मुसिकोट नगरपालिका, गुल्मी
मुसिकोट नगरपालिका नेपालको लुम्बिनी प्रदेशको गुल्मी जिल्लामा अवस्थित एक शहरी नगरपालिका हो। यस नगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल ११४.७४ वर्ग किलोमिटर (४४.३० वर्ग माइल) हो र २०११ को जनगणना अनुसार यस नगरपालिकाको कुल जनसंख्या ३२,८०२ जना रहेको छ। मुसिकोट नगरपालिका ९ वडामा विभाजित गरिएको छ।
नेपालको २०१५ को नयाँ संविधान अनुसार २०१७ मार्च १० मा नेपालको सरकारले ७४४ स्थानिय तहको घोषणा गरेपछि मुसिकोट नगरपालिका अस्तित्वमा आयो। यस नगरपालिका गठनको क्रममा अर्लाङकोट, पाउडी अमराही, मुसिकोट, बादागाउँ, आन्पचौर, कूर्घा, वामी तक्सर र केही भाग नेटा गाउँ विकास समितिहरू समाहित भएका थिए। मुसिकोट नगरपालिकाको मुख्यालय वामी तक्सरमा स्थित छ।
मुसिकोट नगरपालिका नेपालको लुम्बिनी प्रदेशको गुल्मी जिल्लामा अवस्थित छ र यसको भौगोलिक अवस्था निकै विविधतापूर्ण छ। यस नगरपालिका क्षेत्रको कुल क्षेत्रफल ११४.७४ वर्ग किलोमिटर (४४.३० वर्ग माइल) हो, र यहाँका भूभागमा पर्वतीय, पहाडी र तल्लो भूभागका विभिन्न प्रकारका भू-आकृतिहरू पाईन्छ।
मुसिकोट नगरपालिका पर्वतीय क्षेत्रको एक हिस्सा हो, जसका कारण यहाँका भौगोलिक संरचनामा पर्वत, पहाड र उपत्यकाहरूको मिश्रण देखिन्छ। यस क्षेत्रको पश्चिमी भाग पर्वतीय क्षेत्रसँग जोडिएको छ, जसमा उच्च पहाडी क्षेत्र र गहिरो घाटीहरूको समावेश छ। जबकि मध्य र पूर्वी क्षेत्र केही समथर र उपत्यकाभन्दा पहाडी इलाकामा रहेको छ।
यस नगरपालिका क्षेत्रको नदीहरूको उपस्थिति पनि उल्लेखनीय छ। यहाँका मुख्य नदीहरूमा माछापुछ्रे, तातोपानी र अन्य साना नदीहरू समावेश छन्, जसले कृषि र जलश्रोतहरूको प्रबर्धनमा योगदान पुर्याएका छन्। यस क्षेत्रका नदीहरूले यहाँको भौगोलिक संरचनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्, र उनीहरूको पानीले सिंचाइको लागि प्रयोग हुने गरेको छ।
यहाँको जलवायु पनि पर्वतीय र पहाडी क्षेत्रको विशेषतामा आधारित छ। गर्मीको मौसममा यहाँको तापमान धेरै उच्च हुँदैन, र जाडो मौसममा केही स्थानहरूमा हिउँपानी पनि पर्ने गर्दछ। यसले कृषिको लागि अनुकूल वातावरण सिर्जना गरेको छ, विशेष गरी धान, मकै, आलु र तरकारीहरू उत्पादन गर्नका लागि।
मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको भौगोलिक अवस्था विविध र प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण छ, जसले यसलाई कृषि, पर्यटन र प्राकृतिक स्रोतहरूको दृष्टिले महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।
मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको पर्यटन विकासमा विशेष ध्यान दिइएको छ, जसले यस क्षेत्रको आर्थिक र सामाजिक अवस्थालाई थप सुदृढ बनाएको छ। यहाँका प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाले पर्यटकहरूको आकर्षणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। मुसिकोटका पर्वतीय क्षेत्रहरू, घाटीहरू र उपत्यकाहरूका साथ साथै हरियाली जङ्गल र कास्की नदीका दृश्यहरूले यहाँलाई एक आकर्षक गन्तव्य बनाउँछन्। यस्ता स्थानहरूले ट्रेकिङ, हाइकिङ र प्रकृतिमा रमाइलो गर्ने विभिन्न गतिविधिहरूको अवसर प्रदान गर्छ, जसले पर्यटकहरूलाई यहाँको प्राकृतिक सौन्दर्यको आनन्द लिन प्रेरित गर्छ। यसका साथै, मुसिकोट नगरपालिका धार्मिक र सांस्कृतिक स्थलहरूको पनि घर हो, जहाँका मन्दिर र सांस्कृतिक धरोहरहरूले यहाँको इतिहास र परम्परा झल्काउँछन्। मुसिकोट मन्दिर र अन्य धार्मिक स्थलहरू विशेष महत्त्व राख्दछन् र ती स्थानहरूले स्थानीय समुदायको धार्मिक जीवन र सांस्कृतिक धरोहरलाई देखाउँछन्।
स्थानीय होमस्टे व्यवस्थापनले पनि पर्यटन क्षेत्रमा ठूलो योगदान पुर्याएको छ। यहाँका स्थानीय बासिन्दाले आफ्ना घरमा पर्यटकलाई स्वागत गरेर, उनीहरूलाई स्थानीय खानपान, पर्व-त्योहार र सांस्कृतिक रीतिरिवाजको अनुभव गराउँछन्। यसले पर्यटकहरूको अनुभवलाई अझ बढी जीवन्त र मनमोहक बनाउँछ र स्थानीय अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष योगदान पुर्याउँछ। साथै, मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको पर्यटन उद्योगले होटेल, रेस्टुरेन्ट र गाइड सेवाहरूको विकासलाई पनि प्रोत्साहित गरेको छ, जसले यहाँका स्थानीय व्यक्तिहरूलाई रोजगारका अवसरहरू प्रदान गरेको छ। यी उद्योगहरूले समग्रमा मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको पर्यटन क्षमताको बृद्धि गरेको छ र यसलाई एक प्रमुख पर्यटन गन्तव्यमा परिणत गरिरहेको छ।
मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको पर्यटनको विकास र प्रवर्धनले यहाँको आर्थिक र सामाजिक प्रगतिको गति निकै वृद्धि गरेको छ। प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक धरोहर र स्थानीय जीवनशैलीका अनुभवले यस क्षेत्रलाई एक आकर्षक गन्तव्य बनाएको छ, जसले न केवल यहाँका स्थानीयहरूलाई रोजगार र आर्थिक अवसरहरू प्रदान गरेको छ, तर पर्यटन उद्योगको माध्यमबाट समग्र क्षेत्रको समृद्धिमा पनि योगदान पुर्याएको छ।
मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रको विकासमा विभिन्न पहलहरू चलाईएको छ, जसले यहाँका जनतालाई समृद्धि र सुधारको अवसरहरू प्रदान गरेको छ। शिक्षा क्षेत्रमा विभिन्न सरकारी र गैर-सरकारी प्रयासहरूले सुधार ल्याउने दिशा तय गरेका छन्। यहाँका विद्यालयहरूले बुनियादी शिक्षा प्रदान गर्दै आएको भए पनि, उच्च शिक्षा र व्यावसायिक तालिमका अवसरहरूको अभाव छ। सरकारी पाठ्यक्रमअनुसार शिक्षा प्रदान गरिने भए पनि, विद्यालयहरूले आधुनिक शिक्षण विधिहरू र उपकरणहरूको प्रयोगमा ध्यान दिएको छ। यद्यपि, दुर्गम क्षेत्रहरूमा अझै पनि शिक्षा पहुँचमा कठिनाइहरू रहेका छन्, जसले विद्यार्थीहरूको शिक्षा प्राप्ति प्रक्रियामा अवरोध उत्पन्न गरिरहेको छ। यसका साथै, शिक्षिका र विद्यालयका साधनहरूको अभावले पनि प्रभाव पारेको छ। स्थानीय प्रशासन र सरकारद्वारा चलाइएका विभिन्न योजनाहरूले शिक्षा क्षेत्रमा सुधार ल्याउने प्रयास गरेका छन्, र यी योजनाहरूले बिस्तारै शिक्षा स्तरलाई सुधार्दै जनतालाई राम्रो शिक्षा प्राप्तिको अवसर प्रदान गरिरहेका छन्।
स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि केही प्रगति देखिएको छ, तर अझै पर्याप्त स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउनका लागि थप प्रयासहरू आवश्यक छन्। मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा संस्थाहरूले प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्दै आएका छन्, जसमा सामान्य स्वास्थ्य जाँच, औषधि वितरण र आपतकालीन उपचार समावेश छन्। तर, उच्च स्तरको उपचारको लागि स्थानीय बासिन्दाहरूलाई अन्य शहरहरूमा जानुपर्ने अवस्था उत्पन्न भएको छ। यस क्षेत्रको स्वास्थ्य सेवा सुदृढ बनाउनका लागि सरकार र स्थानीय प्रशासनद्वारा विभिन्न पहलहरू चलाइएका छन्। मातृ र शिशु स्वास्थ्य, रोगको रोकथाम, र स्वास्थ्य शिक्षा जस्ता क्षेत्रहरूमा सुधारका लागि स्वास्थ्य योजनाहरूको कार्यान्वयन गरिरहेको छ। स्वास्थ्य क्षेत्रका यी सुधारले यहाँका जनतालाई राम्रो स्वास्थ्य सेवाको पहुँच सुनिश्चित गर्न मद्दत पुर्याउँछन्।
मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुधारका लागि निरन्तर प्रयास र योजनाहरू आवश्यक छन्। दुर्गम क्षेत्रहरूमा शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको पहुँच, योग्य जनशक्ति र आधारभूत सुविधाहरूको अभावलाई सम्बोधन गर्नका लागि स्थानीय र राष्ट्रिय स्तरमा थप पहलहरू गर्ने आवश्यकता छ। यस्ता सुधारहरूले स्थानीय जनताको जीवनस्तरलाई सुधार्न र समृद्धि ल्याउन मद्दत पुर्याउनेछन्, जसले समग्र समुदायको उत्थानमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।
मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको आर्थिक व्यवसायहरू विविधतामा आधारित छन् र यस क्षेत्रका जनतालाई विभिन्न आर्थिक अवसर र रोजगारी प्रदान गर्दै समग्र आर्थिक विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछन्। यहाँको मुख्य आर्थिक गतिविधि कृषि हो, जसमा मकै, धान, आलु, तरकारी र फलफूलजस्ता उत्पादनहरू समावेश छन्। कृषिमा पारम्परिक र आधुनिक प्रविधिहरूको संयोजनले उत्पादन वृद्धि गर्न मद्दत पुर्याएको छ। कृषकहरूले सिँचाइ व्यवस्थापन, जैविक खेती र उच्च गुणस्तरीय बीउहरूको प्रयोग गर्दै आफ्ना उत्पादनलाई वृद्धि गरिरहेका छन्। यसको अतिरिक्त, पशुपालन पनि यहाँको प्रमुख अर्थतन्त्रको हिस्सा हो, जहाँ दुग्ध उत्पादन, बकरा पालन र माछा पालन जस्ता व्यवसायहरू चलाइन्छ। यी गतिविधिहरूले कृषकको जीविकोपार्जन र क्षेत्रको समग्र आर्थिक स्थिति सुदृढ बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
व्यापार क्षेत्र पनि यहाँको अर्को प्रमुख आर्थिक गतिविधि हो। मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रका साना र मझौला व्यापारिक प्रतिष्ठानहरू स्थानीय जनतालाई दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको आपूर्ति गर्ने मुख्य स्रोत हुन्। यहाँका बजारमा खाद्यान्न, वस्त्र, निर्माण सामग्री र कृषि उपकरण जस्ता सामग्रीहरूको व्यापारले महत्वपूर्ण अर्थतन्त्रको हिस्सा बनाएको छ। यद्यपि, व्यापारमा प्रतिस्पर्धा र आपूर्ति व्यवस्थापनको समस्या जस्ता चुनौतीहरू रहेका छन्, जसलाई सम्बोधन गर्न थप सुधार र रणनीतिहरू आवश्यक छन्।
पर्यटन क्षेत्रको पनि यहाँको अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान छ। मुसिकोटका प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक धरोहरहरूले पर्यटकलाई आकर्षित गर्न विशेष क्षमता राख्छ। पर्यटकीय स्थलहरूको विकासले यहाँको होटेल, रेस्टुरेन्ट, होमस्टे र गाइड सेवाहरूलाई समृद्ध बनाएको छ। यसले स्थानीय जनतालाई रोजगारका अवसर र आर्थिक लाभको सिर्जना गरेको छ। होमस्टे व्यवस्थापनले पर्यटकलाई स्थानीय जीवनशैली र सांस्कृतिक अनुभवको माध्यमबाट समृद्धि ल्याउन मद्दत पुर्याउँछ।
सेवा क्षेत्र पनि मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण अंश हो। यहाँका स्वास्थ्य, शिक्षा, वित्तीय र सञ्चार सेवाहरू स्थानीय जनताको जीवनस्तर सुधार गर्न योगदान पुर्याउँछन्। विद्यालयहरूले शिक्षा प्रदान गर्ने मात्र होइन, दीर्घकालीन मानव संसाधनको विकासमा पनि योगदान पुर्याउँछन्। साथै, बिमा कम्पनी र लघुवित्त संस्थाहरूले स्थानीय जनतालाई आर्थिक सहायता र वित्तीय सेवाहरू प्रदान गर्दै यहाँको अर्थतन्त्रलाई थप सुदृढ बनाउँछन्।
मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रका आर्थिक व्यवसायहरू विभिन्न क्षेत्रमा फैलिएका छन् र यस क्षेत्रका मुख्य गतिविधिहरूमा कृषि, व्यापार, पर्यटन र सेवा क्षेत्रको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ। यी सबै क्षेत्रहरूमा सुधार र विस्तारको निरन्तर प्रयासहरूले यहाँको आर्थिक प्रगति र स्थानीय जनताको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन मद्दत पुर्याउँछन्।
मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको यातायात प्रणाली यहाँका स्थानीय बासिन्दाहरूको जीवनस्तर सुधार गर्ने र क्षेत्रको समग्र आर्थिक र सामाजिक विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका निभाउँदै आएको छ। यस क्षेत्रको यातायात सेवाले न केवल दैनिक आवागमनमा सहजता प्रदान गर्दछ, तर मालवस्तुहरूको ढुवानी र पर्यटन प्रवर्धनमा पनि ठूलो योगदान पुर्याउँछ। यातायात क्षेत्रको सुधारले व्यवसायिक गतिविधिहरूलाई सुदृढ बनाएको छ, जसले रोजगारका अवसरहरू सिर्जना गरिरहेको छ र स्थानीय जनताको जीवनस्तरलाई सुधार्ने काम गरिरहेको छ।
सडक यातायातको अवस्था सुधार हुनु मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको यातायात नेटवर्कलाई महत्वपूर्ण बनाउँछ। यहाँका प्रमुख सडकहरूले अन्य शहर र गाउँसँग सिधा जडान पुर्याउने काम गर्छन्, जसले व्यापार, कृषि र दैनिक आवागमनलाई सजिलो बनाएको छ। नेपाल सरकार र स्थानीय प्रशासनले नियमित रूपमा सडक निर्माण र मर्मत कार्य गर्दै यातायातको पहुँच र सुविधामा सुधार गर्दै आएको छ। विशेष गरी, प्रमुख बजार क्षेत्र र पर्यटकीय स्थलहरूसम्म सडकको पहुँच सुधारिएको छ, जसले यस क्षेत्रको पर्यटन र व्यापारलाई प्रोत्साहन दिएको छ। तथापि, केही दुर्गम क्षेत्रहरूमा अझै पनि सडकको अवस्था कमजोर छ, जसले यातायातका लागि चुनौती सिर्जना गर्दछ।
सार्वजनिक यातायात सेवाले मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रका बासिन्दाहरूलाई शहर र गाउँ बीच यात्रा गर्नका लागि सस्तो र सहज विकल्प प्रदान गरेको छ। सार्वजनिक बस, माइक्रोबस र जीप जस्ता सवारी साधनहरू स्थानीय जनतालाई आर्थिक रूपमा पहुँच योग्य यातायात सेवा उपलब्ध गराउँछन्, जसले उनीहरूको दैनिक जीवनलाई सहज बनाउँछ। यसका साथै, प्रमुख शहरी केन्द्रसँग जडान भएको सार्वजनिक यातायातले व्यापारिक गतिविधिहरू र अन्य रोजगारीका अवसरहरूलाई सहज बनाउँछ, जसले समग्र क्षेत्रको आर्थिक विकासमा योगदान पुर्याउँछ।
स्थानीय ट्रान्सपोर्ट व्यवसायले यहाँका व्यापारीहरू र कृषकहरूलाई आफ्नो उत्पादन र वस्तुहरूलाई सजिलै बजारसम्म पुर्याउनका लागि सहजीकरण प्रदान गर्दछ। ट्रान्सपोर्ट सञ्जालको विकासले व्यवसायिक र कृषि गतिविधिहरूलाई सुदृढ बनाएको छ, जसले यहाँका स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समृद्ध बनाउँछ। यसका अतिरिक्त, मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको पर्यटन क्षेत्रको विकाससँगै, यातायात सेवामा पनि सुधार आएको छ। पर्यटकहरूको आवागमनलाई सहज बनाउनका लागि, स्थानीय प्रशासन र निजी क्षेत्रले होटेल, गाइड र अन्य सेवा प्रदायकहरूसँग मिलेर पर्यटकहरूको सुविधा सुनिश्चित गरेको छ, जसले पर्यटन व्यवसायलाई समृद्ध बनाएको छ।
मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको यातायात प्रणालीले यहाँका बासिन्दाका लागि सरल र प्रभावकारी यातायात सेवा प्रदान गर्दै, क्षेत्रको समग्र विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। यस क्षेत्रको यातायात सुधारले व्यापार, कृषि र पर्यटन क्षेत्रमा सकारात्मक प्रभाव पार्दै यहाँका जनताको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन मद्दत पुर्याउँछ।
मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको सामाजिक र आर्थिक अवस्था विभिन्न आयामहरूमा विकास र सुधारको प्रक्रिया भित्र रहेको छ। यहाँका स्थानीय बासिन्दाहरूको जीवनस्तर र रोजगारका अवसरहरूमा सुधार भएको छ, यद्यपि अझै केही चुनौतीहरू छन् जसले विकासका प्रयासहरूलाई अवरोध पुर्याउँछन्। सामाजिक संरचनामा विविधता रहेको छ, जसले समाजमा सद्भाव र एकता बनाउन सहयोग पुर्याएको छ। मुसिकोटमा विभिन्न जाति, धर्म र सांस्कृतिक पृष्ठभूमिका मानिसहरू एकसाथ बसोबास गर्दै आएका छन्, जसले सामाजिक स्थायित्व र विविधताको पक्षमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ। यद्यपि, यहाँका दुर्गम स्थानहरूमा कच्चा सडक र भौगोलिक कठिनाइले आधारभूत सेवाहरूको पहुँचमा अवरोध पुर्याएको छ।
शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा भएका सुधारहरूले यहाँको समाजको जीवनस्तरमा सुधार ल्याएको छ। विशेष गरी, शिक्षामा बढ्दो पहुँच र स्वास्थ्य सेवाको विकासले बासिन्दाको चेतनामा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएको छ। यद्यपि, महिला र बालिका अधिकारका क्षेत्रमा अझै सुधारको आवश्यकता छ। महिलाहरूले कृषि र घरायसी कामकाजी क्षेत्रका अधिकांश जिम्मेवारीहरू ओगटेका भए पनि, उनीहरूको सशक्तिकरणका लागि अझै नीति र कार्यक्रमहरूको खाँचो छ। महिलाका लागि समान अवसर र आर्थिक स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्न विशेष पहलहरूको आवश्यकता छ।
युवाहरूका लागि व्यावसायिक तालिम र रोजगारका अवसरहरूको सृजनाले पनि सकारात्मक प्रभाव पारेको छ। यसले युवाहरूलाई स्वरोजगार र परिपक्व भविष्यका लागि प्रेरित गरेको छ। यद्यपि, अझै पनि यहाँका युवाहरूका लागि दीर्घकालीन अवसरहरूको अभाव छ।
आर्थिक अवस्था दृष्टिकोणबाट मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको प्रमुख आय स्रोत कृषि, व्यापार, पर्यटन र सेवा क्षेत्रहरूमा आधारित छ। कृषिमा आधुनिक प्रविधिहरूको प्रयोगले उत्पादन वृद्धि गरेको छ, जसले कृषकहरूको आयमा सुधार ल्याएको छ। तर, व्यापार क्षेत्रमा साना र मझौला व्यापार प्रतिष्ठानहरूले दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूको आपूर्ति गरेर स्थानीय अर्थतन्त्रलाई सुदृढ बनाएका छन्, यद्यपि व्यापारमा प्रतिस्पर्धा र आपूर्ति व्यवस्थापनका चुनौतीहरू अझै कायम छन्। पर्यटन क्षेत्रमा प्रचुर प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक सम्पदाले पर्यटकलाई आकर्षित गरेको छ, जसले रोजगारका अवसरहरू सिर्जना गरेको छ र स्थानीय समृद्धिमा योगदान पुर्याएको छ।
मुसिकोट नगरपालिका क्षेत्रको सामाजिक र आर्थिक अवस्था सुधारको प्रक्रियामा छ र यहाँका विभिन्न चुनौतीहरूको समाधानका लागि थप प्रयासहरू आवश्यक छन्। दुर्गम क्षेत्रहरूमा आधारभूत सेवाहरूको पहुँच, महिला सशक्तिकरण, र युवाहरूका लागि रोजगारका अवसरहरूको सृजनाका लागि दीर्घकालीन योजनाहरू आवश्यक छन्। यसका लागि स्थानीय र राष्ट्रिय स्तरमा प्रभावकारी नीति निर्माण र सुधारका प्रयासहरूले ठूलो योगदान पुर्याउन सक्छ, जसले यहाँका बासिन्दाहरूको जीवनस्तर र समृद्धि सुनिश्चित गर्नेछ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । सुदूरपश्चिम प्रदेश दूध उत्पादनमा आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख भए पनि उत्पादित दूधको ठूलो हिस्सा अझै औपचारिक बजार प्रणालीमा जोडिन सकेको छैन। प्रदेश दुग्ध विकास बोर्डका अनुसार सुदूरपश्चिममा वार्षिक ३ लाख ५६ हजार मेट्रिक टनभन्दा बढी दूध उत्पादन हुने गरेको छ, जसमा कैलाली र कञ्चनपुरको योगदान ५२ प्रतिशत छ।तथ्याङ्कअनुसार प्रदेशमा दैनिक
