काबुल

काबुल

काबुल अफगानिस्तानको राजधानी सहर हुनुका साथै काबुल प्रान्तको पनि राजधानी हो। यो देशको सबैभन्दा ठूलो शहरी केन्द्र तथा राजनीतिक र आर्थिक मुख्य केन्द्रको रूपमा कार्य गर्दछ। काबुल प्रान्तका जिल्लाहरू मध्ये पर्ने यो सहर रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण स्थानमा रहेको छ, जहाँबाट उत्तरतर्फ मजार-ए-शरीफ हुँदै उज्बेकिस्तान, पूर्वतर्फ जलालाबाद हुँदै पाकिस्तान, र दक्षिणतर्फ कान्धार जाने सडकहरू जोडिएका छन्। यस क्षेत्रमा करिब ३,५०० वर्षअघिदेखि नै बसोबास रहेको प्रमाण पाइन्छ, तर २०औँ शताब्दीको सुरुवातमा मात्र काबुल नदीको उत्तरतर्फको क्षेत्रमा उल्लेखनीय रूपमा विस्तार हुन थालेको थियो।

१९८० को दशकमा अफगान युद्ध (१९७८–९२) को समयमा ग्रामीण क्षेत्रका बासिन्दाहरू सुरक्षाको खोजीमा काबुल सहरमा शरण लिन आएपछि यस सहरको विकास तीव्र रूपमा अगाडि बढ्यो। तर, १९९२ मा भएको गुटीय लडाइँले सहरलाई ठूलो क्षति पुर्‍यायो र धेरै मानिसहरू विस्थापित भए। २००१ मा सेप्टेम्बर ११ को आक्रमणपछि अमेरिकी नेतृत्वमा भएको आक्रमणपछि, काबुलले तीव्र र अभूतपूर्व जनसङ्ख्या वृद्धि अनुभव गर्यो, यद्यपि सर्वसाधारणमाथि निरन्तर हिंसाका घटना भइरहे। काबुल सहर १,०३० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको छ र २०१७ मा यसको अनुमानित जनसङ्ख्या ३९,६१५०० रहेको थियो।

शहर र रूपरेखा

काबुल पूर्व-मध्य अफगानिस्तानको एक उच्च भागमा रहेको छ, करिब १,८०० मिटरको उचाइमा, जहाँ आसमाई र शेर्दवाजा पर्वतशृंखलाले घेरिएको त्रिकोणाकार उपत्यकाभित्र अवस्थित छ। काबुल नदी सहरको बीचबाट बग्दछ र पूर्वतर्फ उत्तरी पाकिस्तानमा इन्द्रावती (सिन्धु) नदीमा मिसिन्छ। वरिपरिका प्राकृतिक भूभागहरू, जस्तै पश्चिम र दक्षिणपश्चिममा पर्ने पघमान र दामने-ए-कोह पर्वतशृंखला तथा पूर्वमा रहेको साफी पर्वतशृंखलाले काबुललाई आकर्षक र मनमोहक प्राकृतिक परिवेश प्रदान गरेका छन्।

सहरको मुख्य क्षेत्र काबुल नदीको उत्तर किनारमा विकास भएको हो, जहाँ २०औँ शताब्दीमा सरकारी तथा व्यापारिक गतिविधिहरू स्थापित भए। केन्द्र क्षेत्रमा बढ्दो सम्पत्ति मूल्यले गर्दा व्यापारिक र आवासीय विस्तार पुराना कृषि क्षेत्रहरूमा सरे। १९५० को दशकमा नयाँ बस्तीहरू, जस्तै उत्तरपश्चिममा खैरखाना, कार्ते-ए-सेह, र दक्षिणपश्चिममा कोते-ए-संगी विकसित भए, जसले दोस्रो तहका व्यापारिक तथा आवासीय केन्द्रको रूप लियो, साथै केही सरकारी कार्यालयहरू पनि त्यहाँ सारिए।

१९८० को दशकमा ग्रामीण क्षेत्रबाट आएका विस्थापितहरूका कारण जनसङ्ख्या उल्लेखनीय रूपमा बढ्यो, तर १९९३–९४ को लडाइँले आधाभन्दा बढी बासिन्दाहरू विस्थापित गरायो। १९९५ पछि सीमित मात्रामा पुनःस्थापन भए पनि, तालिबान शासन (१९९६–२००१) को समयमा खासै विकास भएन। २००२ देखि निजी तथा सार्वजनिक सम्पत्तिमा भएका लगानीहरूले सहरको केन्द्रलाई परिवर्तन गरिदियो, जहाँ पहिले रूखहरूले घेरिएका सडक र भिल्लाहरू थिए, ती हटाएर व्यापारीक प्रयोजनका अग्ला भवनहरू बनाइएका छन्।

मौसम र जनसंख्या

काबुलमा अर्ध-शुष्क महादेशीय मौसम रहेको छ, जहाँ वर्षा मुख्य रूपमा वसन्त ऋतु र अगस्टको सुरुवातमा हुन्छ, जब ग्रीष्मकालीन मनसुन उच्च भूभागसम्म पुग्छ। गर्मी मौसममा औसत तापक्रम ९०°F (३२°C) रहन्छ, जहाँ दैनिक तापमानमा झन्डै २०°C को उतारचढाव देखिन्छ। जाडो मौसममा औसत तापक्रम २०°F (−५°C) रहन्छ, र प्रायः भारी हिमपात हुन्छ।

काबुल अफगानिस्तानका विविध जातीय समूहहरूको ऐतिहासिक संगमस्थल हो, जहाँ मुख्य रूपमा पश्तुन र ताजिक समुदाय बसोबास गर्छन्। यहाँ उल्लेखनीय संख्यामा हजाराहरू पनि छन्, साथै उज्बेक, तुर्कमेन लगायतका साना जातीय समूहहरू पनि पाइन्छन्। अधिकांश बासिन्दा मुस्लिम हुन्, तर सिख र हिन्दू अल्पसंख्यक समुदायहरू पनि यहाँ बसोबास गर्छन्। १९८० को दशकदेखि युद्धका कारण ग्रामीण क्षेत्रबाट ठूलो संख्यामा मानिसहरू काबुल आउँदा शहरी जनसङ्ख्या उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको छ।

अर्थतन्त्र

उद्योग र सेवा क्षेत्र: काबुलको अर्थतन्त्र ऐतिहासिक रूपमा व्यापारमा निर्भर रहेको छ, जहाँका बजारहरू क्षेत्रीय रूपमा प्रसिद्ध थिए। २०औँ शताब्दीको सुरुवातमा आधुनिकीकरण प्रयासहरूसँगै कपडा मिल र यान्त्रिक इँटा कारखानाजस्ता उद्योगहरूमा लगानी गरियो। १९६० को दशकमा सहरको पूर्वी भाग बाग्रामीलाई औद्योगिक क्षेत्रका रूपमा विकास गरियो, तर १९९३–९४ को गुटीय युद्धका कारण यो क्षेत्र ठूलो मात्रामा ध्वस्त र लुटिएको थियो। दशकौँसम्मको द्वन्द्वले धेरै कारखानाहरू बन्द वा नष्ट भए, तर २००६ मा एक सफ्ट-ड्रिंक बोटलिङ प्लान्ट र २२-एकड (९-हेक्टर) को औद्योगिक पार्क स्थापना गरियो। २१औँ शताब्दीको सुरुवातमा निर्माण क्षेत्रमा आएको बूमले केही रोजगारी सिर्जना गर्‍यो, तर अझै धेरै स्थानीय बासिन्दा सरकारी जागिर वा व्यापार तथा सेवामा अस्थायी रोजगारीमा निर्भर छन्।

यातायात: काबुलमा विभिन्न बस स्टेसनहरू छन्, जहाँबाट निजी लामो-दूरी यातायात सेवाहरू अन्य प्रान्तहरूमा सञ्चालन हुन्छन्। सहरभित्र सार्वजनिक बस सञ्जाल चलेको छ, साथै निजी मिनीबसहरू बाहिरी क्षेत्रहरूबाट मुख्य मार्गहरूमा सेवा प्रदान गर्छन्। सहरको उत्तरमा रहेको हमिद कारजाई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल नागरिक तथा सैन्य हवाई यातायातको वृद्धि सम्हाल्न सुधार गरिएको छ।

सस्कृति

काबुलका प्रमुख सांस्कृतिक संस्थानहरूमध्ये अफगानिस्तानको राष्ट्रिय संग्रहालय दरुलअमान क्षेत्रमा अवस्थित छ। यो संग्रहालय १९९३–९४ को गुटीय लडाइँका क्रममा लुटपाट र क्षति भएपछि २००४ मा पुनः खोलिएको थियो। ठाउँको सीमितताका कारण यसका समृद्ध ऐतिहासिक सामग्रीहरूको केवल सानो अंश मात्र प्रदर्शनमा राखिएको छ।

आस्माई वाट क्षेत्रमा रहेको राष्ट्रिय अभिलेखालयमा दुर्लभ पाण्डुलिपिहरूको उत्कृष्ट सङ्ग्रह छ, तर यसको पहुँच सीमित गरिएको छ। अन्दाराबीमा रहेको राष्ट्रिय ग्यालरीमा चित्रकलाको स्थायी सङ्ग्रह राखिएको छ। साथै, यहाँ फ्रेन्च कल्चरल सेन्टर (जो लिसे इस्तिक्लालसँग जोडिएको छ) र गोएथे इन्स्टिट्युट पनि अवस्थित छन्।

बाग-ए-बाबर, जसलाई मुगल सम्राट बाबरले १६औँ शताब्दीमा निर्माण गरेका बगैँचामध्ये एक मानिन्छ, पुनःनिर्माणपछि २००८ मा सर्वसाधारणका लागि खोलिएको थियो। १९औँ शताब्दीको क्विन्स प्यालेस (रानी दरबार), जुन बगैँचाको दक्षिणपूर्वी कुनामा अवस्थित छ, नियमित रूपमा प्रदर्शनीहरू तथा सङ्गीत कार्यक्रमहरू जस्ता सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूका लागि प्रयोग गरिन्छ।

इतिहास

काबुलको अस्तित्व ऋग्वेद (करिब १५०० ईसापूर्व) मा उल्लेख गरिएको छ, साथै दोस्रो शताब्दी ईस्वीमा टलेमीले पनि यसलाई चिनाएका थिए। यसको रणनीतिक अवस्थाले हिन्दूकुश, खैबर दर्रा, गजनी र गर्देजजस्ता व्यापार मार्गहरू नियन्त्रण गर्न मद्दत गरेको थियो। सुरुवातमा यो बौद्ध र हिन्दू राज्यहरूको हिस्सा थियो, तर ८७० ईस्वीमा अरबहरूले यसलाई विजय गरे। त्यतिबेला काबुल बालाहिसार दुर्गको अधीनमा मात्र १२ एकडमा फैलिएको थियो। १२२१ मा चंगेज खानको मङ्गोल सेनाले काबुललाई ध्वस्त बनायो, जसले गर्दा यो एक शताब्दीभन्दा बढी समयसम्म कमजोर रह्यो। १३९८ मा तैमूरले यसलाई कब्जा गरेपछि तैमुरी शासनअन्तर्गत पुनर्जागरण सुरु भयो।

१५०४ मा बाबरले काबुललाई मुगल राजधानी बनाए, जहाँ उनले जलवायु र फलफूलका कारण आकर्षित भएर बगैँचा र भवनहरू निर्माण गराए। तर उनका उत्तराधिकारीहरूले राजधानी आग्रातर्फ सारेपछि काबुल केवल एउटा मुगल चौकीका रूपमा सीमित रह्यो। १७३८ मा नादिर शाहले यसलाई कब्जा गरे, तर उनको हत्या भएपछि अहमद शाह दुर्रानीका छोरा तैमूर शाहले राजधानी कन्धारबाट काबुल सारेर यहाँको महत्व पुनः स्थापित गरे। त्यतिबेला काबुलको जनसङ्ख्या करिब १०,००० थियो, जसमा किजिलबास समुदायले बसोबास गरेको चिन्डावोल क्षेत्र पनि समावेश थियो।

२० वर्षभित्रै काबुलको जनसङ्ख्या ५०,००० नाघ्यो, तर यो अझै पनि काबुल नदीको दक्षिणी किनारमा सीमित थियो। १८४२ र १८८० का ब्रिटिश आक्रमणले यहाँका बजार, घरहरू, र बालाहिसारलाई ध्वस्त बनायो। पछि अमिर अब्दुल रहमान खानले नदीको उत्तरतर्फ नयाँ महल (अहिलेको अर्ग) निर्माण गराए, जसले पुराना बगैँचाको क्षेत्रलाई विस्तार गर्न मद्दत गर्‍यो। १९२० को दशकमा अमानुल्लाह खानले नयाँ क्षेत्रहरू विकास गरे, र १९३२ मा कार्ते-ए-सेह क्षेत्रमा काबुल विश्वविद्यालय स्थापना गरियो। १९५० को दशकसम्म, जब काबुलको जनसङ्ख्या २,००,००० पुगेको थियो, धनाढ्य वर्ग भिल्ला शैलीका घरहरूमा बस्न थाले। विदेशी सहयोगबाट प्राप्त पूर्वाधारको आधारमा १९६४ को योजनाले १९८० सम्म काबुलको जनसङ्ख्या ८,००,००० पुग्ने अनुमान गरेको थियो।

१९७९ को सोभियत आक्रमणपछि ग्रामीण क्षेत्रका धेरै मानिसहरू काबुल भागे, जहाँ उनीहरूले सरकारी जमिनमा अनधिकृत रूपमा घरहरू बनाए। १९८९ मा जब सोभियत सेना फिर्ता गयो, काबुलका तीन-चौथाइ बासिन्दाहरू यिनै बस्तीहरूमा बसिरहेका थिए। तर १९९२ को गुटीय लडाइँले यो वृद्धि उल्ट्यायो। मुजाहिदीन समूहहरूबीचको लडाइँले २५,००० मानिसको ज्यान लियो र हजारौँलाई विस्थापित गर्‍यो। १९९६ मा तालिबानले सत्ता लिएपछि काबुलमा १७ लाख जनसङ्ख्या मात्र बाँकी रह्यो, जहाँ आधारभूत पूर्वाधारको समेत अभाव थियो।

२००१ मा तालिबानको पतनपछि, अन्तर्राष्ट्रिय सेनाको आगमनसँगै काबुलले तीव्र शहरीकरण देख्यो। यहाँ परम्परागत गल्ली, मस्जिद, र बजारहरू अनधिकृत बस्तीहरू तथा आधुनिक अग्ला भवनहरूसँगै अवस्थित छन्। पहिले उपनगरका रूपमा रहेको शाहर-ए-नव अहिले व्यावसायिक कम्प्लेक्सहरू, जस्तै काबुल सिटी सेन्टर, रहेको क्षेत्र बनेको छ। तर २००१ यता भएको अन्धाधुन्ध विकास सार्वजनिक पूर्वाधार लगानीभन्दा तीव्र भएकोले बाहिरी क्षेत्रका वातावरणीय अवस्था निकै दयनीय बनेका छन्।

काठमाडौँ।राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) राष्ट्रिय महाधिवेशनको निर्वाचन कार्यतालिका पुन: प्रकाशित गरिएको छ ।आइतबार केन्द्रीय निर्वाचन आयोगले महाधिवेशनको निर्वाचन कार्यतालिका पुन: प्रकाशित गरेको हो ।

सामग्रीको तालिका