मुस्ताङ
मुस्ताङ जिल्ला नेपालको एक अनुपम र ऐतिहासिक जिल्ला हो, जसलाई "हिमालपारीको जिल्ला" भनेर समेत चिनिन्छ। यो जिल्ला नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रअन्तर्गत पर्ने धौलागिरी अञ्चलको सबैभन्दा उत्तरी भागमा अवस्थित छ। मुस्ताङको भौगोलिक संरचना अद्वितीय छ, किनभने यो जिल्ला धौलागिरी (८,१६७ मि) र निलगिरी (७,०६१ मि) जस्ता अग्ला हिमशिखरहरूको बीचमा रहेको छ।
इतिहासलाई हेर्दा, करिब ३००० वर्षअघिको पुरातात्त्विक उत्खननबाट प्राप्त प्रमाणहरू अनुसार मुस्ताङ नेपाल र तिब्बतबीचको एउटा महत्वपूर्ण व्यापारिक नाका रहेको बुझिन्छ। मध्यकालीन समयमा लोमान्थाङ क्षेत्र ल्हो राजवंशद्वारा शासित भएको पाइन्छ। यस क्षेत्रको संस्कृतिमा तिब्बती प्रभाव अत्यधिक छ, जसका कारण यहाँको भाषा, धर्म, भेषभूषा तथा जीवनशैली तिब्बती सभ्यतासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।
मुस्ताङ जिल्लाको सदरमुकाम जोमसोम हो, जुन समुद्री सतहबाट करिब २७०० मिटरको उचाइमा अवस्थित छ। भौगोलिक रूपमा हेर्दा, मुस्ताङको पूर्वमा मनाङ, पश्चिममा डोल्पा, दक्षिणमा म्याग्दी, तथा उत्तरमा तिब्बत पर्दछन्। यस जिल्लाको कुल लम्बाइ करिब ८० किलोमिटर र चौडाइ अधिकतम ४५ किलोमिटर रहेको छ।
मुस्ताङ जिल्ला अन्नपूर्ण हिमशृङ्खलाको उत्तरतर्फ पर्ने भएकाले यहाँ अत्यन्तै कम पानी पर्दछ। भौगोलिक विविधताको कारण, यो क्षेत्र शुष्क तथा बगरयुक्त भूभागले ढाकिएको छ। कालीगण्डकी नदी यस जिल्लाको करिब करिब बीचबाट बग्दछ, जसलाई स्थानीय भाषामा ‘थाक खोला’ भनेर पनि चिनिन्छ। प्राचीनकालदेखि नै यो नदी मार्ग व्यापारिक यात्राका लागि महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ।
यस जिल्लाको उत्तरी क्षेत्र विशेष रूपमा लोमान्थाङ भनेर चिनिन्छ, जुन सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र प्राकृतिक रूपमा निकै महत्वपूर्ण छ। लोमान्थाङ नेपालकै एक विशिष्ट क्षेत्र हो, जसलाई पहिले ‘लो राज्य’ को रूपमा चिनिन्थ्यो। यहाँका परम्परागत गुम्बाहरू, प्राचीन राजदरबार, गुफाहरू, तथा धार्मिक स्थलहरूले यस क्षेत्रलाई अझ विशेष बनाएका छन्। लोमान्थाङ क्षेत्रमा मुख्यत: तिब्बती मूलका गुरुङ तथा लोथार समुदायको बसोबास रहेको छ।
मुस्ताङ पर्यटकीय दृष्टिले पनि अति महत्वपूर्ण गन्तव्य हो। यहाँ आउने पर्यटकहरू प्रायः धार्मिक, सांस्कृतिक तथा साहसिक यात्राका लागि आकर्षित हुने गर्छन्। मुक्तिनाथ मन्दिर, जोमसोम, कागबेनी, लोमान्थाङ, तथा चुसाङ जस्ता स्थानहरू मुस्ताङका प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यहरू हुन्।
मुस्ताङलाई नेपालको भूगोल, इतिहास, संस्कृति तथा पर्यटनको अद्भुत संगम मान्न सकिन्छ। यसको अनुपम प्राकृतिक सौन्दर्य, समृद्ध इतिहास तथा अनौठो भूगोलले यसलाई नेपालकै एक अद्वितीय जिल्ला बनाएको छ।
मुस्ताङ जिल्ला नेपालको एक ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, र भौगोलिक रूपमा महत्त्वपूर्ण क्षेत्र हो। यस जिल्लाको इतिहास प्राचीनकालदेखि नै नेपाल र तिब्बतबीचको व्यापारिक मार्गका रूपमा गहिरो रूपमा जोडिएको छ।
मुस्ताङ क्षेत्र ऐतिहासिक रूपमा "लो राज्य" को रूपमा परिचित थियो। "लो" भन्ने शब्द तिब्बती भाषाबाट आएको हो, जसको अर्थ "दक्षिण" हुन्छ। मुस्ताङको इतिहास करिब ३००० वर्ष पुरानो मानिन्छ, किनभने यहाँ भेटिएका पुरातात्त्विक अवशेषहरूले संकेत गर्छन् कि यो क्षेत्र नेपाल-तिब्बत व्यापारिक मार्गको प्रमुख केन्द्र थियो।
१४औं शताब्दीमा अम्से पाल नामक शासकले मुस्ताङ क्षेत्रलाई एकीकृत गरी "लो राज्य" को स्थापना गरे। यो राज्य तिब्बतको प्रभावमा रहेको भए पनि यहाँका राजाहरूले स्वायत्त शासन गर्थे। राजा अम्से पालका वंशजहरूले १७औं शताब्दीको उत्तरार्धसम्म यो राज्य सञ्चालन गरे। नेपालका शाह वंशका राजाहरूको शासनकालसम्म पनि लो राज्य स्वतन्त्र नै रहेको थियो, जसले गर्दा यो क्षेत्र सांस्कृतिक रूपमा तिब्बतसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको भए पनि स्थानीय प्रशासन स्वायत्त रूपमा सञ्चालन गरिएको पाइन्छ।
पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरण अभियान थालेपछि मुस्ताङ क्षेत्र गोरखा राज्यअन्तर्गत आयो। विशेष गरी राजा रणबहादुर शाहको शासनकालमा मुस्ताङलाई नेपालमा आधिकारिक रूपमा गाभिएको थियो। यद्यपि, नेपाल सरकारले मुस्ताङका स्थानीय राजालाई सम्मानस्वरूप "राजा" को उपाधि दिने चलन राख्यो, जसले गर्दा उनीहरू सांस्कृतिक र परम्परागत रूपमा आफ्नो पहिचान जोगाउन सफल भए।
सन् १९५० पछि नेपाल सरकारले मुस्ताङ क्षेत्रलाई आफ्नो प्रत्यक्ष प्रशासनअन्तर्गत राख्दै यहाँको प्रशासनिक र राजनीतिक संरचनालाई व्यवस्थित गर्न थाल्यो। यस क्रममा नेपाल सरकारले धीरे-धीरे मुस्ताङका स्थानीय राजाको राजनीतिक प्रभावलाई सीमित गर्दै आफ्नो नियन्त्रण बलियो बनायो। सन् १९६० को दशकमा तिब्बतमा चीनको प्रभाव विस्तार भएपछि त्यहाँबाट विस्थापित भएका खम्पा लडाकुहरूले मुस्ताङलाई आफ्नो गुप्त अखडा बनाएर चीनविरुद्ध गुरिल्ला युद्ध छेडे। अमेरिकी गुप्तचर संस्था (CIA) को सहयोगमा चलेको यो आन्दोलन केही समयसम्म प्रभावशाली रहे पनि पछि नेपाल सरकारले चीनसँगको कूटनीतिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउन खम्पा लडाकुहरूको गतिविधिलाई प्रतिबन्ध लगायो। कालान्तरमा, सन् २००८ मा नेपालमा राजतन्त्रको औपचारिक अन्त्य भएपछि देशभरिका राजाहरूको उपाधि र विशेषाधिकार खारेज गरियो, जसअनुसार मुस्ताङका राजा जिग्मे दोर्जे पल्बर बिस्टको औपचारिक उपाधि पनि हटाइयो। यो घटनासँगै, मुस्ताङको परम्परागत राजतन्त्रको अन्त्य भयो र नेपाल सरकारको पूर्ण प्रशासनिक नियन्त्रण स्थापित भयो, जसले यो क्षेत्रलाई पूर्ण रूपमा नेपालको संघीय संरचनाभित्र समाहित गर्यो।
मुस्ताङ जिल्ला नेपालको हिमाली भेगमा पर्ने एक विशिष्ट भौगोलिक क्षेत्र हो। यो जिल्ला २८.२०° उत्तरदेखि २९.०५° उत्तरी अक्षांश र ८३.३०° पूर्वदेखि ८४.१५° पूर्वी देशान्तरसम्म फैलिएको छ। मुस्ताङको कुल क्षेत्रफल ३,५७३ वर्ग किलोमिटर छ।
मुस्ताङ जिल्ला नेपालको हिमाली प्रदेश अन्तर्गत पर्ने एक विशेष भौगोलिक क्षेत्र हो, जसले हिमाली तथा उच्च पहाडी भूभागलाई समेटेको छ। यसलाई "हिमालपारीको जिल्ला" भनेर चिनिन्छ, किनभने यो नेपालका अन्य भागहरूसँग भौगोलिक रूपमा फरक छ। यो जिल्ला मुख्य रूपमा सुख्खा, मरुभूमि जस्तो वातावरणले ढाकिएको छ, जहाँ वार्षिक वर्षा अत्यन्त न्यून मात्रामा हुने गर्छ।
मुस्ताङको भूभाग उच्च हिमाली मरुभूमि जस्तै सुख्खा र उजाड भए तापनि यहाँ कालीगण्डकी नदीले जीवन्तता प्रदान गरेको छ। कालीगण्डकी नदी, जुन हिमालय क्षेत्रबाट बग्दै तल तराईसम्म पुग्छ, यस जिल्लाको प्राकृतिक भू-आकृतिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यो नदीले हजारौँ वर्षदेखि मुस्ताङको भू-भागलाई काटेर गहिरो खोँच (गर्ज) निर्माण गरेको छ, जसलाई संसारकै सबैभन्दा गहिरो नदी खोँचहरूमध्ये एक मानिन्छ। कालीगण्डकी नदी धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक रूपमा पनि महत्वपूर्ण छ, किनभने यही नदीको किनारमा हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि पवित्र मानिने शालिग्राम शिला फेला पर्दछ।
मुस्ताङको उत्तरी भाग, विशेष गरी लोमान्थाङ, नेपालकै बौद्ध संस्कृतिको एक प्रमुख केन्द्र मानिन्छ। यहाँ बौद्ध गुम्बाहरू, प्राचीन गुफाहरू, तिब्बती शैलीका घरहरू, र परम्परागत कला-संस्कृति पाइन्छ। यस क्षेत्रमा रहेका प्राचीन गुम्बाहरू तथा चित्रकलाहरूले यसको धार्मिक महत्त्व झल्काउँछन्।
यो जिल्ला प्राकृतिक, भौगोलिक, ऐतिहासिक, र सांस्कृतिक रूपमा विशेष रहेको छ, जसले नेपालभित्र र बाहिर दुवै ठाउँका पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्छ।
मुस्ताङ जिल्ला, नेपालमा दुई वटा पालिका (स्थानीय प्रशासनिक इकाइ) छन्:
घरपझोङ गाउँपालिका
लो-घेग दामोदर कुण्ड गाउँपालिका।
मुस्ताङ जिल्लामा विभिन्न जातजातिका समुदायहरू बसोबास गर्छन्, जसमा तिब्बती मूलका लोबा (Lowa) प्रमुख छन्। लोबा समुदाय मुस्ताङको उत्तरी भाग विशेषगरी लोमान्थाङ क्षेत्रमा पाइन्छन्। यिनीहरू तिब्बती बौद्ध परम्परालाई पालन गर्छन् र सांस्कृतिक रूपमा तिब्बतसँग निकट छन्।
यस जिल्लामा बसोबास गर्ने अन्य प्रमुख जातजातिमा गुरुङ, थकाली, भोटे, मगर, तामाङ, क्षेत्री, ब्राह्मण, दलित (कामी, दमाई, सार्की) आदि पर्दछन्।
थकाली समुदाय विशेष गरी व्यापारिक कार्यमा संलग्न छन् र कालीगण्डकी नदी आसपासका क्षेत्रमा घनाबस्ती छ। गुरुङ र मगर समुदाय पनि यहाँका पुराना बसोबासी हुन्, जो परम्परागत रूपमा कृषि तथा पशुपालनमा संलग्न छन्।
मुस्ताङ जिल्लामा विभिन्न भाषा बोलिने भए पनि प्रमुख रूपमा लोबा, थकाली, गुरुङ, तिब्बती, नेपाली, र केही अन्य स्थानीय भाषाहरू प्रयोग गरिन्छ।
धर्म
मुस्ताङ जिल्लामा मुख्यतः हिन्दू धर्म र बौद्ध धर्मका अनुयायीहरू बसोबास गर्छन्। यी दुई धर्म यहाँका प्रमुख धार्मिक अभ्यास हुन्।
धार्मिक रूपले, मुस्ताङ एक धार्मिक सहअस्तित्वको उदाहरण प्रस्तुत गर्छ जहाँ हिन्दू र बौद्ध धर्मका अनुयायीहरूले आपसमा शान्तिपूर्वक बसोबास गर्दै आफ्नो धर्मिक अनुष्ठानहरू र परम्पराहरू पालन गर्छन्।
मुस्ताङ नेपालकै सबैभन्दा सुक्खा क्षेत्रहरूमध्ये एक हो, जसको मुख्य कारण अन्नपूर्ण हिमश्रृङ्खलाले बादलहरू रोक्ने प्राकृतिक प्रभाव हो। यसकै कारण वार्षिक औसत वर्षा २५० मिमीभन्दा कम मात्र हुने गर्छ। पानीको अभावका कारण यहाँको भू-परिवेश मरुभूमि जस्तो देखिन्छ, जहाँ बिरुवा तथा वनस्पतिको वृद्धि अत्यन्तै सीमित छ। यहाँको जलवायु परिवर्तनशील हुने भएकाले यहाँ बसोबास गर्ने समुदायहरूले मौसमअनुसार जीवनशैली अपनाउने गरेका छन्। मुस्ताङको कठोर मौसम, न्यून वर्षा र उच्च उचाइका कारण कृषि, पशुपालन, तथा सामान्य जनजीवनमा चुनौतीहरू रहँदै आएका छन्।
मुस्ताङको भौगोलिक बनावट हिमाली, पहाडी, तथा मरुभूमि जस्तै सुख्खा क्षेत्रहरूको मिश्रणले बनेको छ।
मुस्ताङ जिल्ला पर्यटनका लागि नेपालकै आकर्षक गन्तव्यमध्ये एक हो। यो जिल्ला प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक स्थलहरू, धार्मिक महत्व र अनौठो भू-वनावटका कारण प्रसिद्ध छ। हिमालपारीको जिल्ला मानिने मुस्ताङमा तिब्बती बौद्ध संस्कृति अझै सुरक्षित रहेको छ, जसले यहाँको पर्यटनलाई थप विशेष बनाएको छ।
मुख्य पर्यटकीय स्थलहरूमध्ये लोमान्थाङ ऐतिहासिक रूपमा "लास्ट फरबिडन किङ्डम" (अन्तिम प्रतिबन्धित राज्य) को रूपमा परिचित छ, जहाँ प्राचीन गुम्बाहरू, दरबार, तथा तिब्बती शैलीका घरहरू पाइन्छन्। मुक्तिनाथ मन्दिर हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि अत्यन्तै पवित्र स्थल हो, जहाँ नेपालभित्र मात्र नभई भारतलगायतका देशहरूबाट पनि भक्तजनहरू दर्शन गर्न आउँछन्।
कागबेनी अनौठो भौगोलिक बनावट र तिब्बती-बौद्ध परम्पराको लागि प्रसिद्ध छ। यो स्थान कालीगण्डकी नदी किनारमा अवस्थित छ र शालिग्राम सङ्कलनका लागि पनि चर्चित छ। झोङ गुफा ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको गुफा हो, जसलाई हजारौँ वर्ष पुरानो मानिन्छ। यी गुफाहरूमा प्राचीन सभ्यता र बसोबासका अवशेषहरू देख्न सकिन्छ।
साहसिक पर्यटकहरूका लागि धौलागिरी बेसक्याम्प ट्रेक, अपर मुस्ताङ ट्रेक, तथा कालीगण्डकी खोँच यात्रा निकै लोकप्रिय छन्। विशेषगरी अपर मुस्ताङ ट्रेकले तिब्बती संस्कृतिसँग नजिक हुने अवसर दिन्छ भने कालीगण्डकी खोँच संसारकै गहिरो खोँचहरूमध्ये एक मानिन्छ।
पर्यटन मुस्ताङ जिल्लाको मुख्य आम्दानीको स्रोत हो। यहाँको स्थानीय होटल, गाइड सेवा, घोडा सवारी, र हस्तकला व्यवसाय पर्यटनबाट प्रत्यक्ष रूपमा लाभान्वित छन्। वार्षिक रूपमा हजारौँ पर्यटकहरू यहाँको प्राकृतिक सुन्दरता, सांस्कृतिक धरोहर, र धार्मिक स्थलहरूको भ्रमण गर्न आउँछन्, जसले मुस्ताङलाई नेपालको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य बनाएको छ।
मुस्ताङ जिल्ला भौगोलिक रूपमा विकट भए पनि शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा क्रमशः सुधार हुँदै गएको छ। यहाँका विद्यालयहरूमा विद्यार्थीहरूको संख्या न्यून छ, जसको मुख्य कारण जनसङ्ख्या कम हुनु हो।
मुस्ताङमा आधारभूत तथा माध्यमिक तहका विद्यालयहरू रहेका छन्। यहाँको उच्च शिक्षा अध्ययनका लागि विद्यार्थीहरू पोखरा, काठमाडौंजस्ता शहरहरूमा जानुपर्ने हुन्छ। केही विद्यालयहरूमा तिब्बती भाषा, बौद्ध धर्म तथा संस्कृतिसँग सम्बन्धित अध्ययनसमेत गराइन्छ। विद्यालयहरूमा सरकारी तथा गैर-सरकारी संस्थाहरूको सहकार्यमा अध्ययन-अध्यापन सहज बनाउन प्रयास गरिँदै आएको छ।
मुख्य शिक्षण संस्थाहरूमा जोमसोम, कागबेनी, लोमान्थाङ, लगायतका स्थानहरूमा रहेका सामुदायिक तथा निजी विद्यालयहरू पर्दछन्। पछिल्लो समय केही प्राविधिक शिक्षालयहरू पनि सञ्चालनमा आएका छन्।
स्वास्थ्य सेवाको पहुँचमा सुधार भए पनि मुस्ताङका अधिकांश दुर्गम बस्तीहरूमा आधारभूत स्वास्थ्य सेवा सहज रूपमा उपलब्ध छैन। जोमसोम मुख्य स्वास्थ्य केन्द्रको रूपमा रहेको छ, जहाँ प्राथमिक उपचार तथा आधारभूत स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध हुन्छ।
मुख्य स्वास्थ्य केन्द्रहरूमध्ये जोमसोम अस्पताल प्रमुख हो, जहाँ सामान्य उपचार सेवा प्रदान गरिन्छ। ग्रामीण क्षेत्रका बासिन्दाहरूका लागि प्राथमिक स्वास्थ्य चौकीहरू तथा औषधि पसलहरू सञ्चालनमा छन्। स्वास्थ्य सेवाको सिमितताका कारण जटिल उपचारका लागि बिरामीहरू पोखरा वा काठमाडौं जानुपर्ने अवस्था रहेको छ।
चिसो जलवायुका कारण यहाँका बासिन्दाहरू मुख्यतः श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग, हाडजोर्नी समस्या, तथा उच्च उचाइसम्बन्धी (Altitude Sickness) समस्याबाट प्रभावित हुने गर्छन्। पछिल्लो समय नेपाल सरकार तथा गैर-सरकारी संस्थाहरूको पहलमा स्वास्थ्य शिविर, निःशुल्क उपचार कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिएका छन्, जसले स्थानीय बासिन्दाहरूलाई राहत प्रदान गरिरहेको छ।
मुस्ताङ जिल्लाको प्रमुख आर्थिक व्यवसायहरू यहाँको भौगोलिक अवस्था, जलवायु, तथा जनसंख्या घनत्वसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छन्। यहाँका स्थानीय बासिन्दाहरू कृषि, पशुपालन, पर्यटन, व्यापार, तथा हस्तकला उद्योगमा निर्भर छन्।
मुस्ताङमा जमिनको करिब २% मात्र खेतीयोग्य छ। यहाँ सिंचाइको अभावका कारण वर्षामा मात्र खेती गर्न सकिन्छ।
मुस्ताङको उच्च हिमाली भू-भाग भएकाले यहाँका बासिन्दाहरू पशुपालनमा निर्भर छन्।
मुस्ताङ नेपालको लोकप्रिय पर्यटन गन्तव्य हो।
मुस्ताङ तिब्बतसँग सीमा जोडिएको जिल्ला भएकाले विगतमा चीनसँगको व्यापार महत्वपूर्ण थियो।
मुस्ताङमा बहुमूल्य जडीबुटीहरू पाइन्छन्, जसको व्यापार स्थानीय तथा राष्ट्रिय स्तरमा गरिन्छ।
मुस्ताङको आर्थिक गतिविधिहरू पर्यटन, पशुपालन, व्यापार, तथा कृषि व्यवसायमा आधारित छन्। जलवायु तथा भौगोलिक कठिनाइका बाबजुद यहाँका स्थानीय बासिन्दाहरू आफ्ना परम्परागत तथा नवप्रवर्तनशील व्यवसायहरूलाई अघि बढाइरहेका छन्।
मुस्ताङ जिल्ला नेपालको एक दुर्गम तथा हिमाली भूभाग भएकाले यहाँको यातायात व्यवस्था अन्य पहाडी तथा तराई जिल्लाहरूको तुलनामा भिन्न छ। यहाँको यातायात प्रणाली मुख्य रूपमा सडक मार्ग, हवाई सेवा, र पैदल यात्रा मा आधारित छ।
मुस्ताङमा हालका वर्षहरूमा सडक विकासमा उल्लेखनीय प्रगति भएको छ।
जोमसोममा अवस्थित जोमसोम विमानस्थल (Jomsom Airport) मुस्ताङको प्रमुख हवाई सम्पर्क केन्द्र हो।
मुस्ताङमा दुर्गम गाउँहरूका लागि सडक यातायात सीमित भएका कारण पैदल यात्रा अझै पनि महत्वपूर्ण यातायात विधि हो।
मुस्ताङको यातायात प्रणाली भौगोलिक जटिलताका कारण पूर्ण रूपमा सहज छैन, तर हालैको पूर्वाधार विकासले यहाँको आवागमनमा सुधार ल्याएको छ।
मुस्ताङ जिल्ला नेपालको हिमाली क्षेत्र अन्तर्गत पर्ने भएकाले यहाँको सामाजिक र आर्थिक अवस्था अन्य पहाडी तथा तराई जिल्लाहरू भन्दा भिन्न छ। यहाँको समाज मुख्यतः बौद्ध धर्म र तिब्बती संस्कृतिबाट प्रभावित छ भने आर्थिक क्रियाकलापहरू कृषि, पशुपालन, पर्यटन, व्यापार तथा रोजगारीमा निर्भर छन्।
मुस्ताङको आर्थिक स्रोतहरू मुख्यतः कृषि, पशुपालन, पर्यटन, व्यापार, जडीबुटी व्यवसाय तथा वैदेशिक रोजगारी मा आधारित छन्।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । सुदूरपश्चिम प्रदेश दूध उत्पादनमा आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख भए पनि उत्पादित दूधको ठूलो हिस्सा अझै औपचारिक बजार प्रणालीमा जोडिन सकेको छैन। प्रदेश दुग्ध विकास बोर्डका अनुसार सुदूरपश्चिममा वार्षिक ३ लाख ५६ हजार मेट्रिक टनभन्दा बढी दूध उत्पादन हुने गरेको छ, जसमा कैलाली र कञ्चनपुरको योगदान ५२ प्रतिशत छ।तथ्याङ्कअनुसार प्रदेशमा दैनिक
