काठमाडौंमा मल्ल वंशले नेपालको इतिहासमा एउटा महत्त्वपूर्ण युगको प्रतिनिधित्व गरेको छ। यो युग कला, संस्कृति, वास्तुकला, र प्रशासनिक विकासको दृष्टिले समृद्ध थियो। मल्ल राजाहरूले काठमाडौंलाई एक धार्मिक, सांस्कृतिक, र राजनीतिक केन्द्रका रूपमा विकसित गरे।
काठमाडौंमा मल्ल वंशको स्थापना
- मल्ल वंशले काठमाडौंमा १२औँ शताब्दीदेखि शासन गर्न थालेको थियो।
- काठमाडौंलाई त्यस समयमा कान्तिपुर भनेर चिनिन्थ्यो।
- १४औँ शताब्दीदेखि १८औँ शताब्दीको अन्त्यसम्म मल्ल वंशले काठमाडौंमा शासन गरेको पाइन्छ।
काठमाडौंका प्रमुख मल्ल राजा
१. जयस्थिति मल्ल (१३८२–१३९५ ईस्वी)
- जयस्थिति मल्लले काठमाडौं उपत्यकाको एकीकरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।
- उनले सामाजिक सुधारका लागि जात प्रथा लागू गरेका थिए।
- प्रशासनिक सुधार गर्दै काठमाडौं उपत्यकालाई संगठित बनाउन योगदान गरे।
२. प्रताप मल्ल (१६४१–१६७४ ईस्वी)
- प्रताप मल्ल काठमाडौंका सबैभन्दा प्रसिद्ध मल्ल राजामध्ये एक हुन्।
- उनले काठमाडौंलाई कला र सांस्कृतिक दृष्टिले एक विशिष्ट शहरको रूपमा विकसित गरे।
- उनका मुख्य योगदानहरू:
- हनुमान ढोका दरबारको विस्तार।
- रानी पोखरी निर्माण।
- धार्मिक सहिष्णुताको प्रवर्द्धन गर्दै हिन्दू र बौद्ध धर्मको संरक्षण।
- इन्द्रजात्रालगायतका प्रमुख सांस्कृतिक उत्सवहरूको प्रचलन।
३. महेन्द्र मल्ल (१५६०–१५७४ ईस्वी)
- महेन्द्र मल्लले तलेजु भवानी मन्दिर निर्माण गराएका थिए।
- उनको शासनकालमा हिन्दू धर्मको प्रवर्द्धन र मन्दिरहरूको निर्माणमा विशेष ध्यान दिइयो।
४. जगत प्रकाश मल्ल (१७३४–१७६८ ईस्वी)
- उनी काठमाडौंका अन्तिम मल्ल राजा थिए।
- उनको शासनकालमा काठमाडौं गोरखाका राजा प्रिथ्वीनारायण शाहले कब्जा गरे।
- योसँगै मल्ल वंशको शासन समाप्त भयो।
मल्ल वंशको सांस्कृतिक र वास्तुकला उपलब्धि
काठमाडौंमा मल्ल राजाहरूले बनाएका ऐतिहासिक सम्पदाहरू आज पनि उनीहरूको गौरवशाली योगदानको उदाहरण हुन्।
- काठमाडौं दरबार स्क्वायर: दरबार, मन्दिर, र मूर्तिहरूको समुच्चय।
- स्वयम्भूनाथ स्तूप (मंकी टेम्पल): बौद्ध धर्मको एक प्रमुख केन्द्र।
- काष्ठमण्डप: काठबाट बनेको ऐतिहासिक भवन जसले काठमाडौंलाई नाम दिएको हो।
धार्मिक सहिष्णुता
- मल्ल राजाहरू हिन्दू र बौद्ध धर्म दुवैका संरक्षक थिए।
- उनीहरूले धार्मिक सहिष्णुता कायम राख्दै धार्मिक पर्वहरूलाई प्रवर्द्धन गरे।
- इन्द्रजात्रा, मच्छिन्द्रनाथ जात्रा जस्ता उत्सवहरू मल्ल राजाहरूको देन हुन्।
मल्ल वंशको पतन
- १८औँ शताब्दीसम्म काठमाडौंका मल्ल राजाहरू आन्तरिक झगडा र संघर्षले कमजोर बने।
- १७६८ मा प्रिथ्वीनारायण शाहले इन्द्रजात्राको समयमा काठमाडौं कब्जा गरे, जसले मल्ल वंशको अन्त्य गर्यो।
मल्ल वंशको महत्त्व
मल्ल वंशको शासनकाल काठमाडौंको इतिहासको सुनौलो युग मानिन्छ।
- मल्लकालीन सम्पदा, परम्परा, र उत्सवहरूले काठमाडौंलाई नेपालकै सांस्कृतिक राजधानी बनाएको छ।
- मल्ल राजाहरूले बनाएका संरचना र परम्पराहरूले आज पनि काठमाडौंलाई विशिष्ट बनाएको छ।
