नेत्रविक्रम चन्द
नेत्रविक्रम चन्द ‘विप्लव’ नेपालको समकालीन राजनीति र क्रान्तिकारी आन्दोलनका एक प्रमुख तथा विवादास्पद पात्र हुन्। उनी माओवादी जनयुद्धका अग्रपंक्तिका नेता तथा हाल नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (विप्लव समूह) का महासचिव हुन्। वि.सं. २०२८ सालमा रोल्पा जिल्लाको खुमेल गाउँमा जन्मिएका विप्लवले विद्यार्थी जीवनदेखि नै राजनीति र क्रान्तिप्रति विशेष रुचि राख्दै आएको पाइन्छ। उनले जनयुद्धकालमा सक्रिय भूमिकाबाट सुरुआत गरी शान्ति प्रक्रियापछि पनि आफ्नो वैचारिक निष्ठामा अडिग रहँदै नयाँ धारको निर्माण गरेका हुन्। शान्ति सम्झौतापछि जब तत्कालीन माओवादी पार्टी संविधानसभा र संसदीय राजनीतिमा प्रवेश गर्यो, त्यस बेला विप्लवले क्रान्तिको सिद्धान्त र मार्गबाट विचलन भएको ठहर गर्दै फरक विचारको नेतृत्व गरे। यसै क्रममा २०७१ सालमा उनले नयाँ माओवादी धारको पार्टी 'नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (विप्लव समूह)' गठन गरे। पार्टीले वैकल्पिक सत्ता संरचना, भूमिगत अभियान, र भ्रष्टाचार विरोधी संघर्षलाई प्राथमिकता दियो।
नेत्रविक्रम चन्दको जन्म वि.सं. २०२८ सालमा नेपालकै सशक्त माओवादी आन्दोलनको गढ मानिएको रोल्पा जिल्लाको साविकको खुमेल गाविसमा भएको हो। यो गाउँ सुलिचौर क्षेत्रको नजिकै पर्दछ र रोल्पाको भौगोलिक दुर्गमता र सामाजिक सन्दर्भहरूले विप्लवको बाल्यकाललाई गहिरो रूपमा असर पारेको देखिन्छ। उनको बाल्यकाल गरिबी, अभाव, र संघर्षका बीच बितेको थियो, जसले उनलाई सामाजिक न्याय र समानताको खोजी गर्न बाल्यकालदेखि नै उत्प्रेरित गर्यो।
विप्लवको परिवार सामान्य किसान परिवार थियो। उनका पिता मोक्टा बहादुर चन्द गाउँमा एक इमानदार, न्यायप्रेमी र समाजसेवी व्यक्ति थिए जसले गाउँमा उत्पन्न हुने सामाजिक समस्याहरूको समाधान गर्न अग्रणी भूमिका खेल्थे। मोक्टा बहादुरको सामाजिक प्रतिबद्धता र जनहितमा आधारित चिन्तनले विप्लवको व्यक्तित्व निर्माणमा ठूलो प्रभाव पारेको मानिन्छ।
शैक्षिक जीवनको आरम्भ उनले आफ्नै गाउँ नजिकको विद्यालयबाट गरेका थिए। उनी प्रारम्भिक कक्षादेखि नै अनुशासित, मेधावी र समाजप्रति गम्भीर सोच राख्ने विद्यार्थीको रूपमा चिनिन्थे। उनी केवल किताबी ज्ञानमा सीमित नभई सामाजिक विसंगतिहरूलाई बुझ्ने प्रयासमा पनि संलग्न हुन्थे। यही चेतनाले उनलाई पुस्तक बाहिरको संसारतर्फ पनि आकर्षित गर्यो।
विद्यालय जीवनमा उनले समाजमा व्याप्त जातीय, वर्गीय, र क्षेत्रीय विभेदहरूलाई गहिरो रूपमा आत्मसात गरे। उनी आफू पढेको विद्यालय र गाउँमा परिवर्तन ल्याउने योजनामा थिए। उनको यही सोच पछि राजनीतिक चेतना र संघर्षमा परिणत भयो, जसले उनलाई सशक्त क्रान्तिकारी नेताको रूपमा स्थापित गर्यो।
विप्लवको राजनीतिक यात्रा विद्यार्थी जीवनबाटै सुरु भएको थियो। उनी शुरुमा स्थानीय स्तरमा सञ्चालित वामपन्थी विद्यार्थी संगठनहरूमा आबद्ध भए। पछि उनी २०५२ सालमा तत्कालीन नेकपा (माओवादी) द्वारा सुरु गरिएको जनयुद्धमा खुलेर सहभागी भए। उनको प्रारम्भिक कार्यक्षेत्र रोल्पा, रुकुम, प्युठान जस्ता माओवादी प्रभावशाली क्षेत्रमा केन्द्रित थियो।
जनयुद्धको सुरुवाती दिनहरूमा उनी भूमिगत राजनीतिक र वैचारिक कार्यमा सक्रिय थिए। उनले जनतालाई माओवादीको विचारधारा, वर्गसंघर्ष, भूमिसुधार र जनसत्ताको अवधारणा बुझाउने कार्यमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरे। उनको स्पष्ट विचार, प्रतिबद्धता र सक्रिय भूमिकाले उनलाई पार्टीभित्र द्रुत गतिमा उकालो पुर्यायो।
केही समयमै उनले जनमुक्ति सेनाको प्रशिक्षण, संगठन निर्माण र कार्यदलहरू सञ्चालनमा समेत महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाए। उनले युवाहरूलाई सैन्य प्रशिक्षण दिने, राजनीतिक कक्षा सञ्चालन गर्ने, तथा विभिन्न गाउँमा माओवादी सत्ताको वैकल्पिक अभ्यास गर्ने काममा समर्पित रहे। उनका रणनीतिक र संगठनात्मक क्षमता पार्टीले पहिचान गरेको थियो।
त्यही कारणले उनी क्रमशः जिल्ला र क्षेत्रीय स्तर हुँदै केन्द्रिय तहको नेताका रूपमा उभिए। विप्लव जनयुद्धकालमा मात्र नभई शान्ति प्रक्रियापछि पनि आफ्नो क्रान्तिकारी विचारधारामा अडिग रहने विरलै नेतामध्ये एक बने। उनको अडानले उनलाई माओवादी आन्दोलनको नयाँ धार निर्माण गर्ने नेतृत्वदायी पात्र बनायो।
शान्ति सम्झौतापछि अधिकांश माओवादी नेताहरू संविधानसभा र संसदीय राजनीतिमा प्रवेश गर्दा विप्लवले भने यो प्रक्रियालाई 'क्रान्तिको विचलन' भने। उनी शान्ति प्रक्रियालाई सैद्धान्तिक रूपमै अस्वीकार गर्थे र विश्वास गर्दथे कि क्रान्ति अधुरो रहँदा जनताको मुक्ति सम्भव छैन। यही सोचका कारण उनले पार्टीभित्र वैचारिक संघर्ष सुरु गरे।
समयक्रममा यो वैचारिक संघर्ष संगठनात्मक विवादमा परिणत भयो। प्रचण्ड नेतृत्वप्रति असन्तुष्टि बढ्दै जाँदा विप्लवले आन्तरिक आलोचना गरे, तर पार्टीले त्यसलाई गम्भीर रूपमा नलिएको आरोप उनमा थियो। उनले विभिन्न राष्ट्रिय भेलाहरूमा पार्टीको रणनीति परिवर्तन गर्न प्रयास गरे तर आफ्ना विचारहरूलाई स्थापित गर्न सकेनन्।
अन्ततः २०७१ सालमा उनले नयाँ दल 'नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी' गठन गरे, जसलाई जनताले ‘विप्लव समूह’का रूपमा चिने। यो पार्टीले 'जनक्रान्तिको दोस्रो चरण' घोषणा गर्दै पुनः सशस्त्र आन्दोलनको बाटो समात्यो। उनले माओवादी आन्दोलनको वास्तविक विचारधारा जोगाउने उद्देश्यले भूमिगत अभियान सञ्चालन गरे।
पार्टीले भ्रष्टाचार, दलाल पुँजीवाद, विदेशी हस्तक्षेप र सरकारी शोषण विरुद्ध जनपरिषद्, जनसेना र जनसत्ता अभ्यासमार्फत वैकल्पिक सत्ता संरचना विकास गर्ने रणनीति लियो। विप्लव नेतृत्वको यो धारले केही क्षेत्रमा जनसमर्थन जुटायो, विशेषतः पहाडी र ग्रामीण क्षेत्रमा जहाँ जनयुद्धकालीन भावना अझै बाँकी थियो।
विप्लव नेतृत्वको पार्टीले सशस्त्र आन्दोलनलाई पुनः प्रारम्भ गरेपछि राज्यसँगको सम्बन्ध चिसियो र टकराव बढ्दै गयो। सरकारले पार्टीका गतिविधिलाई अवैध ठहर गर्दै कडा निगरानी र कारबाही थाल्यो। सरकार र विप्लव समूहबीचको द्वन्द्वले देशमा पुनः अस्थिरता ल्याउने संकेत देखिन थाल्यो।
पार्टीले सत्ताविरुद्ध जनताका तर्फबाट कारबाही भन्दै भौतिक आक्रमण, सरकारी संरचना ध्वस्त गर्ने र कर लिने अभियान संचालन गर्न थाल्यो। ठेकेदारहरू, बहुराष्ट्रिय कम्पनी, तथा भ्रष्ट पदाधिकारीहरूलाई लक्ष्य बनाइयो। यस्तो अभियानले स्थानीय तहमा भय सिर्जना गर्यो, तर केही ठाउँमा जनसमर्थन पनि प्राप्त गर्यो।
राज्यले २०७५ सालमा विप्लव समूहलाई ‘प्रतिबन्धित’ घोषणा गर्दै सुरक्षा बल परिचालन गरी कार्यकर्ताहरूलाई गिरफ्तार गर्न थाल्यो। पार्टीका शीर्ष नेताहरू भूमिगत जीवन बिताउन बाध्य भए। यसैबीच पार्टीले आफ्ना कार्यकर्तालाई वैकल्पिक जनअदालत र जनसेनाको प्रशिक्षणमा केन्द्रित गर्यो।
यो सशस्त्र संघर्षले मुलुकमा पुनः द्वन्द्वको खतरा बढायो। मानव अधिकार संघसंस्थाले दुवै पक्षको गतिविधिलाई आलोचना गरे। विप्लव समूहले आफ्नो अभियानलाई न्यायोचित ठान्यो, तर राज्यले यसलाई 'असुरक्षाको स्रोत' भन्दै नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरिरह्यो। यो द्वन्द्व अन्ततः वार्ता प्रक्रियामा परिणत भयो।
सरकार र विप्लव समूहबीचको सम्बन्धमा २०७७ सालतिर परिवर्तन आउन थाल्यो। तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले सशस्त्र द्वन्द्व अन्त्य गरी शान्तिपूर्ण समाधानका लागि वार्ता प्रस्ताव गरे। यसले दुई पक्षबीच संवादको ढोका खोल्यो र विश्वास निर्माणतर्फको प्रयास सुरु भयो।
तीन बुँदे सहमतिअनुसार विप्लव समूहले हिंसात्मक गतिविधि त्याग्ने, संवैधानिक व्यवस्था भित्र काम गर्ने र खुला राजनीतिमा फर्किने प्रतिवद्धता जनायो। सरकार पनि विप्लव समूहमाथिको प्रतिबन्ध हटाउन, गिरफ्तार नेताहरूलाई रिहा गर्न र राजनीतिक सहकार्यको वातावरण बनाउन सहमत भयो।
२०७७ फागुन २० गते सरकारले औपचारिक रूपमा विप्लव नेतृत्वको नेकपा माथि लगाइएको प्रतिबन्ध हटायो। यसपछि विप्लव समूह खुलेर जनसभाहरू गर्न, संगठन विस्तार गर्न र आफ्नो वैचारिक कार्यक्रम प्रस्तुत गर्न थाले। देशभर विभिन्न जिल्लामा जनसभा र प्रशिक्षण कार्यक्रम सञ्चालन भए।
यो सहमति ऐतिहासिक मानिन्छ, जसले द्वन्द्व समाधानतर्फ नयाँ मोड ल्यायो। तर आलोचकहरू भन्छन्, यो सहमतिले दीर्घकालीन समाधान दिन सक्छ या सक्दैन भन्ने अझै खुला प्रश्न हो। विप्लव समूहका भित्री संरचना अझै द्वन्द्ववादी सोचमा आधारित छन्, जसलाई व्यवस्थामा समायोजन गर्न सहज छैन।
विप्लवको विचारधारा माक्र्सवादी लेनिनवादी माओवादी सिद्धान्तमा आधारित छ। उनले वर्गसंघर्ष, वैज्ञानिक समाजवाद र सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वलाई आफ्ना राजनीतिक दर्शनको मूल आधार बनाएका छन्। उनी मान्दछन् कि नेपाली समाज अझै पनि सामन्ती सोच, दलाल पुँजीवाद र विदेशी प्रभावको जालोमा बाँधिएको छ, जसको उन्मूलन बिना सच्चा स्वतन्त्रता सम्भव छैन।
उनको दृष्टिमा वर्तमान संसदीय लोकतन्त्रले जनताको आधारभूत समस्या समाधान गर्न सक्दैन। उनी भन्छन् कि निर्वाचन र प्रतिनिधित्वमूलक व्यवस्थाले केवल सत्ताको हस्तान्तरण मात्र गर्छ, तर शोषण र अन्यायको संरचना जस्ताको तस्तै रहन्छ। यसैले उनी यस व्यवस्थालाई ‘प्रहसन’, ‘नौटंकी’ र ‘जनताको ध्यान भटकाउने चाल’ भन्ने गर्छन्।
विप्लवको राजनीतिक सोच ‘जनक्रान्ति’ मा केन्द्रित छ, जसले शोषणमा आधारित राज्य संरचनालाई उथालपुथाल पारेर नयाँ जनसत्ताको निर्माण गर्ने लक्ष्य राख्छ। उनी जनसत्ता निर्माणको प्रक्रियालाई विद्यालयस्तरदेखि गाउँ तहसम्म जनअदालत, जनसेना र जनसरकारमार्फत अभ्यास गर्नुपर्ने विश्वास राख्छन्। यही सन्दर्भमा उनले ‘सत्ता कब्जा’ होइन ‘सत्ता पुनर्संरचना’ मा विश्वास गर्ने बताएका छन्।
उनको विचारमा, नेपाली क्रान्ति अधुरो छ, र त्यो पूरा गर्न नयाँ रणनीति, नयाँ मोर्चा र नयाँ वर्ग संघर्ष आवश्यक छ। उनी पुँजीवादी संसदीय अभ्यास, विदेशी अनुदानमा आधारित विकास र बाह्य निर्देशनमा सञ्चालन हुने अर्थनीतिका कडा विरोधी हुन्। उनको विचार दर्शनले युवाहरूमा खास गरी ग्रामीण क्षेत्रका जागरुक वर्गमा केही प्रभाव पनि पारेको छ।
हाल नेत्रविक्रम चन्द ‘विप्लव’ नेतृत्वको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी शान्तिपूर्ण राजनीतिक प्रक्रियामा फर्किसकेको छ। सरकारले लगाएको प्रतिबन्ध हटेपछि उनले खुलेर जनसभा, प्रशिक्षण कार्यक्रम, र सांगठनिक विस्तार कार्यहरू थालेका छन्। पार्टीले विभिन्न जिल्लामा युवा परिचालन, वैचारिक कक्षा, र जनसम्पर्क अभियान सक्रिय रूपमा चलाइरहेको छ।
तर, पार्टीभित्र आन्तरिक द्वन्द्व पनि देखिन थालेको छ। एकातिर पुरानो भूमिगत धार, जुन अझै सशस्त्र संघर्षमा विश्वास गर्छ, र अर्कातिर नयाँ सहमतिको धारबीच मतभेद देखिएको छ। कतिपय नेताहरूले वार्ता प्रक्रियालाई कमजोरी ठान्छन् भने अरूले यसलाई सशक्त रणनीतिक मोडको रूपमा व्याख्या गर्छन्। यसले नेतृत्वलाई चुनौतीपूर्ण स्थिति ल्याएको छ।
राजनीतिकरूपमा खुला भए पनि पार्टीले हालसम्म ठूला राष्ट्रिय निर्वाचनहरूमा प्रभावशाली उपस्थिति देखाउन सकेको छैन। कतिपय क्षेत्रमा स्थानीय तहमा मात्र सीमित प्रभाव देखिएको छ। संसदीय राजनीति र क्रान्तिकारी विचारधाराबीच सन्तुलन कायम गर्न कठिनाइ भइरहेको छ। संसदीय अभ्यासलाई अस्वीकार गर्दै निर्वाचन प्रक्रिया भाग नलिने नीति नै पार्टीको लोकप्रियता विस्तारमा बाधक बन्दै गएको छ।
त्यसका साथै, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा बदलिंदो राजनीतिक, कूटनीतिक र आर्थिक सन्दर्भहरूमा पार्टीको उही पुरानो क्रान्तिकारी नाराले जनताको व्यापक समर्थन पाउन सक्ने या नसक्ने भन्ने प्रश्न पनि उठ्न थालेको छ। अबको चुनौती विप्लवको लागि केवल राज्य सँग होइन, आफ्नै पार्टीको सुसंरचना, समसामयिकतालाई आत्मसात गर्ने र जनआकांक्षासँग जोडिने रणनीति बनाउनेतर्फ बढी छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । सुदूरपश्चिम प्रदेश दूध उत्पादनमा आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख भए पनि उत्पादित दूधको ठूलो हिस्सा अझै औपचारिक बजार प्रणालीमा जोडिन सकेको छैन। प्रदेश दुग्ध विकास बोर्डका अनुसार सुदूरपश्चिममा वार्षिक ३ लाख ५६ हजार मेट्रिक टनभन्दा बढी दूध उत्पादन हुने गरेको छ, जसमा कैलाली र कञ्चनपुरको योगदान ५२ प्रतिशत छ।तथ्याङ्कअनुसार प्रदेशमा दैनिक
