मदन भण्डारी
जननेता मदन कुमार भण्डारी (मदन भण्डारी) नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका एक प्रभावशाली नेता थिए। सन् १९५१ जुन २७ मा ताप्लेजुङको ढुंगेसाङ्गु गाउँमा जन्मिएका भण्डारी नेपाली राजनीतिमा "जनताको बहुदलीय जनवाद" भन्ने सैद्धान्तिक धारको प्रणेता हुन्। उहाँ नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी) का महासचिवसमेत रहे। १९९१ को आम निर्वाचनमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई पराजित गरेपछि उहाँको लोकप्रियता शिखरमा पुगेको थियो। जनआन्दोलन २०४६ मा निर्णायक भूमिका खेलेका भण्डारीको १९९३ मा चितवनको दासढुंगामा भएको एक रहस्यमय सवारी दुर्घटनामा मृत्यु भयो।
मदन कुमार भण्डारीको जन्म वि.सं. २००८ साल असार १३ गते ताप्लेजुङ जिल्लाको ढुंगेसाङ्गु गाउँमा एक ब्राह्मण परिवारमा भयो। ग्रामीण परिवेशमा हुर्किएका भण्डारीको बाल्यकाल कठिनाइ र सीमित सुविधाबीच बितेको थियो। उनले आफ्नो प्रारम्भिक शिक्षा स्थानिय मेदीबुङ स्कुलमा प्राप्त गरे। गाउँमा शिक्षा र राजनीतिक चेतनाको सीमित वातावरण हुँदाहुँदै पनि उनले आफ्नो अध्ययनमा निरन्तरता राखे। शिक्षाको खोजीमा उनी भारतको वाराणसी पुगे, जहाँ उनको बौद्धिक तथा राजनीतिक सोचमा आमूल परिवर्तन आयो।
वाराणसीमा अध्ययनका क्रममा भण्डारी वामपन्थी विचारधाराबाट प्रभावित हुँदै गए। यसै क्रममा उनी विद्यार्थी राजनीतिमा सक्रिय हुन थाले र साम्यवादप्रति गहिरो आस्था राख्न थाले। भारतको राजनीतिक उथलपुथल र प्रगतिशील आन्दोलनहरूले उनलाई गहिरो प्रभाव पारे। सन् १९७२ मा उनी नेपाल फर्किएर पुष्पलाल श्रेष्ठद्वारा स्थापित जनवादी सांस्कृतिक मोर्चामा केन्द्रीय सदस्यका रूपमा आवद्ध भए। यस भूमिकाबाटै उनले औपचारिक राजनीतिक जीवनको थालनी गरे। त्यसबेला नेपालमा पञ्चायती शासन थियो, जसले बहुदलीय राजनीतिमा प्रतिबन्ध लगाएको थियो। यद्यपि, भण्डारीजस्ता युवाहरूले भूमिगत राजनीतिक गतिविधिबाट परिवर्तनको बीज रोप्न थाले।
भण्डारीको राजनीतिक यात्रा केवल दल विशेषमा सीमित रहेन। सन् १९७६ मा उनले पुष्पलालको पार्टी छाडेर 'मुक्ति मोर्चा समूह' गठन गरे। यो समूहले नयाँ ऊर्जा र सैद्धान्तिक स्पष्टताको साथमा सामाजिक परिवर्तनको अभियान थालेको थियो। यसले वाम आन्दोलनमा नयाँ दृष्टिकोण र रणनीति प्रस्तुत गर्यो। सन् १९७८ तिर भण्डारी झापा आन्दोलनका बाँचेका कार्यकर्ताहरूसँग एकीकृत रूपमा काम गर्न थाले। झापा आन्दोलन नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको एउटा महत्वपूर्ण माइलस्टोन हो, जसले सशस्त्र संघर्षको बाटो अपनाएको थियो।
त्यसपछि, भण्डारी नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) का संस्थापक सदस्य बने। सन् १९८६ मा भएको पार्टीको चौथो महाधिवेशनमा उनी महासचिवमा निर्वाचित भए। उनको नेतृत्वमा पार्टीले सैद्धान्तिक स्पष्टता र व्यावहारिक रणनीति दुबैमा ध्यान दियो। उनले 'जनताको बहुदलीय जनवाद' भन्ने अवधारणा विकास गरे, जसले नेपाली वाम आन्दोलनमा लोकतान्त्रिक मूल्यहरू र बहुदलीय प्रणालीलाई स्वीकार्ने आधार बनायो। यो अवधारणाले तत्कालीन कठोर माओवादी विचारधारामा रहेको अतिवादिता हटाएर व्यावहारिक र लोकतान्त्रिक दृष्टिकोण ल्याउन सहयोग पुर्यायो।
मदन भण्डारीको राजनीतिक यात्रा निरन्तर संघर्ष, सैद्धान्तिक निष्ठा र नवप्रवर्तनशील सोचद्वारा निर्देशित रह्यो। उनी एक प्रभावशाली वक्ता मात्र होइन, एक दूरदर्शी नेताको रूपमा पनि चिनिए। नेपालमा लोकतान्त्रिक आन्दोलन र कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई सन्तुलनमा ल्याउने उनी प्रमुख अभियन्ता थिए। दुर्भाग्यवश, २०५० सालमा एक रहस्यमय गाडी दुर्घटनामा उनको मृत्यु भयो, जसले नेपाली राजनीतिमा ठूलो शून्यता ल्यायो। यद्यपि, उनका विचार र योगदान आज पनि नेपाली राजनीतिमा मार्गदर्शकको रूपमा जीवित छन्।
वि.सं. २०४६ (सन् १९९०) को जनआन्दोलनपछि नेपालमा पञ्चायती शासनको अन्त्य भई बहुदलीय प्रजातन्त्रको स्थापना भयो। यस ऐतिहासिक राजनीतिक परिवर्तनले मुलुकमा लोकतान्त्रिक अभ्यासको नयाँ ढोका खोल्यो। यिनै परिप्रेक्ष्यमा मदन कुमार भण्डारीको नेतृत्वदायी भूमिका झनै प्रस्ट रुपमा देखिन थाल्यो। लोकतन्त्रको आगमनसँगै उनले वाम आन्दोलनलाई एकीकृत र संस्थागत बनाउने दिशामा कदम चाले। तत्कालीन नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माले) बीचको वैचारिक तथा सांगठनिक समन्वयमार्फत सन् १९९१ मा नेकपा (एमाले) को गठन भयो।
यो पार्टी एकता नेपाली वाम आन्दोलनको इतिहासमा एक महत्वपूर्ण मोड सावित भयो। भण्डारीको समन्वय, दूरदृष्टि र संगठनात्मक क्षमताले दुई मुख्य धारका वामपन्थी शक्तिहरूलाई एउटै छातामुनि ल्याउन सफल भयो। पार्टी एकताले मात्र होइन, त्यसपछिको वैचारिक मार्गदर्शनले पनि एमालेलाई एक जनआधारित, लोकतान्त्रिक र संगठित पार्टीको रूपमा स्थापित गर्यो। भण्डारीको नेतृत्वमा पार्टीले व्यवहारिक राजनीतिक पथलाई अंगीकार गर्दै समाजवादी लक्ष्यप्रति प्रतिबद्धता जनायो।
यसै सन्दर्भमा भण्डारीले प्रतिपादन गरेको प्रमुख सैद्धान्तिक अवधारणा ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’ (People’s Multiparty Democracy) ले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा एक नवीन दिशा दियो। यो सिद्धान्तले उदार लोकतान्त्रिक संरचनाभित्र समाजवादमा पुग्ने बाटो देखाउँछ। हिंसात्मक सशस्त्र संघर्षको सट्टा जनताको सहभागिता, चुनावी प्रक्रिया र जननिर्वाचित सरकारमार्फत समाजवाद निर्माण गर्ने यो अवधारणा नेपाली सन्दर्भमा यथार्थपरक थियो।
जनताको बहुदलीय जनवादले वर्गसंघर्ष र समाज परिवर्तनलाई लोकतान्त्रिक विधिबाट सम्बोधन गर्ने प्रस्ताव राख्यो। यसले लोकतन्त्र र कम्युनिज्मबीचको दूरी घटाउने प्रयास मात्र गरेन, नेपाली राजनीतिमा वामपन्थी दलप्रतिको जनविश्वास पनि विस्तार गर्न मद्दत गर्यो। सैद्धान्तिक स्पष्टतासहितको यो अभ्यासले अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पनि चर्चा पायो। धेरैले यसलाई विकासशील राष्ट्रहरूको लागि सशक्त वैकल्पिक मोडलको रूपमा स्वीकार गरे।
भण्डारीको सैद्धान्तिक र राजनीतिक योगदानले नेकपा (एमाले) लाई नेपालकै एक प्रभावशाली राजनीतिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्यो। उनले समाजवादलाई केवल आदर्शका रूपमा होइन, व्यवहारमा लागू गर्न सकिने दृष्टिकोणका साथ प्रस्तुत गरे। उनको ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’ आज पनि एमालेको मूल विचारधाराका रूपमा कायम छ। यसले भण्डारीलाई एक युगद्रष्टा नेताको रूपमा स्थापित गरेको छ, जसले नेपाली जनतालाई स्पष्ट दृष्टिकोणसहितको प्रगतिशील भविष्यको मार्गदर्शन प्रदान गरे।
सन् १९९० को जनआन्दोलनपछि नेपालमा बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना भयो र त्यसको परिणामस्वरूप सन् १९९१ मा पहिलोपटक बहुदलीय आम निर्वाचन सम्पन्न गरियो। यो निर्वाचन नेपालका लागि मात्र होइन, वाम आन्दोलनका लागि पनि एक ऐतिहासिक अवसर बन्यो। मदन कुमार भण्डारी नेतृत्वको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) ले यस निर्वाचनमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गर्यो। राजधानी काठमाडौंलगायत शहरी क्षेत्रमा एमालेको प्रभावशाली उपस्थिति देखियो, जसले पार्टीलाई राष्ट्रिय राजनीति भित्र सशक्त विपक्षी शक्तिका रूपमा स्थापित गर्यो।
यस जितपछि मदन भण्डारीले यो परिणामलाई ‘लोकतन्त्रका लागि मत’, ‘स्वतन्त्रताको लागि मत’, र ‘गरिबी निवारणका लागि मत’को रूपमा अर्थ लगाए। उनले चुनावी राजनीतिलाई केवल सत्ताको खेल नभएर जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गर्ने माध्यमको रूपमा हेरे। उनी समाज परिवर्तनका लागि जनभावनाको सम्मान र जनादेशको प्रयोगमा विश्वास गर्थे, जुन सोच वामपन्थी राजनीति भित्रकै लागि पनि एक नवीन धार थियो।
भण्डारीको राजनीतिक दृष्टिकोणले जनमतलाई परिवर्तनको इन्जिन बनायो। उनले हिंसात्मक विद्रोहको सट्टा, लोकतान्त्रिक अभ्यासमार्फत समाजवादमा पुग्ने बाटो अँगाले। यो दृष्टिकोण पारंपरिक सशस्त्र क्रान्तिमा विश्वास गर्ने वामपन्थी नेताहरूका लागि चाखलाग्दो र फरक थियो। उनले देखाएको मार्ग जनताको भावनालाई सम्बोधन गर्ने, उनीहरूसँग संवाद गर्ने र उनीहरूको विश्वास जित्ने राजनीतिक शैलीमा आधारित थियो। यही शैलीले उनलाई जननेता बनायो।
निर्वाचनपश्चात मदन भण्डारी संसदमा एक प्रभावशाली वक्ता र रणनीतिक नेताका रूपमा उदाए। उनले संसदभित्र सरकारका नीति–निर्माणहरूमा गम्भीर रूपमा प्रभाव पार्ने काम गरे। सरकारको कमजोरी औंल्याउने, जनताको पक्षमा प्रश्न उठाउने र वैकल्पिक नीतिहरू प्रस्तुत गर्ने उनको क्षमता अत्यन्त उच्च थियो। साथै, उनले आफ्नै पार्टीलाई पनि संगठनात्मक रूपमा मजबुत बनाउँदै लगे, पार्टीभित्रको अनुशासन, नीतिगत स्पष्टता र सांगठनिक विस्तारमा योगदान पुर्याए।
उनको नेतृत्वले नेकपा (एमाले) लाई एक शक्तिशाली प्रतिपक्ष बनायो जसले सरकारलाई निरन्तर चुनौती दिँदै जनअपेक्षाहरूको प्रतिनिधित्व गर्यो। यो सफलताले मदन भण्डारीलाई मात्र होइन, समग्र वाम आन्दोलनलाई नयाँ विश्वास र ऊर्जा प्रदान गर्यो। दुर्भाग्यवश, उनको अकालमै भएको निधनले नेपाली राजनीतिमा ठूलो शून्यता ल्यायो, तर उनले देखाएको मार्ग र दृष्टिकोण आज पनि नेपालका लोकतान्त्रिक र समाजवादी अभ्यासका लागि प्रेरणादायी स्रोत बनेका छन्।
मदन कुमार भण्डारीको व्यक्तिगत जीवन पनि उनको सार्वजनिक राजनीतिक जीवनजत्तिकै प्रेरणादायी रहेको छ। उनले सन् १९८२ मा विद्या देवी भण्डारीसँग विवाह गरे। विद्या देवी भण्डारी त्यस समयमा एक उदीयमान वामपन्थी विद्यार्थी नेतृ थिइन् र मदन भण्डारीकै जस्तै राजनीतिक विचारधाराबाट प्रभावित थिइन्। उनीहरू बीचको सम्बन्ध केवल वैवाहिक मात्र नभई वैचारिक सहकार्यमा आधारित थियो। विवाहपछि विद्या केही समय राजनीतिक गतिविधिबाट टाढा रहिन् र पारिवारिक जीवनमा केन्द्रित भइन्।
तर वि.सं. २०५० सालमा मदन भण्डारीको अचानक भएको निधनपछि विद्या देवी भण्डारी पुनः सक्रिय राजनीतिमा फर्किइन्। श्रीमानको अपूर्ण सपना पूरा गर्ने संकल्पसाथ उनले नेपाली राजनीतिमा उल्लेखनीय भूमिका खेल्न थालिन्। उनी चार पटक सांसद निर्वाचित भइन् र महिला, बालबालिका तथा समाज कल्याणमन्त्री र रक्षा मन्त्रीजस्ता महत्वपूर्ण मन्त्रालयको नेतृत्व गरेकी छन्। उनको नेतृत्व क्षमता, संघर्षशीलता र निरन्तरताको प्रतीकको रूपमा उनी स्थापित भइन्।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपलब्धि भनेको उनी नेपालको पहिलो महिला राष्ट्रपतिको रूपमा निर्वाचित हुनु हो। उनले दुई कार्यकाल राष्ट्रपतिको पद सम्हालिन् र सात वर्ष चार महिना नेपालको सर्वोच्च पदमा रही सेवा गरिन्। उनको राष्ट्रपतिकालमा लैंगिक समानता, महिला अधिकार र संविधानिक अभ्यासका पक्षमा उनले उल्लेखनीय योगदान पुर्याइन्। उनको राष्ट्रपतिको भूमिकाले नेपाली महिलाहरूलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण जनसमुदायलाई प्रेरित गर्ने काम गर्यो।
भण्डारी दम्पतीका दुई छोरीहरू – उषा किरण भण्डारी र निशा कुसुम भण्डारी – छन्। उनीहरू सार्वजनिक जीवनबाट टाढा रहेर आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमा केन्द्रित छन्। यद्यपि, उनीहरूको पारिवारिक पृष्ठभूमि र आमा-बुवाको योगदानले उनीहरूलाई सामाजिक रूपमा सधैं सम्मानका साथ हेरिएको पाइन्छ।
मदन भण्डारी र विद्या देवी भण्डारीको जीवन नेपाली राजनीतिमा केवल जोडीको रूपमा होइन, एक साझा उद्देश्य, विचार र संकल्पको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। दुबै जनाले आ-आफ्नो ढंगले राष्ट्रसेवामा समर्पण गरे, जसले उनीहरूलाई आदर्श दम्पती र समर्पित राजनीतिज्ञको रूपमा चिनायो। भण्डारीको पारिवारिक जीवन नेपाली समाजका लागि मूल्य, प्रतिबद्धता र सेवा भावको उदाहरण बनेको छ।
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा १९९३ मे १६ (वि.सं. २०५० जेठ ३) एक शोकपूर्ण र रहस्यमय दिनको रूपमा स्मरण गरिन्छ। यसै दिन नेकपा (एमाले) का तत्कालीन महासचिव मदन कुमार भण्डारी चितवनको दासढुंगामा भएको एक रहस्यमय सवारी दुर्घटनामा ज्यान गुमाए। उनी सवार रहेको गाडी नारायणी नदीमा खसेको थियो। उक्त गाडीमा मदन भण्डारीसँगै जीवराज आश्रित र चालक अमर लामा पनि थिए। दुर्घटनामा भण्डारी र आश्रितको मृत्यु भयो भने अमर लामा भने बाँचे।
तर घटनापछि धेरै अनुत्तरित प्रश्नहरू उठे। दुर्घटनाका एक्ला साक्षी अमर लामाको रहस्यमय शैलीमा १० वर्षपछि काठमाडौंको कीर्तिपुरबाट अपहरण भई गोली हानी हत्या गरिनुले यो घटनालाई झनै रहस्यमय बनायो। यस घटनाले भण्डारीको मृत्यु केवल एक सामान्य दुर्घटना नभई एक सुनियोजित षड्यन्त्र हुन सक्ने आशंका अझ प्रबल बनायो। यसै आधारमा नेकपा (एमाले) ले तत्कालै घटनाको छानबिनका लागि समिति गठन गर्यो, जसको नेतृत्व केपी शर्मा ओलीले गरेका थिए। समितिले दुर्घटनामा रहस्य रहेको संकेत गरे पनि त्यसबारे ठोस निष्कर्ष आउन सकेन।
दासढुंगा घटनापछि नेपाली राजनीतिमा ठूलो तरंग आयो। मदन भण्डारीको अकाल मृत्युले एमाले मात्र होइन, समग्र वाम आन्दोलनलाई भावनात्मक रूपमा हल्लायो। तर, जनस्तरबाट उनको योगदानलाई सम्झन र सम्मान गर्न विभिन्न प्रयासहरू गरिए। दासढुंगा दुर्घटना स्थलमा मदन भण्डारीको शालिक स्थापना गरिएको छ, जसले उनलाई सदा सम्झिरहने स्मारकको काम गर्दछ। त्यस्तै, झापा शान्तिनगरदेखि डडेल्धुराको रूपालसम्म फैलिएको मदन भण्डारी राजमार्ग निर्माणको योजना अगाडि सारिएको छ, जसले उनको नाममा राष्ट्रिय एकता र पूर्व–पश्चिम विकासलाई जोड्ने सोच दर्शाउँछ।
भण्डारीको योगदानलाई अझ स्थायी बनाउने उद्देश्यले २०१८ मा मोरङको उर्लाबारीमा मदन भण्डारी स्मृति संग्रहालय स्थापना गरियो। उक्त संग्रहालयमा दुर्घटनाग्रस्त जिपसहित उनका विभिन्न दस्तावेज, तस्बिर र राजनीतिक जीवनका सामग्रीहरू प्रदर्शनमा राखिएका छन्। यस संग्रहालयले भावी पुस्तालाई भण्डारीको योगदानबारे अवगत गराउने माध्यमको रूपमा काम गरिरहेको छ।
उनको स्मृतिमा नेपाल सरकारले पनि उच्च सम्मान प्रदान गरेको छ। सन् २०१६ मा मदन भण्डारीलाई 'नेपाल रत्न' पदक प्रदान गरियो, जुन नेपाली नागरिकलाई दिइने सबैभन्दा उच्च नागरिक सम्मान हो। यो सम्मानले उनको योगदानलाई औपचारिक रूपमा स्वीकार गरेको प्रमाण हो। यद्यपि, उनको निधनको यथार्थ अझैसम्म स्पष्ट हुन नसक्नुले दासढुंगा घटनालाई आज पनि नेपाली राजनीतिमा रहस्य र विवादको विषय बनाइरहेको छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । सुदूरपश्चिम प्रदेश दूध उत्पादनमा आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख भए पनि उत्पादित दूधको ठूलो हिस्सा अझै औपचारिक बजार प्रणालीमा जोडिन सकेको छैन। प्रदेश दुग्ध विकास बोर्डका अनुसार सुदूरपश्चिममा वार्षिक ३ लाख ५६ हजार मेट्रिक टनभन्दा बढी दूध उत्पादन हुने गरेको छ, जसमा कैलाली र कञ्चनपुरको योगदान ५२ प्रतिशत छ।तथ्याङ्कअनुसार प्रदेशमा दैनिक
