करबिर पाँडे
करबिर पाँडे नेपालको इतिहासमा एक महत्वपूर्ण तर कम चर्चित पात्र मानिन्छन्। उनी पाण्डे वंशका सदस्य थिए, जुन वंश गोर्खाली राणा शासन अघिसम्म शक्तिशाली राजनीतिक र सैनिक परिवारको रूपमा चिनिन्थ्यो। उनको नाम इतिहासमा प्रायः त्रासदी, राजनीतिक षड्यन्त्र र सत्तासंघर्षका कारण उल्लेख भएको पाइन्छ। नेपालमा शक्तिको द्वन्द्वले पाण्डे, थापा, बस्नेत र अन्य दरबारी परिवारहरूबीच सधैं चर्को प्रतिस्पर्धा चलिरह्यो। यसै द्वन्द्वपूर्ण परिवेशमा जन्मिएका करबिर पाँडे पनि आफ्ना पूर्खाले जस्तै सैनिक र राजनीतिक जीवनमा संलग्न भए। तर उनको जीवनमा अन्ततः त्रासदीपूर्ण मृत्युले ठूलो असर पारेको थियो।
करबिरका पिता मुलकाजी दमodar पाँडे थिए। उनी नेपालका प्रमुख नेताहरू मध्ये एक थिए र मुलकाजीको रूपमा राष्ट्रको नीति–निर्णयमा प्रत्यक्ष संलग्न थिए। उनका कार्यकालमा पाण्डे परिवार अत्यन्त शक्तिशाली बनेको थियो।
उनका हजुरबा कालु पाँडे पृथ्वीनारायण शाहका प्रमुख सेनापतिहरूमध्ये एक थिए। कालु पाँडे एक साहसी, रणनीतिक सेनानीको रूपमा चिनिन्थे र उनले नेपालको एकीकरण अभियानमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका थिए।
यसरी पाण्डे परिवार केवल राजनीतिक मात्र नभई सैनिक इतिहासमा पनि गहिरो जरा गाडेको परिवार थियो। करबिरले पनि यही गौरवपूर्ण तर जोखिमपूर्ण परम्परा उत्तराधिकारमा पाएका थिए।
सन् १८०४ मा राजा रणबहादुर शाह पुनः सत्तामा फर्किए। उनले आफ्ना शत्रु ठानेका दमodar पाँडे र उनका दुई छोरालाई आरोपबिना नै मृत्युदण्ड दिए। यो कदम दरबारमा एकदमै निर्मम र अन्यायपूर्ण निर्णय मानिन्छ।
यो घटनाले केवल पाण्डे परिवारलाई मात्र नभई सम्पूर्ण देशको राजनीतिक वातावरणलाई नै हल्लाइदियो। शक्तिको खेलमा निर्दोषलाई मारिनु उसबेलाको दरबारको कठोरता र निर्दयताको परिचायक बनेको थियो।
करबिर पाँडे आफ्ना भाइ राणाजङ्ग पाँडे र चेलिपुत्र रणबम पाँडेसँगै भाग्न बाध्य भए। उनीहरूले भारततर्फ पलायन गरेर आफ्नो ज्यान जोगाए, तर घरबार, शक्ति र प्रतिष्ठा गुमाउनुपर्यो।
भारततर्फ भागेका करबिर र उनका परिवारजनले लामो समय निर्वासन जीवन बिताए। उनीहरूलाई सुरक्षित रहन सजिलो थिएन, किनभने राजनीतिक प्रतिशोध नेपालबाहिर पनि लम्बिन सक्थ्यो।
निर्वासनमा रहँदा उनीहरूले आर्थिक, सामाजिक र भावनात्मक कठिनाइहरू सहनुपर्यो। आफ्नो मुलुकबाट टाढा रहँदा उनीहरूले पारिवारिक सम्पर्क र देशको माटोको अभावलाई गहिरो अनुभव गरे।
यद्यपि निर्वासन नै करबिर पाँडेलाई पछि नेपाल फर्केर पुनः राजनीतिको क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने अवसर प्रदान गर्ने चरण बनेको थियो।
सन् १८३८ मा राजा राजेन्द्रले पाण्डे परिवारलाई पुनः दरबारमा प्रवेश दिने निर्णय गरे। राणा जङ्ग पाँडेलाई सेनाको कमाण्डर बनाइयो भने करबिरलाई ‘कपर्दार’ अर्थात् दरबारको प्रमुख सुरक्षा प्रमुखको जिम्मेवारी दिइयो।
यस नियुक्तिले पाण्डे परिवारलाई फेरि दरबारको केन्द्रमा ल्यायो। करबिरले पनि आफ्नो योग्यता र परिवारको प्रतिष्ठा प्रयोग गरेर नयाँ जिम्मेवारीमा खडा भए।
तर यो नियुक्तिले सबैलाई खुशी तुल्याएन। दरबारभित्रका अन्य शक्तिशाली समूहहरूले पाण्डेहरूको बढ्दो प्रभावलाई आफ्नो लागि खतरा ठाने।
करबिर र उनका भाइहरूको पदोन्नतिपछि सेनाभित्र ठूलो असन्तोष देखा पर्यो। करिब सय जना सैनिक र अधिकृतहरूले राजीनामा दिएर आफूलाई मथवरसिंहका समर्थक घोषणा गरे।
यस घटनाले दरबारभित्रको राजनीतिक ध्रुवीकरण स्पष्ट देखियो। पाण्डे र थापा समूहबीचको प्रतिस्पर्धा अझै गहिरिँदै गयो।
सैनिकहरूको मन जित्न नसक्नु पाण्डेहरूको कमजोरी सावित भयो। यो कमजोरी पछि करबिर र उनको परिवारको विनाशको कारण बन्न पुग्यो।
सन् १८४३ मा मथवरसिंह थापा दरबारमा पुनः फर्किए। अप्रिल १७ मा काठमाडौं उपत्यकामा उनलाई भव्य स्वागतसहित भित्र्याइयो।
उनको आगमनसँगै दरबारभित्र शक्ति सन्तुलन फेरियो। थापा समूह फेरि बलियो हुँदै गयो र पाण्डे परिवार प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धामा पर्यो।
मथवरसिंहले आफ्नो हैसियत मजबुत बनाउन पुराना शत्रुहरूमाथि प्रतिशोध लिन सुरु गरे। यसमा करबिर पाँडे पनि प्रमुख लक्ष्य बने।
मथवरसिंहले सत्तालाई स्थिर बनाउन आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीलाई नष्ट गर्ने नीति अपनाए। उनले करबिर पाँडे, कुलराज पाँडे, रणदल पाँडे, इन्द्रवीर थापा, रणबम थापा, कनकसिंह बस्नेत, गुरु लाल अधिकारी लगायतका धेरैलाई मार्न आदेश दिए।
यी हत्याहरू विभिन्न बहानामा भए पनि मूल कारण राजनीतिक प्रतिद्वन्द्विता नै थियो। यसरी करबिर पाँडे निर्दयी षड्यन्त्रको शिकार बने।
नेपालको इतिहासमा यो घटनालाई राजनीतिक नरसंहार मानिन्छ। यसले दरबारभित्रको निर्दयता र रक्तपिपासालाई उजागर गर्यो।
करबिर पाँडेको दाजु राणा जङ्ग पाँडे त्यो समय अस्वस्थ भएर ओछ्यानमा थिए। उनलाई आफ्ना भाइ र भतिजाहरूको मृत शरीर देखाइयो।
यो दृश्य अत्यन्तै पीडादायी थियो। मृत्युदण्ड दिइएन, तर त्यस्तो दृश्य देखेपछि उनी भित्रैदेखि भाचिए।
मानसिक आघात र असह्य पीडाका कारण राणा जङ्ग पाँडे सोही दिन अर्थात् १८ अप्रिल १८४३ मा मृत्यु भए।
करबिर पाँडे र उनका परिवारजनको हत्या नेपाल दरबार इतिहासको एक ठूलो मोड थियो। यसले पाण्डे परिवारलाई प्रायः समाप्त पार्यो।
यो घटनाले देखाउँछ कि नेपाल दरबारमा शक्ति, पद र प्रतिष्ठाका लागि कसरी निर्ममतापूर्वक षड्यन्त्र र हत्या गरिन्थ्यो।
करबिर पाँडे इतिहासमा त्यस्ता पात्र बने, जसले आफ्नो जीवन गुमाए तर नेपाल दरबारको निर्दयी वास्तविकता उजागर गर्ने उदाहरण बने।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । कर्णाली प्रदेशको राजधानी सुर्खेतमा सामाजिक अपराधजन्य घटनाको रेखाचित्र (ग्राफ) बर्सेनि बढ्दै गएको छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय सुर्खेतले दिएको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ भन्दा आव २०८१/८२ मा शून्य दशमलव १४ प्रतिशतले अपराध बढेको हो।त्यस्तै, आव २०८१/८२ भन्दा आव २०८२/८३ मा एक दशमवल १५ प्रतिशतले अपराध बढेको देखिन्छ ।
