लोमान्थाङ गाउँपालिका

लोमान्थाङ पश्चिमी नेपालका गण्डकी प्रदेशको मुस्ताङ जिल्लामा अवस्थित एक गाउँपालिका हो। यो गाउँपालिका जिल्लाको उत्तरी अन्त्यमा स्थित छ र चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रसँग उत्तरमा र मुस्ताङको लो-घेकर दामोदरकुंडा गाउँपालिकासँग दक्षिणमा सिमाना साझा गर्दछ।

लो मुस्ताङ जिल्लाको उत्तरी दुई-तिहाइ भागलाई जनाउँछ, जुन सांस्कृतिक र भाषिक दृष्टिले तिब्बतको प्रभावमा रहेको छ, जबकि जिल्लाको दक्षिणी तिहाइलाई थक भनेर चिनिन्छ, जहाँ थाकाली समुदायका मानिसहरूको बसोबास छ। थाकाली समुदायले भिन्न भाषा बोल्छ र तिब्बती तथा नेपाली संस्कृतिहरूको मिश्रण रहेको संस्कृति प्रचलित छ। सन् २००७ मा, अन्नपूर्णको उत्तरतर्फ र उक्त गाउँ नजिकै कम्तीमा बार ओटा गुफाहरू पत्ता लागेको थियो। ती गुफाहरू प्राचीन बौद्ध चित्रकलाबाट सुसज्जित छन् र १४,००० फिट (४,३०० मिटर) उचाइमा सिउरेको खोंचमा रहेका छन्। ती चित्रकलामा न्यूवारी प्रभाव देखिन्छ, जुन १३ औं शताब्दीको वरिपरीको मिति राख्छ र तिब्बती लिपिमा लेखिएका छन्। यी चित्रकलाहरूमास्याह्रिक चित्रकला, सुन र चाँदीमा लेखिएका तिब्बती लिपि र प्र-क्रिश्चियन कालका माटोका भाँडाहरू फेला परेका छन्। अन्वेषकहरूले स्तूप, सजावटी कला र चित्रकलाहरू पत्ता लगाए, जसमा विभिन्न प्रकारका बुद्धको चित्र, प्रार्थना गर्ने व्यक्तिहरू र भक्तजनहरूको चित्र देखाइएका छन्। केही चित्रकलामा उपोष्णकटिबंधीय वातावरणका दृश्यहरू छन् जसमा खजूरका रूख, भारतीय कपडाहरू र चराहरू देखिएका छन्।

भौगोलिक अवस्था

लोमान्थाङ गाउँपालिका नेपालका गण्डकी प्रदेशको मुस्ताङ जिल्लामा स्थित एक उच्च पहाडी गाउँपालिका हो। यो गाउँपालिका जिल्लाको उत्तरी भागमा, तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रसँग सिमाना जोडेर स्थित छ। लोमान्थाङको भौगोलिक अवस्था अत्यन्तै अनोठो र मनमोहक छ। यस क्षेत्रको भू-भाग प्रायः पहाडी र पर्वतीय छ, जसको अधिकांश क्षेत्र ४,००० मिटरभन्दा माथि रहेको छ। यहाँको मुख्य आकर्षण यसको अत्यन्तै उच्च उचाइ र टुक्रिएको भू-भाग हो।

लोमान्थाङ गाउँपालिका अन्नपूर्ण हिमालको उत्तरतर्फ, मुस्ताङका अन्य गाउँ र दुरदराजका क्षेत्रहरूबाट अलग थलग छ। यस गाउँपालिकाको भौगोलिक संरचना धेरै उचाइको पहाड र घाटीहरूको मिश्रण हो, जसले यस क्षेत्रलाई एक अति विशेष भौगोलिक विशेषता प्रदान गरेको छ। यहाँको प्रमुख स्थलविज्ञानले गम्भीर र गहिरा खोंच, कडा ढुङ्गे संरचनाहरू, र पर्वतीय जङ्गलहरूको दृश्य प्रस्तुत गर्छ।

लोमान्थाङको भू-आकृति र उचाइको कारण यहाँको मौसम पनि निकै कठोर हुन्छ, जहाँ सर्दीको मौसममा अत्यधिक हिउँपानी र चिसो छ, जबकि गर्मीको समयमा तापक्रम अपेक्षाकृत तातो हुँदैन। यस क्षेत्रको विशेषता भनेको यसको सुन्दरता र सांस्कृतिक धरोहरहरूसँग जोडिएका ऐतिहासिक स्थलहरू पनि हुन्, जसले लोमान्थाङलाई पर्यटकीय दृष्टिले आकर्षक बनाएको छ।

त्यसै गरी, लोमान्थाङको भौगोलिक स्थिति र स्थलविज्ञानले यसलाई तिब्बती संस्कृतिको महत्वपूर्ण केन्द्र बनाएको छ। यहाँको वातावरण र जनजीवन तिब्बतको प्रभावमा रहेको छ, र यहाँका मानिसहरूले आफ्नो जीवनशैलीमा तिब्बती परंपरालाई सम्मान गर्छन्।

कला र संस्कृति

लोमान्थाङ गाउँपालिकाको कला र संस्कृति प्राचीन तिब्बती सभ्यता र धार्मिक परम्पराहरूको एक अद्वितीय मिश्रण हो, जसले यस क्षेत्रलाई सांस्कृतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण बनाउँछ। यहाँको परम्परागत कला, शिल्पकला, वास्तुकला र सांस्कृतिक क्रियाकलापहरू तिब्बती प्रभावबाट प्रेरित छन्, जसले यस क्षेत्रको सांस्कृतिक पहिचानलाई अझ प्रगाढ बनाएको छ। लोमान्थाङका धार्मिक स्थलहरू, जस्तै कि लोमान्थाङ दरबार र चोकू गोम्पा, तिब्बती शैलीमा निर्मित छन् र यी स्थानहरूमा पाइने प्राचीन चित्रकलाहरू र मूर्तिकलाहरू बौद्ध धर्म र तिब्बती संस्कृतिको अनमोल धरोहर हुन्।

त्यस्तै, यहाँका कारीगरहरूले तिब्बती परम्परा अनुरूप हस्तनिर्मित वस्त्र, गहना र शिल्प सामग्रीहरू बनाउने परम्परा राख्छन्। लोमान्थाङको मुराल कला र चित्रकलाहरू पनि अत्यन्त उल्लेखनीय छन्, जहाँ तिब्बती र न्यूवारी शैलीको मिश्रण देख्न सकिन्छ, र यी कला रूपहरू धार्मिक र सांस्कृतिक महत्व राख्दछन्। यहाँका प्रमुख पर्व र उत्सवहरू, जस्तै तिब्बती नयाँ वर्ष "लोसर", माघे संक्रान्ति र सांग्रि उत्सव, सांस्कृतिक परंपराहरूलाई मनाउने अवसरहरू बनाउँछन्, जसमा गाउँका सबै सदस्यहरू एकत्रित भएर सामूहिक उत्सवहरू मनाउँछन्।

पारम्परिक लुगा र पोशाकहरूले पनि यहाँको सांस्कृतिक धरोहरलाई उजागर गर्छन्, जहाँ महिलाहरू पारंपरिक ग्योन्थुङ पोशाकमा सजिन्छन् र तिब्बती शैलीका हेडगियर र गहना लगाउँछन्। संगीत र नृत्य पनि यहाँको सांस्कृतिक जीवनको अभिन्न हिस्सा हो, जहाँ तिब्बती मन्च संगीत र घम्रेलो नृत्यहरू विशेष पर्वहरूको क्रममा प्रस्तुत गरिन्छ। यी सबै सांस्कृतिक क्रियाकलापहरूले लोमान्थाङलाई एक सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्दै यसको धार्मिक र सांस्कृतिक धरोहरको संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

लोमान्थाङ गाउँपालिकाको कला र संस्कृति तिब्बती, न्यूवारी र थाकाली संस्कृतिहरूको समागम हो, जसले यस क्षेत्रलाई एक अद्वितीय सांस्कृतिक पहिचान दिएको छ र यसलाई सांस्कृतिक धरोहरको केन्द्रको रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यहाँका धार्मिक, सांस्कृतिक र कला गतिविधिहरूले लोमान्थाङलाई एक विशेष स्थान दिलाएका छन्, जसले पर्यटकीय र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण स्थान राख्छ।

शिक्षा र स्वास्थ्य

लोमान्थाङ गाउँपालिका, नेपालको मुस्ताङ जिल्लामा स्थित एक दुर्गम र उच्च पहाडी क्षेत्र हो, जसको शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा विभिन्न चुनौतीहरू छन्। यो क्षेत्र आफ्नो भौगोलिक अवस्थिति र दुर्गम स्थानका कारण आधारभूत सेवा प्रदान गर्नमा कठिनाइहरूको सामना गरिरहेको छ। यद्यपि, समयसँगै यहाँका शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा सुधारका प्रयासहरू भइरहेको छ, तर यी सेवाहरू अझै पूर्ण रूपमा प्रभावकारी र पहुँचयोग्य भएका छैनन्।

शिक्षा क्षेत्रमा, लोमान्थाङको मुख्य चुनौती भनेको भौगोलिक दुरी र स्रोतको कमी हो। यस क्षेत्रका विद्यालयहरूमा शिक्षकहरूको अभाव र शिक्षा सामग्रीको कमी प्रायः देखिन्छ। विद्यालयहरू प्रायः आधारभूत शिक्षा मात्रै प्रदान गर्न सक्षम छन् र उच्च शिक्षा प्राप्त गर्न विद्यार्थीहरूलाई नजिकका शहरहरूमा जानुपर्ने बाध्यता छ। यसका साथै, यहाँको शिक्षालयहरूको भौतिक संरचनामा पनि सुधारको आवश्यकता छ। भनेको जस्तो, तिब्बती भाषाका साथ नेपाली र अंग्रेजीमा पनि शिक्षा दिइन्छ, जसले क्षेत्रीय भाषिक र सांस्कृतिक विविधतालाई सम्मान गर्दछ। तैपनि, विद्यालयहरूले शिक्षा विस्तार गर्न र गुणस्तरमा सुधार गर्नका लागि निरन्तर प्रयास गरिरहेका छन्, र बासिन्दाहरू यसलाई महत्त्वपूर्ण मान्दै बालबालिकाहरूलाई राम्रो शिक्षा प्रदान गर्न सधैं प्रतिबद्ध छन्।

स्वास्थ्य सेवामा, लोमान्थाङमा प्रमुख समस्या भनेको सीमित पहुँच र स्वास्थ्य सेवा केन्द्रहरूको अभाव हो। यहाँको स्वास्थ्य सुविधा प्रायः प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमा सीमित छ, जसमा आधुनिक उपकरण र विशेषज्ञ स्वास्थ्यकर्मीहरूको कमी छ। यस कारण, जटिल स्वास्थ्य समस्याहरूको उपचारको लागि बासिन्दाहरूलाई लामो यात्रा गर्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ। यस क्षेत्रका मानिसहरूलाई पानी र सरसफाइसँग सम्बन्धित समस्याहरू पनि छन्, जसका कारण स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ। उच्च उचाइको कारण श्वासप्रश्वासका समस्या, अस्थमा र ह्वाइट प्लेगजस्ता रोगहरूको जोखिम पनि बढेको छ। यद्यपि, स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुधारका लागि सरकारले प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूमा बिभिन्न पहलहरू थालेका छन् र सामुदायिक स्तरमा स्वास्थ्यकर्मीहरूको व्यवस्थापन गरिएको छ।

सुधारका प्रयासहरूका बारेमा कुरा गर्दा, हालैका वर्षहरूमा सरकारले शिक्षा र स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउनका लागि विभिन्न पहलहरू थालेका छन्। सरकारसँगै, गैर-सरकारी संस्थाहरू (NGOs) र अन्य सामुदायिक संगठनहरूले पनि लोमान्थाङमा शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा सुधारमा योगदान पुर्याएका छन्। यी प्रयासहरूलाई समुदायका सदस्यहरूले सकारात्मक रूपमा लिएका छन्, र यसले केही हदसम्म सुधारको दिशा तय गरेको छ।

लोमान्थाङ गाउँपालिकाको शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा सुधारको संकेतहरू देखिए पनि यी सेवाहरू अझै पनि सीमित र चुनौतीपूर्ण छन्। यहाँका बासिन्दाहरूको लागि यी सेवाहरूको पहुँच सुधार गर्न थप संसाधन र लगानीको आवश्यकता छ। सरकार र गैर-सरकारी संघसंस्थाहरूको सहकार्यले यहाँका जनतालाई जीवनस्तर सुधार्ने सम्भावना दिन सक्छ।

लोमान्थाङमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच सुधार्नका लागि हेलिकप्टर र अन्य यातायातका माध्यमहरू प्रयोग गरेर दूरदराजका बासिन्दाहरूसम्म उपचार पुर्याउने प्रयास पनि भइरहेको छ, तर यी उपायहरू सबैलाई समान रूपमा उपलब्ध छैनन्। यसरी, स्वास्थ्य सेवा क्षेत्रको अवस्था अझै पनि विकास र सुधारको आवश्यकता छ।

पर्यटकिय स्थल र सांस्कृतिक सम्पदा

लोमान्थाङ गाउँपालिका, नेपालको मुस्ताङ जिल्लामा स्थित एक अत्यन्त ऐतिहासिक र सांस्कृतिक दृष्टिले समृद्ध क्षेत्र हो। यहाँको अनौठो भूगोल र सांस्कृतिक सम्पदाहरूले लोमान्थाङलाई एक प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यस गाउँपालिकामा रहेका धार्मिक स्थलहरू, ऐतिहासिक संरचनाहरू, प्राचीन चित्रकलाहरू, र सांस्कृतिक उत्सवहरूले यो क्षेत्रलाई पर्यटकहरूको लागि विशेष आकर्षण बनाएका छन्।

लोमान्थाङ दरबार, जसलाई लोमान्थाङ पेल्ला पनि भनिन्छ, १५औं शताब्दीयको ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको एक प्रमुख संरचना हो। तिब्बती शैलीमा निर्मित यो दरबार प्राचीन चित्रकलाहरू र वास्तुकलाको उत्कृष्ट उदाहरण हो, जसले यहाँको समृद्ध इतिहास र सांस्कृतिक विरासतलाई उजागर गर्दछ। दरबारको भ्रमण गर्दा पर्यटकहरूले तिब्बती संस्कृति र धार्मिक अनुष्ठानहरूको अनुभव गर्न सक्छन्, जसले यहाँको परम्परा र जीवनशैलीको गहिरो झलक दिन्छ।

प्राचीन गुफा चित्रकला, जुन २००७ मा लोमान्थाङ नजिकै १२ ओटा गुफामा पाईएको थियो, तिब्बती र न्यूवारी कला र संस्कृतिको मिश्रणको अद्भुत उदाहरण हो। यी गुफाहरू समुद्र सतहबाट लगभग १४,००० फिटको उचाइमा रहेकोले, यसको ऐतिहासिक महत्त्व र सांस्कृतिक समृद्धिलाई विश्वभरका इतिहासप्रेमी र कला पारखीहरूले चासो देखाएका छन्। बौद्ध धर्मका विभिन्न रूपहरूको चित्रण गरेर बनेका यी गुफाहरू प्राचीन तिब्बती चित्रकलाको उत्कृष्टता प्रदर्शित गर्छन्, जसले लोमान्थाङलाई ऐतिहासिक र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण बनाउँछ।

सांग्रि उत्सव र लोसर जस्ता सांस्कृतिक पर्वहरू लोमान्थाङको सांस्कृतिक धरोहरलाई जीवन्त बनाउँछन्। तिब्बती नयाँ वर्षको रूपमा मनाइने लोसरमा, यहाँका बासिन्दाहरू आफ्ना घरहरू सजाएर, धार्मिक अनुष्ठानहरू गर्दै, विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गर्छन्। यी उत्सवहरूले पर्यटकहरूलाई तिब्बती परम्परा र संस्कृतिको गहिरो अनुभव गराउँछन्। त्यस्तै, सांग्रि उत्सवले यहाँको सांस्कृतिक विविधता र समृद्धि झल्काउँछ, जसले यहाँको संस्कृति र परम्पराको जिउँदो प्रमाण प्रस्तुत गर्दछ।

पारंपरिक भवन र वास्तुकला, विशेष गरी तिब्बती शैलीमा निर्मित घर र मठहरू लोमान्थाङको सांस्कृतिक धरोहरको अभिन्न हिस्सा हुन्। यहाँका घरहरू पत्थर र माटोका बनेका छन्, र तिब्बती वास्तुकलाका दृष्टिले अत्यन्तै अद्वितीय छन्। पर्यटकहरूले यी परंपरागत संरचनाहरूको भ्रमण गर्दा लोमान्थाङको जीवनशैली र इतिहाससँग साक्षात्कार गर्न सक्छन्।

प्राकृतिक सौन्दर्य र ट्रेकिंग मार्गहरू पनि लोमान्थाङको प्रमुख आकर्षण हो। अन्नपूर्ण र धौलागिरि हिमालका दृश्यहरूको साथ, यहाँका ट्रेकिङ मार्गहरूले साहसिक प्रेमीहरूलाई रोमाञ्चक अनुभव प्रदान गर्दछन्। यहाँको अनौठो भूगोल, पहाडका घाटीहरू, र हिमालयन दृष्यहरूले पर्यटकहरूको मनमोहक आकर्षण सिर्जना गर्छन्, जसले लोमान्थाङलाई प्राकृतिक सौन्दर्य र साहसिक यात्रा चाहनेहरूको लागि एक आदर्श स्थल बनाउँछ।

चोकू गोम्पा, लोमान्थाङको एक प्रमुख बौद्ध मठ हो, जसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व अत्यधिक छ। यहाँका बौद्ध चित्रकला र तिब्बती वास्तुकला पर्यटकहरूलाई शान्तिपूर्ण वातावरणमा ध्यान र साधनाको अवसर प्रदान गर्छ। यो गोम्पा बौद्ध धर्मको केन्द्र हो, जहाँ धार्मिक कार्यक्रम र संस्कृतिका गतिविधिहरू निरन्तर आयोजना हुन्छन्, र यहाँका कला र स्थापत्यले पर्यटनको स्तरलाई नयाँ उचाइमा पुर्याएको छ।

लोमान्थाङ गाउँपालिका एक सांस्कृतिक र ऐतिहासिक धरोहरको खजाना हो। यहाँका धार्मिक स्थलहरू, ऐतिहासिक संरचनाहरू, सांस्कृतिक उत्सवहरू, र प्राकृतिक दृश्यले यसलाई विश्वभरका पर्यटकहरूको लागि एक प्रमुख गन्तव्य बनाउँछ। लोमान्थाङको सांस्कृतिक समृद्धि, धार्मिक विविधता, र प्राकृतिक सौन्दर्यले यो क्षेत्रलाई एक अनमोल र प्रमुख पर्यटकीय स्थलको रूपमा स्थापित गरेको छ, जसले यहाँका परम्परा र इतिहासको संरक्षण गर्दै भविष्यमा थप आगन्तुकहरूलाई आकर्षित गर्न सक्छ।

सरकारी सार्वजनिक सेवाहरू

लोमान्थाङ गाउँपालिका, मुस्ताङ जिल्लामा स्थित एक दुर्गम र पहाडी क्षेत्र हो, जहाँ सरकारी सार्वजनिक सेवाहरूको पहुँच अझै सीमित छ, तर यस क्षेत्रमा सुधारका लागि विभिन्न प्रयासहरू भइरहेका छन्। यहाँका जनतालाई जीवनस्तरमा सुधार ल्याउनका लागि स्थानीय प्रशासन र सरकारसँगै गैर-सरकारी संस्थाहरू पनि सक्रिय छन्। यद्यपि, भौगोलिक दुर्गमता र सीमित स्रोतहरूको कारण, यी सेवाहरूको पहुँच अझै चुनौतीपूर्ण छ।

शिक्षा सेवामा, यहाँका विद्यालयहरूलाई थप स्रोत र शिक्षकहरूको आवश्यकता छ, र उच्च शिक्षा प्राप्त गर्नका लागि विद्यार्थीहरूलाई नजिकका शहरहरूमा जानुपर्ने बाध्यता छ। स्वास्थ्य सेवामा पनि, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूमा सीमित जनशक्ति र उपकरण उपलब्ध छन्, जसले स्वास्थ्य सेवामा कठिनाइहरू उत्पन्न गर्छ। यद्यपि, सरकारले स्वास्थ्य शिविर, आमा र बालिका स्वास्थ्य कार्यक्रम, र अन्य अभियानहरू चलाउँदै स्वास्थ्य पहुँच सुधार्ने प्रयास गरिरहेको छ। खानेपानी र सरसफाइ सेवामा पनि सुधारका प्रयास भइरहेका छन्, तर दुर्गम भूगोल र उच्च उचाइका कारण पानीको आपूर्ति अझै चुनौतीपूर्ण छ।

सडक र यातायात सेवामा, लोमान्थाङका सवारी मार्गहरूको अवस्था सुधार गर्नका लागि योजनाहरू सञ्चालन भइरहेका छन्, तर यहाँको दुर्गम भौगोलिक अवस्थाका कारण यातायात सेवा असुविधाजनक छ। कृषि र पशुपालन सेवामा, किसानहरूलाई आधुनिक उपकरण र प्रविधिको पहुँच दिनका लागि सरकारका विभिन्न योजनाहरू कार्यान्वयनमा छन्, तर यी सेवाहरू दुर्गम क्षेत्रका कारण सीमित छन्। सामाजिक सुरक्षा र कल्याण योजनाहरू, जस्तै वृद्धावस्था भत्ता र अपांगता भत्ताको पहुँच पनि कठिन छ, र दुर्गम ठाउँमा बसोबास गर्ने नागरिकहरूलाई इनका लाभ प्राप्त गर्न समस्या हुन्छ।

सुरक्षा र आपतकालीन सेवाहरूको पहुँच पनि सीमित छ, र यहाँको पुलिस प्रशासन मुख्य रूपमा स्थानीय थानामा केन्द्रित छ। आपतकालीन अवस्थामा बाह्य सहयोगको आवश्यकता पर्न सक्छ। सूचना र सञ्चार सेवामा, मोबाइल नेटवर्क र इन्टरनेटको सेवा विस्तार गरिए तापनि, दुर्गम भूगोलका कारण इन्टरनेट सेवा अझै पनि व्यापक रूपमा उपलब्ध छैन।

लोमान्थाङ गाउँपालिकामा सरकारी सार्वजनिक सेवाहरूको पहुँच सुधारका लागि निरन्तर प्रयासहरू भइरहेका छन्, तर यहाँका बासिन्दाहरूको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ। भौगोलिक कठिनाइ र स्रोतहरूको अभावका कारण यी सेवाहरूको प्रभावकारिता सीमित छ, र भविष्यमा थप सुधार र समन्वयका साथ सरकार र गैर-सरकारी संस्थाहरूले यस क्षेत्रमा थप योगदान पुर्याउन आवश्यक छ। जसले गर्दा यहाँका जनतालाई सस्तो र गुणस्तरीय सार्वजनिक सेवा प्रदान गर्न सम्भव हुनेछ।

काठमाडौं । नीति अनुसन्धान प्रतिष्ठान र मध्यपश्चिम विश्वविद्यालयका पदाधिकारीबीच आज काठमाडौँमा क्षमता विकास र अनुसन्धान सहकार्यका विषयमा छलफल भएको छ। छलफलमा विद्यार्थी संलग्नता, विज्ञसूची निर्माण र प्रतिष्ठानका अध्ययनहरूका लागि क्षेत्रीय 'आउटपोस्ट' (Regional Outpost) को अवधारणालगायतका विषयमा कुराकानी भएको थियो।छलफलमा प्रतिष्ठानका कार्यकारी निर्देशक लक्ष्मणप्रसाद भट्टराई, वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ताहरू तथा विश्वविद्यालयका तर्फबाट अन्तर्राष्ट्रिय

सामग्रीको तालिका