बनाएको छ।
यस गाउँमा विभिन्न जातीय समुदायहरू आपसमा सह-अस्तित्वमा रहेका छन्। उनीहरूले आफ्ना परम्परागत पर्वहरू, नृत्य, संगीत, र पोशाकहरूलाई संरक्षण गरिरहेका छन्। तीज, छठ, विजयादशमी जस्ता राष्ट्रिय चाडहरू साथै स्थानीय जातीय चाडहरू पनि मनाइन्छन्, जसले समुदायको एकता र सांस्कृतिक सम्पदालाई उजागर गर्छ।
पञ्चमीका मानिसहरूको सामाजिक जीवन परस्पर सहयोग र मेलमिलापमा आधारित छ। सामाजिक संरचना र समुदायको परम्परागत नियमहरूलाई सबैले सम्मान गर्छन्। गाउँमा बुढापाकाहरूको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ र उनीहरूलाई समाजको मार्गदर्शकको रूपमा हेर्ने गरिन्छ। यसले सामाजिक शान्ति र सद्भाव कायम राख्न मद्दत पुर्याउँछ।
साँस्कृतिक कार्यक्रमहरू र जातीय मेलाहरूले पञ्चमीलाई सामाजिक एकताको केन्द्र बनाएको छ। युवाहरू पनि आफ्ना सांस्कृतिक परम्पराहरूमा रुचि देखाउँछन् र तिनीहरूलाई निरन्तरता दिन पहल गरिरहेका छन्। यसले गाउँको सांस्कृतिक पहिचानलाई दीर्घकालीन बनाउन सहयोग गरेको छ।
हालको अवस्थामा पञ्चमी गाउँ विकास समितिको स्थिति विगतको तुलनामा धेरै हदसम्म परिवर्तन भएको हुनसक्छ। नेपालको स्थानीय तह पुनःसंरचनाले गाउँ विकास समितिहरूलाई गाउँपालिका र नगरपालिकामा रूपान्तरण गरेको छ। यसले पञ्चमीलाई नयाँ प्रशासनिक ढाँचामा समेटेको छ र विकासका नयाँ अवसरहरू प्रदान गरेको छ।
आधारभूत सेवा सुविधाहरू जस्तै शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, सञ्चार तथा विद्युतीय सेवा क्षेत्रमा पनि यहाँ सुधार आएको देखिन्छ। सरकारी तथा गैरसरकारी निकायहरूले सामूहिक प्रयास गरेर गाउँमा पूर्वाधार विकासमा जोड दिएका छन्। यसले स्थानीय जनताको जीवनस्तर उकास्न मद्दत गरेको छ।
यद्यपि, पञ्चमी अझै पनि ग्रामीण क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्ने एउटा गाउँ हो र यहाँका मानिसहरूले परम्परागत कृषि र जनजीवनलाई प्राथमिकता दिएका छन्। आधुनिक प्रविधि र विकासका बाबजुद पनि गाउँको सांस्कृतिक र सामाजिक संरचना अझै कायम छ। युवाहरूमा शिक्षा र रोजगारीका लागि बाहिर जाने प्रवृत्ति देखिन्छ, तर धेरैले गाउँमा नै फर्केर विकासमा योगदान गरिरहेका छन्।
पञ्चमीले भविष्यमा पनि स्थानीय विकासको एक राम्रो उदाहरण बन्ने सम्भावना राख्छ। यसले ग्रामीण जीवनशैली, प्राकृतिक स्रोत र सांस्कृतिक सम्पदालाई सन्तुलनमा राखेर विकास गर्ने दृष्टिकोण अपनाउनुपर्छ। यसले मात्र यहाँका मानिसहरूको दैनिकीमा सुधार ल्याउने र समृद्धि सुनिश्चित गर्नेछ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । युवा, श्रम तथा रोजगारमन्त्री रामजी यादवले वर्तमान विश्वव्यापीकरणको युगमा वैदेशिक रोजगारीलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सम्भव नरहेको बताएका छन्। मंगलबार वैदेशिक रोजगार विभागको अनुगमनका क्रममा मन्त्री यादवले सरकारको प्राथमिकता वैदेशिक रोजगारी रोक्ने नभई यसलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र मर्यादित बनाउने रहेको स्पष्ट पारे।नेपाली श्रमिकहरू शोषणमा नपरून् र उचित पारिश्रमिक पाऊन्
