नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) नेपालकाे लुम्बिनी प्रदेश अन्तर्गत पर्ने एक महत्वपूर्ण जिल्ला हाे। याे जिल्ला २०७३ सालकाे प्रदेश तथा संघीय पुनर्संरचनाकाे क्रममा नवलपरासी जिल्ला विभाजन भई बनेकाे दुई जिल्लामध्ये पश्चिम भाग हाे। यसको पूर्वमा नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला, पश्चिममा रुपन्देही जिल्ला, उत्तरमा पाल्पा र गुल्मी जिल्ला तथा दक्षिणमा भारतकाे उत्तर प्रदेश राज्य अवस्थित छन्।
यस जिल्लाकाे प्रमुख प्रशासनिक केन्द्र रामग्राम नगरपालिका हाे। भाैगोलिक हिसाबले समथर तराई क्षेत्र रहेकाे यस जिल्लामा कृषि, व्यापार, उद्योग तथा वैदेशिक रोजगार प्रमुख आर्थिक क्रियाकलापका रूपमा रहेका छन्।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण छ। याे क्षेत्र धार्मिक हिसाबले पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ, जहाँ रामग्राम स्तुपा जस्ता बौद्ध तथा हिन्दू धार्मिक स्थलहरू अवस्थित छन्।
यस जिल्लाका प्रमुख शहरहरूमा बर्दघाट, सुस्ता, सुनवल, प्रतापपुर आदि पर्दछन्। शिक्षाका लागि विभिन्न विद्यालय तथा क्याम्पसहरू उपलब्ध छन् भने स्वास्थ्य सेवामा पनि क्रमिक सुधार भइरहेको छ।
सडक तथा यातायात सुविधाहरू विस्तार भएसँगै याे जिल्ला औद्योगिक, व्यापारिक, तथा पर्यटनकाे दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण हबका रूपमा विकसित भइरहेकाे छ।
नवलपरासी जिल्ला नेपालको पुरानो तथा ऐतिहासिक रूपमा महत्वपूर्ण जिल्लामध्ये एक हो। इतिहास अनुसार, यस क्षेत्रमा थारू, मगर, ब्राह्मण, क्षेत्री, गुरुङ, नेवार, लगायत विभिन्न जातजातिहरूको बसोबास थियो। यहाँ विभिन्न राजवंशहरूको शासनकालमा प्रशासनिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिहरू सम्पन्न भएको पाइन्छ।
पुरातात्त्विक दृष्टिले महत्वपूर्ण रामग्राम स्तुपा (बुद्धका अस्थिधातु रहेको स्थल) यसै क्षेत्रमा पर्दछ, जसले यस जिल्लालाई बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि एक पवित्र स्थल बनाएको छ। साथै, यस क्षेत्रमा हिन्दू धर्मका विभिन्न मन्दिरहरू पनि रहेका छन्, जसले यसको धार्मिक महत्त्वलाई थप उजागर गर्दछ।
नेपालको एकीकरण अघि यो क्षेत्र विभिन्न स्थानीय राज्यहरूको अधीनमा थियो। पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरणपछि यो क्षेत्र गोरखा राज्यको नियन्त्रणमा आएको थियो।
नवलपरासी जिल्लाको नाम दुई शब्द "नवल" र "परासी" को मिलनबाट बनेको हो।
२०१५ सालमा नेपालका ७५ जिल्ला निर्माण हुँदा नवलपरासी जिल्ला औपचारिक रूपमा एक स्वतन्त्र जिल्ला बनेको थियो। तर, नेपालको संघीय पुनर्संरचनासँगै २०७३ सालमा यसलाई दुई भागमा विभाजन गरी पूर्वी भाग नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) र पश्चिमी भाग नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) बनाइयो।
२०७३ सालमा नेपालमा सात प्रदेश बनाइएपछि नवलपरासी जिल्लाको पश्चिमी भाग लुम्बिनी प्रदेश अन्तर्गत रह्यो।
यसरी, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, तथा प्रशासनिक आधारमा नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाको नामाकरण गरिएको हो।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) नेपालकाे लुम्बिनी प्रदेश अन्तर्गत पर्ने महत्वपूर्ण जिल्ला हो। यस जिल्लाकाे भौगोलिक अवस्था विविधतायुक्त छ, जसमा समथर तराई क्षेत्रदेखि पहाडी भूभाग सम्मकाे मिश्रण पाइन्छ। यहाँका विभिन्न भौगोलिक विशेषताहरू यस प्रकार छन्:
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) नेपालकाे दक्षिण-पश्चिमी भागमा अवस्थित छ। यसको उत्तरतर्फ पाल्पा र रूपन्देही जिल्ला पर्दछन् भने दक्षिणतर्फ भारतको उत्तर प्रदेश राज्यसँग सिमाना जोडिएको छ। पूर्वतर्फ नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला रहेको छ भने पश्चिमतर्फ रूपन्देही जिल्ला सँग सीमाना छ। दक्षिणी भूभाग भारतसँग सीमा जोडिएको हुनाले यो जिल्ला सीमावर्ती क्षेत्रका रूपमा चिनिन्छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाको कुल क्षेत्रफल ६३५.८० वर्ग किलोमिटर रहेको छ। भौगोलिक रूपमा यो जिल्ला समथर तराई भूभाग, चुरे पहाड, र नदी तथा जंगलयुक्त भूभागमा विभाजित छ। यस जिल्लाको भू-क्षेत्र विभिन्न भौगोलिक बनावटहरूले भरिएको छ, जसले यसलाई कृषि, उद्योग, र जैविक विविधताका लागि उपयुक्त बनाएको छ।
यस जिल्लामा समथर भूभाग, पहाडी क्षेत्र, तथा नदी तटीय क्षेत्रहरू रहेको छन्। दक्षिणी भाग समथर तराई भूभाग हो, जहाँ खेतीयोग्य जमीन बढी पाइन्छ। उत्तरी भागमा चुरे पहाड फैलिएको छ, जसमा वनजंगल, ढुंगे-गिटीयुक्त माटो, तथा भू-स्खलन हुने सम्भावना रहेको क्षेत्रमा पर्दछन्। प्रमुख नदीहरूका किनारमा जमिन उर्वर रहेको छ, जसले कृषि उत्पादनलाई सहयोग पुर्याउँछ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जलस्रोतका दृष्टिले निकै समृद्ध जिल्ला हो। यस जिल्लामा बग्ने प्रमुख नदीहरूमा गण्डकी नदी, नारायणी नदी, बिनयी खोलो, सुस्ता खोलो, र डण्डा खोलो पर्दछन्। यी नदीहरू सिँचाइ, जलविद्युत उत्पादन, तथा अन्य आर्थिक गतिविधिका लागि महत्वपूर्ण छन्। यहाँ साना ताल, पोखरीहरू पनि प्रशस्त छन्, जसले मत्स्यपालन तथा पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सक्ने सम्भावना बोकेको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) को जलवायु मुख्यत: उष्ण-समशीतोष्ण (tropical to subtropical) प्रकारको रहेको छ। गर्मी मौसममा तापक्रम अत्यधिक गर्मी हुने गर्दछ, जसको उच्चतम तापक्रम ४०°C सम्म पुग्न सक्छ। जाडो मौसममा तापक्रम करिब १०°C सम्म झर्न सक्छ, जसले गर्दा हल्का चिसो महसुस गरिन्छ। वार्षिक औसत वर्षा १५००-२००० मिमी सम्म हुने गर्दछ, जसले कृषि तथा वनस्पतिको लागि उपयुक्त वातावरण प्रदान गर्छ।
जिल्लाको उत्तरी भागमा चुरे पर्वत श्रृंखला फैलिएर रहेको छ, जहाँ मिश्रित वनजंगल पाइन्छ। यस क्षेत्रमा साल, सिसौ, खयर, टिक, जामुन, कटुस जस्ता बहुमूल्य वृक्षहरू प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन्। यहाँ पाइने प्रमुख वन्यजन्तुहरूमा चितुवा, बँदेल, खरायो, सर्प, मृग, नीलगाई, तथा विभिन्न प्रकारका चराहरू समावेश छन्। यस जिल्लाको केही भूभाग चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको बफर जोन भित्र पर्दछ, जसले गर्दा जैविक विविधताको दृष्टिले पनि यो जिल्ला निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाको भू-उपयोग विविध रूपमा भएको पाइन्छ। यहाँको करिब ५०% भन्दा बढी भूभाग खेतीयोग्य जमिनमा पर्दछ, जहाँ मुख्य रूपमा धान, गहुँ, मकै, तोरी, तरकारी, तथा फलफूलहरूको खेती गरिन्छ। करिब ३०% भूभाग वनजंगलले ढाकेको छ, जसले पर्यावरणीय सन्तुलनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। करिब १०% भूभाग नदी, खोल्सा, र अन्य जलाशयहरूले ओगटेको छ, जसले मत्स्यपालन, सिँचाइ, तथा पर्यटनको सम्भावना बढाएको छ। बाँकी भूभागमा आवासीय क्षेत्र, बजार, तथा औद्योगिक क्षेत्रहरू रहेका छन्, जसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्याइरहेको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) नेपालकाे लुम्बिनी प्रदेश अन्तर्गत पर्ने जातीय, भाषिक तथा धार्मिक विविधताले भरिपूर्ण जिल्ला हो। यहाँ विभिन्न समुदायका मानिसहरू सदियौँदेखि एकआपसमा मिलेर बस्दै आएका छन्। यस जिल्लाको जातीय संरचना, भाषिक विविधता तथा धार्मिक सहिष्णुता महत्वपूर्ण विशेषताहरू हुन्।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लामा विभिन्न जातजातिका मानिसहरू बसोबास गर्छन्। यहाँ पहाडी र तराई दुबै समुदायका मानिसहरूको घनिभूत बसोबास रहेको पाइन्छ।
पहाडी समुदाय – यस जिल्लामा पहाडी मूलका ब्राह्मण, क्षेत्री, मगर, नेवार, गुरुङ, थकाली, दमाई, कामी, सार्की लगायतका जातजातिहरू पाइन्छन्। पहाडी समुदाय प्रायः व्यापार, प्रशासन, कृषि तथा शिक्षा क्षेत्रमा संलग्न रहेका छन्। मगर र गुरुङ समुदाय मुख्य रूपमा चुरे क्षेत्र तथा पहाडी भूभागमा बसोबास गर्छन् भने ब्राह्मण र क्षेत्री समुदाय समथर भेगदेखि पहाडी भूभागसम्म छरिएका छन्।
तराई समुदाय – तराई क्षेत्रमा विशेष गरी थारू, यादव, मुस्लिम, भूमिहार, राजवंशी, दुसाध, कोइरी, पासवान, माझी, तेली लगायतका समुदायको बसोबास रहेको छ। यी समुदायहरू मुख्य रूपमा खेतीपाती, व्यापार तथा अन्य पेशामा संलग्न रहेका छन्।
थारू समुदाय – यो जिल्ला थारू समुदायको परम्परागत बसोबास क्षेत्र हो। थारू समुदाय यहाँको प्रमुख आदिवासी जनजाति हो, जसको परम्परागत संस्कृति, भाषा, तथा रहनसहन यस जिल्लामा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगट्छ। थारू समुदायले विशेष सांस्कृतिक पर्वहरू मनाउने गर्छन्, जस्तै – माघी, जितिया, तथा फगुआ (होली)।
जिल्लामा बसोबास गर्ने विभिन्न जातजातिहरू आपसी मेलमिलापका साथ मिलेर बस्ने चलन छ।
यस जिल्लामा विभिन्न भाषाहरू बोलिन्छन्, जसले यहाँको सांस्कृतिक विविधतालाई झल्काउँछ। यहाँ मुख्य रूपमा पहाडी तथा तराई समुदायका भाषा प्रयोग गरिन्छ।
नेपाली भाषा – नेपाली भाषा जिल्लाको आधिकारिक तथा सबैभन्दा बढी बोलिने भाषा हो। सरकारी कामकाज, विद्यालय शिक्षा तथा व्यापार व्यवसायमा नेपाली भाषाको प्रयोग प्रमुख रूपमा गरिन्छ।
थारू भाषा – स्थानीय थारू समुदायले आफ्नो मातृभाषा थारू भाषा बोल्ने गर्छन्। यो भाषा खासगरी गाउँहरूमा बोलिन्छ र थारू समुदायका संस्कृतिक गतिविधिमा यसको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ।
भोजपुरी भाषा – जिल्ला विशेष गरी भारतसँग सीमाना जोडिएको हुँदा यहाँ भोजपुरी भाषीहरूको पनि ठूलो संख्या रहेको पाइन्छ। विशेष गरी सीमावर्ती क्षेत्रका मानिसहरू दैनिक जीवनमा भोजपुरी भाषा प्रयोग गर्छन्।
मैथिली भाषा – मैथिली भाषा बोल्ने समुदायहरू पनि यस जिल्लामा पाइन्छन्, जसले धार्मिक तथा सामाजिक कार्यहरूमा मैथिली भाषाको प्रयोग गर्छन्।
अन्य स्थानीय भाषाहरू – गुरुङ, मगर, नेवार, तथा अन्य समुदायका भाषा पनि पहाडी क्षेत्रहरूमा प्रयोग गरिन्छ। मगर समुदायमा मगर भाषा, गुरुङ समुदायमा गुरुङ भाषा, र नेवार समुदायमा नेवारी भाषा बोलिन्छ।
यस जिल्लाको भाषिक विविधताले यहाँको सांस्कृतिक सम्पन्नतालाई अझ सशक्त बनाएको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) धार्मिक रूपमा बहुधार्मिक समाजको प्रतिनिधित्व गर्छ। विभिन्न धर्म मान्ने समुदायहरू यहाँ शान्तिपूर्ण रूपमा बसोबास गर्दै आएका छन्।
हिन्दू धर्म – जिल्लामा बसोबास गर्ने जनसंख्याको ठूलो हिस्सा हिन्दू धर्म मान्नेहरू हुन्। हिन्दू धर्मावलम्बीहरू विभिन्न धार्मिक चाडपर्वहरू, जस्तै – दशैँ, तिहार, तीज, कृष्ण जन्माष्टमी, र छठ पर्व धूमधामका साथ मनाउने गर्छन्। विभिन्न मठ-मन्दिर, धार्मिक स्थलहरू, र संस्कृतिहरू यहाँका हिन्दू समुदायको विशेषता हो।
बौद्ध धर्म – विशेष गरी मगर, गुरुङ, थकाली लगायतका समुदायमा बौद्ध धर्मको प्रभाव रहेको छ। बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले बुद्ध जयन्ती, ल्होसार जस्ता पर्वहरू मनाउने गर्छन्।
इस्लाम धर्म – मुस्लिम समुदायको पनि यहाँ बसोबास रहेको छ। मुस्लिम धर्मावलम्बीहरूले इस्लामिक पर्वहरू, जस्तै – इद, रमजान, बकर इद, मुहर्रम आदि मनाउने गर्छन्।
क्रिश्चियन धर्म – पछिल्ला वर्षहरूमा क्रिश्चियन धर्म मान्नेहरूको संख्या बढ्दै गएको देखिन्छ। केही समुदायहरूमा क्रिश्चियन धर्म अपनाउने प्रवृत्ति देखिन्छ, जसमा चर्चहरू निर्माण भइसकेका छन्।
यस जिल्लामा विभिन्न धर्मका मान्ने मानिसहरू आपसी मेलमिलापका साथ बस्दै आएका छन्। धार्मिक सहिष्णुता यस जिल्लाको मुख्य विशेषता हो।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला नेपालकाे लुम्बिनी प्रदेशअन्तर्गत पर्ने एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो। यसको भौगोलिक अवस्थिति, हावापानी, तथा भू-उपयोगका विशेषताहरू यहाँको जनजीवन, कृषि, वनस्पति, र प्राकृतिक स्रोतसाधनहरूसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छन्।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाको हावापानी समशीतोष्णदेखि उष्ण कटिबन्धीय प्रकारको पाइन्छ। यहाँको जलवायु विविध भौगोलिक बनावटका कारण विभिन्न भागमा फरक-फरक देखिन्छ।
जिल्लाको समथर भूभाग तथा तराई क्षेत्रमा उष्ण तथा उपोष्ण जलवायु पाइन्छ। गर्मी महिनामा यहाँको तापक्रम ३०°सेल्सियसदेखि ४०°सेल्सियससम्म पुग्न सक्छ, जसले गर्दा गर्मी मौसम निकै तातो हुने गर्छ। जाडो महिनामा तापक्रम न्यून भई करिब १०°सेल्सियससम्म झर्न सक्छ, जसले चिसो मौसमको अनुभव गराउँछ।
चुरे र भित्री मधेस क्षेत्रका उच्च भूभागहरूमा समशीतोष्ण जलवायु पाइन्छ। यहाँ गर्मी मौसमको तापक्रम मध्यम रहन्छ भने जाडो याममा चिसो बढी हुन्छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लामा वर्षा मुख्य रूपमा मनसुन अवधिमा हुन्छ, जुन सामान्यत: जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्म कायम रहन्छ। वार्षिक औसत वर्षा करिब १५००–२५०० मि.मि. हुने गर्छ। चुरे क्षेत्रले बादललाई रोक्ने तथा पानी पार्ने काम गर्ने भएकाले पहाडी भूभागमा तुलनात्मक रूपमा बढी वर्षा हुने गर्छ। हिउँद याममा अत्यन्तै न्यून वर्षा हुने भएकाले केही भागमा सुख्खा अवस्था देखिन्छ।
गर्मी महिनामा पश्चिमी हावा (लू) बहने गर्छ, जसले गर्दा तापक्रम अझै बढ्ने गर्छ। जाडो महिनामा उत्तरबाट चल्ने चिसो बतासका कारण बिहानपख कुहिरो लाग्ने गर्छ, जसले यात्रा तथा जनजीवनमा प्रभाव पार्न सक्छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाको भू-उपयोग विविध रूपमा देखिन्छ। समथर तराई भूभागदेखि चुरे पहाडसम्म फैलिएको यो जिल्लाको भूमि कृषि, वन, आवास, उद्योग, व्यापार, जलस्रोत तथा चारागाहको रूपमा उपयोग गरिएको पाइन्छ।
यो जिल्ला नेपालको उर्वर भूमिहरूमध्ये एक हो, जहाँ विभिन्न प्रकारका बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यहाँको प्रमुख खाद्यबालीहरूमा धान, गहुँ, मकै, र दाल पर्दछन्, जसले जिल्लाको खाद्यान्न सुरक्षामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। व्यावसायिक बालीहरूमा तोरी, आलु, तरकारी तथा फलफूल खेती लोकप्रिय छन्। नदी किनाराका माटोहरू अत्यन्त उपजाऊ भएकाले उन्नत कृषि प्रणाली अपनाएर उत्पादनमा वृद्धि गर्न सकिन्छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाको चुरे तथा भित्री मधेस क्षेत्रमा पर्याप्त मात्रामा वन क्षेत्र रहेको छ। बर्दघाट, सुनवल, पाल्हीनन्दन, सुस्ता आदि क्षेत्रमा सामुदायिक वन, राष्ट्रिय वन तथा संरक्षित वन क्षेत्रहरू पाइन्छन्। यहाँका प्रमुख वनस्पतिहरूमा साल, सिसौ, खयर, तेजपत्ता, बकाइनो तथा अन्य विभिन्न वनस्पतिहरू पाइन्छन्। यो जिल्लाको वन्य क्षेत्रमा बाघ, गैंडा, मृग, बनबाँदर तथा विभिन्न प्रजातिका चराहरूको उपस्थितिले जैविक विविधताको महत्त्व दर्शाउँछ।
जिल्लाका मुख्य सहर तथा बस्तीहरूमा परासी (सदरमुकाम), बर्दघाट, रामग्राम, सुनवल, सुस्ता, प्रतापपुर, पाल्हीनन्दन आदि पर्दछन्। पछिल्लो समयमा शहरीकरण तीव्र गतिमा भइरहेको छ, जसका कारण खेतीयोग्य जमिन बिस्तारै आवासीय क्षेत्रमा परिणत भइरहेको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला औद्योगिक सम्भावनायुक्त क्षेत्रहरूमध्ये एक हो। यहाँ कृषि उत्पादनमा आधारित साना तथा ठूला उद्योगहरू सञ्चालनमा छन्। सुनवल र रामग्राम क्षेत्र औद्योगिक रूपमा विस्तार भइरहेको क्षेत्र हो, जहाँ विभिन्न उद्योगहरू स्थापना भएका छन्। सुस्ता क्षेत्र भारतसँगको सीमावर्ती क्षेत्र भएकाले व्यापारिक दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण सम्भावना बोकेको छ।
नारायणी, जमुनी, हरियाली तथा अन्य साना नदीहरू यस जिल्लाका प्रमुख जलस्रोत हुन्। यहाँ जलविद्युत उत्पादनको सम्भावना सीमित भए तापनि सिँचाइका लागि यी नदीहरू महत्वपूर्ण स्रोतका रूपमा प्रयोग गरिन्छन्। साथै, पोखरी, इनार तथा ट्युबवेलको प्रयोग कृषिका लागि व्यापक रूपमा गरिन्छ।
केही पहाडी क्षेत्रहरू तथा चुरे भेगमा खाली तथा बाँझो जमिनहरू रहेका छन्, जसलाई व्यवस्थित ढंगले प्रयोग गर्न सकिन्छ। पशुपालनका लागि केही मात्रामा चारागाह क्षेत्रहरू पनि अवस्थित छन्, जसले जिल्लाको दुग्ध तथा मासु उत्पादनमा योगदान पुर्याउँछ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला लुम्बिनी प्रदेशको एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो, जसले पर्यटकीय दृष्टिकोणले विशेष स्थान राख्दछ। यस जिल्लामा धार्मिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, तथा प्राकृतिक रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थलहरू रहेका छन्, जसले स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्दछ।
महामानव गौतम बुद्धको परिनिर्वाणपछि उनका अनुयायीहरूले प्राप्त आठ अस्थिधातुमध्ये एक अस्थिधातु रामग्राम स्तूपमा सुरक्षित राखिएको छ। यो स्तूप नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लामा अवस्थित छ र यसलाई बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि अत्यन्त पवित्र स्थल मानिन्छ। इतिहास अनुसार, सम्राट अशोकले बुद्धका अस्थिधातुहरू संकलन गरेर विभिन्न स्तूपहरू निर्माण गरे तापनि, उनले रामग्राम स्तूपको अस्थिधातु स्थानान्तरण गर्न असफल भएका थिए। यस स्थलको ऐतिहासिक महत्व र शान्त वातावरणले पर्यटकहरूलाई विशेष रूपमा आकर्षित गर्दछ।
पाल्ही भगवती मन्दिर धार्मिक रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थल हो। यो मन्दिर पाल्पाका सेनवंशी राजाहरूका इष्टदेवी पाल्ही भगवतीको पूजास्थलको रूपमा परिचित छ। धार्मिक आस्थावानहरू यहाँ टाढाटाढाबाट दर्शन गर्न आउँछन्। विशेष गरी दशैंको समयमा यहाँ ठूलो संख्यामा भक्तजनहरूको उपस्थिति रहन्छ। मन्दिरको वास्तुकला, वातावरण, र धार्मिक महत्वका कारण यसले पर्यटकहरूलाई लोभ्याउने गर्दछ।
त्रिवेणी धाम धार्मिक तथा सांस्कृतिक हिसाबले महत्वपूर्ण तीर्थस्थल हो। यो स्थान सोना, तमसा, र सप्तगण्डकी नदीहरूको संगमस्थल हो, जसले यसलाई झनै विशेष बनाएको छ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि त्रिवेणी धाम गङ्गा नदीको संगम जतिकै पवित्र मानिन्छ। यहाँ प्रत्येक वर्ष माघे सङ्क्रान्ति, कार्तिक स्नान, तथा हरिबोधिनी एकादशीजस्ता पर्वहरूमा हजारौं भक्तजनहरू स्नान तथा पूजा गर्न आउँछन्। प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिएको यस स्थलले पर्यटकहरूलाई आध्यात्मिक शान्ति प्रदान गर्छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लामा अन्य थुप्रै धार्मिक स्थलहरू रहेका छन्, जसले धार्मिक पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्छन्। तीमध्ये प्रमुख रूपमा:
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला प्राकृतिक सौन्दर्य, जैविक विविधता, र सांस्कृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण छ। यहाँ रहेका हरियाली वनजङ्गल, नदी तथा पहाडी भूभागहरूले प्रकृतिप्रेमी पर्यटकहरूलाई लोभ्याउँछन्। स्थानीय संस्कृतिमा विविधता पाइने हुँदा यस क्षेत्रमा विभिन्न जातजातिका चाडपर्व, परम्परागत नृत्य तथा संगीत कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छन्, जसले यहाँको सांस्कृतिक महत्वलाई अझ बढाएको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला धार्मिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, तथा प्राकृतिक रूपमा समृद्ध छ। यहाँका पर्यटकीय स्थलहरूमा पुगेपछि मानिसहरूलाई आध्यात्मिक शान्ति प्राप्त हुनुका साथै प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुभूति गर्न सकिन्छ। यस कारणले गर्दा यो जिल्ला पर्यटकहरूका लागि अत्यन्त आकर्षक गन्तव्य बन्न सफल भएको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला नेपालको लुम्बिनी प्रदेशअन्तर्गत पर्ने एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो। यस जिल्लाको शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रको विकास स्थानीय जनजीवनसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छ। यहाँको शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवा विस्तारले जिल्लाको समग्र मानव विकास सूचकांकमा सकारात्मक प्रभाव पार्दै आएको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लामा प्रारम्भिक शिक्षा, विद्यालय तह, प्राविधिक तथा उच्च शिक्षा सञ्चालन गर्ने विभिन्न शैक्षिक संस्थाहरू रहेका छन्। जिल्लाको शैक्षिक पूर्वाधार विस्तार भइरहे पनि अझै पूर्ण रूपमा सबै क्षेत्रलाई समेट्न सकेको छैन।
यस जिल्लामा सामुदायिक तथा संस्थागत विद्यालयहरू सञ्चालनमा छन्। विद्यालय तहमा आधारभूत (कक्षा १-८) र माध्यमिक (कक्षा ९-१२) तहको शिक्षा प्रदान गरिन्छ। अधिकांश विद्यालयहरू ग्रामीण तथा शहरी क्षेत्रमा समान रूपमा वितरित भए तापनि ग्रामीण भेगमा शैक्षिक पूर्वाधार अझै केही कमजोर रहेको देखिन्छ। आधुनिक प्रविधि तथा डिजिटल शिक्षाको प्रयोग क्रमशः वृद्धि हुँदै गए पनि पूर्णरूपमा कार्यान्वयन हुन सकेको छैन।
यस जिल्लामा उच्च शिक्षा प्रदान गर्ने विभिन्न कलेज तथा प्राविधिक शिक्षालयहरू रहेका छन्। यहाँ उच्च माध्यमिकदेखि स्नातक तहसम्मको अध्ययन गराउने शिक्षण संस्थाहरू सञ्चालनमा छन्। कृषि, विज्ञान, व्यवस्थापन, शिक्षा तथा सूचना प्रविधि जस्ता विषयहरूमा अध्ययन गराउने कलेजहरूको संख्या बढ्दै गएको छ। औद्योगिक क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति आवश्यक भएकाले यहाँका विद्यार्थीहरू प्राविधिक शिक्षामा आकर्षित भइरहेका छन्। जिल्लाका प्रमुख कलेजहरूमा रामग्राम बहुमुखी क्याम्पस, सुनवल कलेज, बर्दघाट कलेज तथा अन्य निजी तथा सामुदायिक कलेजहरू पर्दछन्।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लामा कृषि, पशुपालन, होटल व्यवस्थापन, मेकानिकल, बिजुली तथा सूचना प्रविधि सम्बन्धी प्राविधिक शिक्षालयहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। प्राविधिक शिक्षा तथा व्यवसायिक तालिम परिषद् (CTEVT) अन्तर्गतका शिक्षालयहरूबाट युवा तथा विद्यार्थीहरूलाई दक्ष जनशक्ति बनाउन तालिम प्रदान गरिन्छ। व्यावसायिक शिक्षाले विद्यार्थीहरूलाई रोजगारमुखी बनाउने भएकाले यस क्षेत्रमा आकर्षण बढ्दै गएको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लामा स्वास्थ्य सेवा विस्तार भइसकेको भए तापनि अझै पनि पूर्ण रूपमा स्तरीय स्वास्थ्य सेवा सुनिश्चित हुन सकेको छैन। यहाँका स्वास्थ्य संस्थाहरू सरकारी तथा निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित छन्।
यस जिल्लामा जिल्ला अस्पताल, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, स्वास्थ्य चौकी तथा निजी क्लिनिकहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। जिल्लाको प्रमुख स्वास्थ्य संस्था नवलपरासी जिल्ला अस्पताल (रामग्राम) हो, जुन सरकारी स्वामित्वमा रहेको सबैभन्दा ठूलो अस्पताल हो। अन्य निजी तथा सामुदायिक अस्पतालहरू रामग्राम, सुनवल, बर्दघाट तथा सीमावर्ती क्षेत्रहरूमा अवस्थित छन्। दुर्गम क्षेत्रका जनतासम्म स्वास्थ्य सेवा पुर्याउनका लागि प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू सञ्चालनमा ल्याइएका छन्।
यस जिल्लामा मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य सेवाहरू प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, स्वास्थ्य चौकी तथा अस्पतालहरूबाट प्रदान गरिन्छ। बालबालिकाका लागि नियमित खोप अभियान सञ्चालन गरिनुका साथै पोषण कार्यक्रम, सुरक्षित मातृत्व कार्यक्रम तथा परिवार नियोजन सेवाहरू पनि उपलब्ध छन्। स्वास्थ्य सेवाको दायरा फराकिलो पार्नका लागि आयुर्वेदिक तथा प्राकृतिक चिकित्सा केन्द्रहरू समेत सञ्चालनमा छन्।
यस जिल्लामा अझै पनि कतिपय दुर्गम क्षेत्रका बासिन्दाहरू स्तरीय स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्नबाट बञ्चित छन्। स्वास्थ्यकर्मीहरूको अभाव तथा अत्याधुनिक उपकरणहरूको उपलब्धता नहुनुका कारण कतिपय अवस्थामा प्रभावकारी उपचार सम्भव हुन सकेको छैन। सरुवा रोगहरू जस्तै डेंगु, हैजा, मलेरिया आदि समय-समयमा महामारीका रूपमा देखिने गरेका छन्, जसले गर्दा जिल्लावासी प्रभावित हुने गरेका छन्। स्वच्छ खानेपानी तथा सरसफाइको अभावका कारण स्वास्थ्य समस्या बढ्ने गरेको देखिन्छ।
स्वास्थ्य क्षेत्र सुधार गर्न सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूको सहकार्यमा विभिन्न स्वास्थ्य सचेतना कार्यक्रमहरू सञ्चालन भइरहेका छन्। अस्पतालहरूमा आधुनिक स्वास्थ्य उपकरणहरू जडान गर्ने कार्य भइरहेको छ, जसले गर्दा स्वास्थ्य सेवा प्रभावकारी बन्ने अपेक्षा गरिएको छ। दुर्गम क्षेत्रका बासिन्दाहरूलाई स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउनका लागि मोबाइल स्वास्थ्य क्लिनिक तथा स्वास्थ्य शिविरहरू सञ्चालन गर्न थालिएको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला आर्थिक गतिविधिहरूका दृष्टिले विविधता समेट्ने जिल्ला हो। यहाँ कृषि, व्यापार, उद्योग, पर्यटन तथा श्रमिक आप्रवासन जस्ता विभिन्न क्षेत्रहरू स्थानीय अर्थतन्त्रका प्रमुख आधारहरू रहेका छन्। यी क्षेत्रहरू जिल्लाको आर्थिक वृद्धिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाको प्रमुख आर्थिक स्रोत कृषि हो। यहाँको उर्वर भूमिले कृषिलाई अत्यन्त अनुकूल बनाएको छ। मुख्यतः धान, गहुँ, मकै, तोरी, उखु, दलहन तथा तरकारी खेती व्यापक रूपमा गरिन्छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला औद्योगिक गतिविधिहरूका लागि पनि महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। यहाँ साना तथा ठूला उद्योगहरू सञ्चालनमा छन्, जसले स्थानीय उत्पादनलाई प्रवर्द्धन गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुऱ्याएको छ।
व्यापार तथा बजार गतिविधिहरू यस जिल्लाको आर्थिक गतिविधिको अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्र हो।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाका प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरूमा बर्दघाट, सुस्ता, त्रिवेणी, परासी, सुनवल, र प्रतापपुर पर्दछन्, जहाँ दैनिक रूपमा ठूला व्यापारिक गतिविधिहरू सञ्चालन भइरहेका छन्। भारतसँगको सीमावर्ती जिल्ला भएकाले यहाँको व्यापार भारतसँग निकट सम्बन्धित रहेको छ। विशेष गरी कृषि उपज, खाद्यान्न, लत्ताकपडा, मोटरसाइकल तथा अन्य उपभोग्य सामग्रीहरूको आयात-निर्यात हुने गर्दछ, जसले स्थानीय व्यवसायलाई समृद्ध बनाएको छ। परासी बजार, बर्दघाट बजार, र सुनवल बजार जिल्लाका प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरू हुन्, जहाँ विभिन्न प्रकारका व्यापार तथा व्यवसायहरू सञ्चालनमा रहेका छन्, जसले रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्नका साथै जिल्लाको आर्थिक वृद्धिमा महत्वपूर्ण योगदान पुऱ्याएको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लामा पर्यटन व्यवसाय पनि फस्टाउँदै गएको छ। धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटन गन्तव्यहरू यस क्षेत्रमा धेरै छन्।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाका धेरै युवाहरू रोजगारीको खोजीमा विदेश जाने गर्छन्।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाका धेरै युवा साउदी अरब, कतार, युएई, मलेसिया तथा भारतजस्ता देशहरूमा रोजगारीका लागि जाने गर्छन्, जसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पुऱ्याइरहेको छ। वैदेशिक रोजगारीबाट आउने रेमिट्यान्सले यहाँका बासिन्दाहरूको लगानी तथा उपभोग क्षमता वृद्धि गरिरहेको छ, जसले आर्थिक गतिविधिलाई थप सशक्त बनाएको छ। पछिल्लो समय, विदेशबाट फर्केका व्यक्तिहरूले आफ्नै व्यवसाय सञ्चालन गर्ने प्रवृत्ति बढेको देखिन्छ, विशेष गरी कृषि, पशुपालन तथा व्यापार क्षेत्रहरूमा लगानी गर्ने रुचि बढ्दै गएको छ, जसले स्थानीय स्तरमा रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्न सहयोग पुऱ्याइरहेको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला जलविद्युत् तथा अन्य प्राकृतिक स्रोतहरूका दृष्टिले पनि सम्भावनायुक्त क्षेत्र हो।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लामा रहेका विभिन्न नदीहरू जलविद्युत् उत्पादनका लागि सम्भावनायुक्त स्रोत हुन्, तर हालसम्म ठूला जलविद्युत् परियोजनाहरू सञ्चालनमा आएका छैनन्। यदि उचित लगानी र प्रविधिको प्रयोग गरिएमा जलविद्युत् क्षेत्र स्थानीय विकास र ऊर्जा आपूर्तिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। साथै, जिल्लाबाट निकासी हुने ढुंगा, गिटी तथा बालुवाले पनि स्थानीय अर्थतन्त्रमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याइरहेका छन्। निर्माण क्षेत्रमा यी सामग्रीहरूको उच्च माग भएकाले व्यापारिकरूपमा यसको कारोबार लाभदायक बनेको छ, जसले स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्नका साथै समग्र आर्थिक गतिविधिलाई टेवा दिएको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा पर्ने एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो, जहाँ यातायातको सुविधा जिल्लावासीको समग्र विकासका लागि एउटा प्रमुख आधारशिला बनेको छ। यहाँको यातायात पूर्वाधारको विकासले शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार तथा अन्य आर्थिक गतिविधिहरूमा सहजता प्रदान गर्दै आएको छ। पूर्व–पश्चिम राजमार्ग (महेंद्र राजमार्ग) तथा नेपाल–भारत सीमा व्यापारिक मार्गहरूसँग जोडिएका कारण यस जिल्लामा यातायात अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लामा मुख्य रूपमा सडक यातायात नै सञ्चालित छ। यहाँका विभिन्न राजमार्ग तथा ग्रामिण सडकहरूले यातायातलाई सहज बनाएका छन्।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लामा सार्वजनिक तथा निजी यातायातका साधनहरू सञ्चालनमा छन्।
यद्यपि जिल्लामा यातायात पूर्वाधारको राम्रो विकास भएको छ, तर अझै पनि केही समस्या तथा चुनौतीहरू कायम छन्।
यातायात पूर्वाधारलाई व्यवस्थित, प्रभावकारी तथा आधुनिक बनाउन सरकारले विभिन्न योजना तथा परियोजनाहरू लागू गरिरहेको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा पर्ने एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो, जसको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था भौगोलिक विविधता, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, सांस्कृतिक धरोहर, कृषि, व्यापार, तथा औद्योगिक विकाससँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। यहाँको समाज विविध जातीय, भाषिक तथा सांस्कृतिक पृष्ठभूमिका कारण समृद्ध छ, भने अर्थतन्त्र मुख्यतः कृषि, व्यापार, उद्योग तथा वैदेशिक रोजगारीमा आधारित रहेको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाको सामाजिक अवस्था शिक्षाको पहुँच, स्वास्थ्य सेवा, जनसंख्या संरचना, जातीय विविधता तथा सांस्कृतिक अभ्यासहरूले परिभाषित गर्छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला जातीय, धार्मिक तथा भाषिक विविधताले भरिपूर्ण छ। यहाँ पहाडी, मधेसी तथा थारू समुदायको बसोबास रहेको छ। प्रमुख जातीय समूहहरूमा ब्राह्मण, क्षेत्री, थारू, मगर, मधेसी, यादव, गुरुङ, नेवार, मुस्लिम लगायत अन्य समुदायहरू पर्दछन्। यहाँ विभिन्न जातीय तथा धार्मिक समुदायबीच सौहार्दपूर्ण सहअस्तित्व देखिन्छ, जसले सामाजिक एकता मजबुत बनाएको छ।
शिक्षाको स्तर पछिल्ला वर्षहरूमा सुधारोन्मुख देखिए पनि ग्रामीण क्षेत्रहरूमा अझै शिक्षाको पहुँच कमजोर रहेको छ। जिल्लाका रामग्राम, सुनवल, बर्दघाट जस्ता शहरी क्षेत्रमा शिक्षाका लागि विद्यालय तथा कलेजहरू स्थापना भएका छन्। नेपाल सरकारले सञ्चालन गरेको 'सबैको लागि शिक्षा' कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भइरहेको छ, जसले गर्दा साक्षरता दर वृद्धिमा सहयोग पुगेको छ। तथापि, दलित तथा अल्पसंख्यक समुदायहरू अझै शिक्षामा पछि परिरहेका छन्।
जिल्लामा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, सामुदायिक स्वास्थ्य केन्द्र, अस्पताल तथा निजी क्लिनिकहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। रामग्राममा रहेको जिल्ला अस्पताल, बर्दघाट, सुनवल, परासीका स्वास्थ्य चौकीहरूले स्थानीय जनतालाई आधारभूत स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरिरहेका छन्। यद्यपि, ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच अझै सन्तोषजनक छैन। दक्ष स्वास्थ्यकर्मीको अभाव, आवश्यक औषधि तथा उपकरणको कमी जस्ता समस्याहरू अझै समाधान हुन सकेका छैनन्।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्ला विभिन्न सांस्कृतिक तथा धार्मिक परम्पराले भरिपूर्ण छ। यहाँ थारू समुदायको मगही, झुमरा, साकेला नृत्यजस्ता मौलिक सांस्कृतिक परम्पराहरू निकै लोकप्रिय छन्। हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको बाहुल्यता रहेको यस क्षेत्रमा रामग्राम स्तुपा जस्ता ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थलहरू छन्। यहाँका बासिन्दाहरू तीज, छठ, होली, दशैं, तिहार जस्ता चाडपर्वहरू धुमधामका साथ मनाउँछन्, जसले सामाजिक सद्भावलाई अझ बलियो बनाएको छ।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्य रूपमा कृषि, व्यापार, उद्योग तथा विदेशबाट आउने रेमिट्यान्समा निर्भर रहेको छ।
कृषि यहाँका अधिकांश बासिन्दाको मुख्य पेशा हो। धान, गहुँ, मकै, तोरी, गन्ना आदि यहाँका प्रमुख बालीनाली हुन्। पछिल्लो समय, बागवानी तथा दुग्ध उत्पादन पनि यहाँका कृषकहरूको आम्दानीको स्रोत बन्दै गएको छ। यद्यपि, भूमिहीन किसानहरूको समस्या अझै समाधान हुन सकेको छैन, जसले उनीहरूको आर्थिक अवस्था कमजोर बनाइरहेको छ।
नेपाल–भारत सीमासँग जोडिएको जिल्लाको व्यापारिक गतिविधि निकै सक्रिय रहेको छ। बेलाटारी, त्रिवेणी, सुनवल लगायतका नाकाहरूबाट भारतसँग दैनिक व्यापारिक कारोबार हुने गर्छ। जिल्लामा साना तथा ठूला उद्योगहरू सञ्चालनमा रहेका छन्, जसमध्ये सिमेन्ट उद्योग, ईँटा उद्योग, चिनी उद्योग तथा फर्निचर उद्योग प्रमुख रूपमा अगाडि आएका छन्। बर्दघाट, सुनवल, परासी तथा रामग्राम जस्ता शहरी क्षेत्रहरू व्यापारिक केन्द्रका रूपमा विकास हुँदै गइरहेका छन्।
नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम) जिल्लाको ठूलो जनसंख्या रोजगारीका लागि भारत, खाडी देशहरू, मलेसिया तथा अन्य मुलुकहरूमा जाने गर्छ। वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त हुने रेमिट्यान्स जिल्लाको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण स्रोत बनेको छ। तथापि, रोजगारीका लागि ठूलो संख्यामा युवा विदेशिने प्रवृत्तिले स्थानीय उत्पादनशील श्रमशक्ति घट्दै गएको छ।
जिल्लामा धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटनको ठूलो सम्भावना रहेको छ। रामग्राम स्तुपा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो, जसले धार्मिक पर्यटन प्रवर्द्धन गरिरहेको छ। त्रिवेणी धाम, सुनवल क्षेत्र, देवदह क्षेत्र लगायतका स्थानहरू पर्यटकहरूका लागि आकर्षणका केन्द्र बनेका छन्। यदि यहाँका पर्यटन पूर्वाधारलाई अझै व्यवस्थित रूपमा विकास गर्न सकियो भने यस क्षेत्रबाट राम्रो आम्दानी गर्न सकिन्छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । सरकारले सार्वजनिक सवारीसाधनको नयाँ दर्ता रोकेको दुई महिना बितिसक्दा पनि खुलाउने छाँटकाँट नदेखाएपछि अटोमोबाइल र यातायात व्यवसायी अन्योलमा परेका छन्। गत जेठ ७ गतेदेखि देशभर सार्वजनिक सवारीको दर्ता स्थगित गरिएको छ, जसका कारण आगामी दसैँ–तिहारका लागि आवश्यक नयाँ बस र ट्रकको बजारमा अभाव हुन सक्ने देखिएको छ।सामान्यतया विदेशबाट
