खाँडादेवी

खाँडादेवी

नेपालको संघीय प्रणाली अन्तर्गत पुनः संरचित स्थानीय तहहरूको सन्दर्भमा खाँडादेवी वडा नं. ७ एउटा महत्वपूर्ण वडा हो, जुन बागमती प्रदेशको रामेछाप जिल्लाभित्र पर्दछ। भौगोलिक, सामाजिक, प्रशासनिक र ऐतिहासिक दृष्टिकोणले यस वडाको आफ्नै पहिचान र महत्व छ। यस वडाको पहिलाको संरचना गाउँ विकास समितिको रूपमा रहेको थियो, जुन पछि नेपाल सरकारले सन् २०१७ मा पुनर्संरचना गरेपछि गाउँपालिकामा परिणत गरिएको हो।

भौगोलिक स्थिति

खाँडादेवी गाउँपालिकाको वडा नं. ७ नेपालको रामेछाप जिल्लामा अवस्थित एक महत्त्वपूर्ण भौगोलिक क्षेत्र हो। यस वडाको भौगोलिक निर्देशाङ्क २७.४६२२° उत्तरी अक्षांश र ८५.९२७७° पूर्वी देशान्तरमा रहेको छ।

यो क्षेत्र समुद्र सतहबाट उल्लेखनीय उचाइमा रहेको छ, जसले यहाँको मौसमलाई प्रभाव पार्छ। यहाँको हावापानी समशीतोष्ण प्रकारको छ, जहाँ हिउँदमा चिसो र गर्मीयाममा मध्यम तापक्रम हुने गर्दछ।

यस वडाको भूगोल पहाडी प्रकृतिको छ। यस पहाडी भू-भागले यहाँको कृषिलाई मुख्य पेशा बनाउन सहयोग पुर्‍याएको छ। पहाडी भू-भागमा खेतीपातीका लागि उपयुक्त हावापानी र उर्वर जमिन उपलब्ध हुन्छ, जसले गर्दा यहाँका बासिन्दाहरू कृषिमा निर्भर छन्।

प्रशासनिक इतिहास

खाँडादेवीलाई सन् १९९० मा एक स्वायत्त गाउँ विकास समिति (VDC) को रूपमा स्थापना गरिएको थियो। त्यसबेला यस क्षेत्रको सम्पूर्ण विकास कार्य, सेवा प्रवाह, र स्थानीय प्रशासनको जिम्मेवारी यही VDC ले सम्हाल्थ्यो।

तर, २०७४ साल चैत १० गते (१० मार्च २०१७) मा नेपाल सरकारले संविधानबमोजिम स्थानीय तहहरूको व्यापक पुनःसंरचना गर्‍यो। यसै क्रममा, खाँडादेवी VDC पनि आफ्ना अन्य छिमेकी VDC हरूसँग गाभिएर खाँडादेवी गाउँपालिकाको रूपमा स्थापित भयो। यो पुनःसंरचनाको प्रत्यक्ष परिणामस्वरुप, पहिलेको VDC भित्रका केही भागहरू समेटेर खाँडादेवी गाउँपालिकाको वडा नं. ७ को स्थापना भएको हो। यसले स्थानीय प्रशासनलाई अझै सुदृढ र प्रभावकारी बनाउने लक्ष्य राखेको छ।

राजनीतिक र प्रशासनिक संरचना

खाँडादेवी गाउँपालिकाको वडा नं. ७ को प्रशासनिक संरचना वडा परिषद् प्रणालीमा आधारित छ। यस प्रणालीमा वडाको समग्र विकास र सुशासनका लागि वडा परिषद्ले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

वडा परिषद्को गठन एक वडा अध्यक्ष र अन्य सदस्यहरू मिलेर हुन्छ। हाल यस वडाको वडा अध्यक्षको रूपमा असल सिङ तामाङले कार्यभार सम्हालिरहनुभएको छ। उहाँको नेतृत्वमा वडामा विभिन्न विकास निर्माणका कार्यहरू अगाडि बढिरहेका छन्।

वडा परिषद्को मुख्य कार्यहरूमा विकास निर्माण, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, कृषि प्रवर्द्धन लगायतका क्षेत्रहरू पर्दछन्। वडा अध्यक्ष र परिषद्का सदस्यहरूले वडामा आवश्यक सेवा सुविधाको व्यवस्थापन, योजनाको निर्माण, कार्यान्वयन तथा अनुगमन गर्दै आएका छन्। यसले वडाका बासिन्दाको जीवनस्तर उकास्न र स्थानीय आवश्यकताहरूलाई सम्बोधन गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

क्षेत्रफल र भौगोलिक फैलावट

खाँडादेवी गाउँपालिकाको वडा नं. ७ को कुल क्षेत्रफल २१.३४ वर्ग किलोमिटर (८.२४ वर्ग माइल) रहेको छ। क्षेत्रफलका हिसाबले यो सानो देखिए पनि, यो क्षेत्र सामाजिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण छ।

वडाभित्रका बस्तीहरू विभिन्न भू-भागमा फैलिएका छन्। कतिपय बस्तीहरू उचाइमा अवस्थित छन् भने केही बस्तीहरू खोल्सामा रहेका छन्। यो विविधताले गर्दा वडाको भू-दृश्य आकर्षक र विविध बनेको छ।

यस क्षेत्रको भूउपयोग विश्लेषण गर्दा, मुख्य रूपमा कृषि, वन, बस्ती र चरन क्षेत्र प्रयोगमा आएको देखिन्छ:

वन क्षेत्र यहाँका स्थानीय स्रोतहरूको संरक्षण र जैविक विविधताको आधार हो। यसले वातावरण सन्तुलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

कृषियोग्य जमिनले यहाँका स्थानीयवासीको जीविकोपार्जन चलाइरहेका छन्। यो वडाको प्रमुख आर्थिक आधार पनि हो।

बस्ती र चरन क्षेत्रले मानव बसोबास र पशुपालनका लागि आवश्यक भूमि उपलब्ध गराउँछन्।

यी सबै पक्षहरूले खाँडादेवी वडा नं. ७ को समग्र स्वरूपलाई परिभाषित गर्छन्।

जनसंख्या तथ्यांक

वडा नं. ७ को जनसंख्या विवरण सन् १९९१ र २०११ को जनगणनाबाट प्राप्त विवरणमा आधारित छ।

१९९१ को जनगणना: ३,७५१ जना जनसंख्या रहेको थियो। यसमध्ये ६५० वटा घरपरिवार रहेका थिए। यो समयावधिमा समुदाय प्रायः कृषिमा आधारित थियो र आपसी सहयोगमा जीवनयापन गर्दै आइरहेका थिए।

२०११ को जनगणना: जनसंख्या ३,९२५ पुगेको छ। जनसंख्या वृद्धिदर मध्यम रहेको देखिन्छ। यहाँको जनसंख्या घनत्व करिब १८० मानिस प्रति वर्ग किलोमिटर रहेको छ, जुन पहाडी क्षेत्रमा उपयुक्त मानिन्छ।

सामाजिक संरचनाको दृष्टिले, यहाँ विभिन्न जातजाति र समुदायहरू आपसी सद्भावमा बसोबास गर्दै आएका छन्। प्रमुख जातिहरूमा तामाङ, मगर, क्षेत्री, ब्राह्मण, दमै, कामी, सार्की लगायतका समुदाय रहेका छन्। सबै समुदायहरूले आ–आफ्नो परम्परा, भाषा र संस्कृतिको संरक्षण गर्दै आएका छन्।

सामाजिक सेवा र पूर्वाधार

खाँडादेवी वडा नं. ७ मा विभिन्न सामाजिक सेवा तथा पूर्वाधार विकासका क्षेत्रमा प्रगति हुँदै गएको देखिन्छ। विद्यालय, स्वास्थ्य चौकी, सहकारी संस्था, कृषि सेवा केन्द्रजस्ता सेवाहरू वडामा सञ्चालित छन्।

शिक्षा: वडामा आधारभूत तहका विद्यालयहरू छन् भने माध्यमिक तहको विद्यालयहरू समेत केही टाढा भए तापनि सहज पहुँचमा छन्। साक्षरता दर बिस्तारै बढ्दो क्रममा छ।

स्वास्थ्य: स्वास्थ्य चौकी र प्राथमिक उपचार केन्द्रबाट सामान्य स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरिँदै आएको छ। सुत्केरी सेवा, खोप कार्यक्रम, सरसफाइको जनचेतना जस्ता अभियान सञ्चालन भइरहेका छन्।

सडक र यातायात: गाउँपालिका र वडाका पहलमा ग्रामीण सडक सञ्जाल विस्तार हुँदै गएको छ। केहि स्थानहरू अझै पनि पैदलमार्गमा निर्भर छन्, तर सडक विस्तारको काम क्रमिक रूपमा भइरहेको छ।

सम्भावना र चुनौतीहरू

विकासका सम्भावनाहरू

कृषि आधुनिकीकरण: वडाको पहाडी भूगोल र समशीतोष्ण हावापानीका कारण कृषिमा आधुनिकीकरणको ठूलो सम्भावना छ। उन्नत प्रविधि, आधुनिक औजार, र वैज्ञानिक खेती प्रणाली अपनाएर उत्पादन बढाउन सकिन्छ। विशेष बालीहरू जस्तै फलफूल, तरकारी, र नगदे बालीको व्यावसायिक खेती प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ।

सामुदायिक पर्यटन प्रवर्द्धन: वडामा रहेका प्राकृतिक दृश्यावलोकनका सुन्दर ठाउँहरू र सम्भावित धार्मिक स्थलहरूले सामुदायिक पर्यटन प्रवर्द्धनको लागि उत्कृष्ट अवसर प्रदान गर्दछन्। होमस्टे (Homestay) सञ्चालन, पदयात्रा मार्गहरूको विकास, र स्थानीय संस्कृतिलाई चिनाउने कार्यक्रमहरू मार्फत पर्यटक आकर्षित गर्न सकिन्छ।

जडिबुटी, मौरीपालन, हस्तकला उद्योग: यहाँको वन क्षेत्रमा जडिबुटीको सम्भावना छ। यसको व्यावसायिक खेती र प्रशोधनबाट आम्दानी बढाउन सकिन्छ। साथै, पुष्प र वनस्पति विविधताका कारण मौरीपालनको पनि राम्रो सम्भावना छ। हस्तकला उद्योगको विकासले स्थानीय सीप र कलालाई प्रोत्साहन दिनुका साथै रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ।

विद्यमान चुनौतीहरू

यी सम्भावनाहरूका बावजुद, वडामा केही महत्त्वपूर्ण चुनौतीहरू विद्यमान छन् जसलाई सम्बोधन गर्न आवश्यक छ:

स्थायी रोजगारीको अभाव: स्थानीयस्तरमा स्थायी रोजगारीका अवसरहरूको कमी एउटा प्रमुख चुनौती हो। यसले गर्दा युवाहरू जीविकोपार्जनका लागि अन्यत्र जान बाध्य छन्।

गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा र शिक्षाको पहुँच: आधारभूत गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा र शिक्षामा पहुँचको कमी अझै पनि एक चुनौती बनेको छ। दुर्गम बस्तीहरूमा विद्यालय र स्वास्थ्य चौकीको अभाव वा न्यून सेवाले स्थानीयको जीवनस्तरमा असर पारेको छ।

जलस्रोत व्यवस्थापन र प्राकृतिक स्रोतको दोहन: वडामा रहेका जलस्रोतको उचित व्यवस्थापनको अभाव छ। साथै, वन तथा अन्य प्राकृतिक स्रोतहरूको अव्यवस्थित दोहनले वातावरणीय सन्तुलनमा असर पार्न सक्छ।

युवा जनशक्ति पलायन: रोजगारी र गुणस्तरीय सेवाको अभावका कारण युवा जनशक्ति पलायन हुने क्रम बढेको छ। यसले गर्दा कृषि र अन्य स्थानीय विकासका कार्यहरूमा जनशक्तिको कमी हुन सक्छ।

काठमाडौं । नीति अनुसन्धान प्रतिष्ठान र मध्यपश्चिम विश्वविद्यालयका पदाधिकारीबीच आज काठमाडौँमा क्षमता विकास र अनुसन्धान सहकार्यका विषयमा छलफल भएको छ। छलफलमा विद्यार्थी संलग्नता, विज्ञसूची निर्माण र प्रतिष्ठानका अध्ययनहरूका लागि क्षेत्रीय 'आउटपोस्ट' (Regional Outpost) को अवधारणालगायतका विषयमा कुराकानी भएको थियो।छलफलमा प्रतिष्ठानका कार्यकारी निर्देशक लक्ष्मणप्रसाद भट्टराई, वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ताहरू तथा विश्वविद्यालयका तर्फबाट अन्तर्राष्ट्रिय

सामग्रीको तालिका