धुलिखेल
धुलिखेल नेपालको वाग्मती प्रदेश, काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लामा अवस्थित इतिहासिक, सांस्कृतिक र पर्यटकीय नगर हो। करिब ३० किलोमिटर पूर्वमा काठमाडौँबाट पूर्वतर्फ यात्रा गर्दा प्रवेश गरिने यो नगर समुन्द्री सतहबाट १५५० मिटरको उचाइमा रहेको छ, जसले इसकी मौसमसुखद बनाउँछ। ‘शिखलापुर’ र नेपाल भाषाको ‘धौख्य’ (दहीको खेत) नामले पनि यो प्रख्यात छ। यस नगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल ५४.६२ वर्ग किलोमिटर रहेको छ र १२ वडाले मिलेर बनेको छ, जहाँ ऐतिहासिक र आधुनिक शहरीकरणले विचरण पाएको छ। भौगोलिक विविधता, हिमशृङ्खलाको अवलोकन र शान्त वातावरणले धुलिखेललाई प्रकृति–आश्रित पर्यटक तथा अनुसन्धानार्थीहरूका लागि आकर्षक गन्तव्य बनाएको छ ।
धुलिखेलको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि गहिरो रूपमा अध्ययन गर्दा यस नगरको नामाकरणदेखि लिएर गोरखाली अभियानसम्मका प्रसंगहरू उल्लेखनीय छन्। 'धौ' (दही) र 'ख्य' (खेत) भन्ने तामाङ भाषाका शब्दहरूको सन्धिस्वरूप बनेको 'धौख्य' पछि समयक्रममा अपभ्रंश भएर 'धुलिखेल' भएको मानिन्छ। यस नामले स्थानको प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक पहिचान झल्काउँछ, जुन कालक्रममा ऐतिहासिक र राजनीतिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ।
प्राचीन कालमा धुलिखेल भक्तपुर राज्यको पूर्वी सिमानामा अवस्थित रणनीतिक केन्द्र थियो। यस स्थानको भौगोलिक महत्त्वका कारण यहाँ व्यापारिक तथा सैनिक गतिविधिहरू अत्यधिक केन्द्रित रहन्थे। नेपाल एकीकरणको क्रममा राजा पृथ्वीनारायण शाहले यस नगरमाथि विजय हासिल गर्न विशेष रणनीति अपनाएका थिए। वि.सं. १८२० सालको कात्तिक १० गते उनले धुलिखेललाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिए, जुन नेपालको इतिहासमा गोरखाली विजयको निर्णायक मोडका रूपमा रह्यो।
धुलिखेलमाथि गोरखाली विजय गर्नु अघि यस क्षेत्रमा खड्पु, पनौती, बनेपा, साँगा र नालाजस्ता क्षेत्रहरू एकअर्कासँग सामरिक र साँस्कृतिकरूपमा जोडिएका थिए। यी क्षेत्रहरूको विजय एकपछि अर्को गर्दै भएको पाइन्छ, जसमा धुलिखेलको नियन्त्रण एक प्रमुख मोड थियो। यस युद्धमा भक्तपुर राज्यका वीर योद्धा महेन्द्रसिंह र नामसिंहले गोरखाली फौजलाई टक्कर दिएका थिए। यद्यपि, गोरखाली सैनिक बल, रणकौशल र रणनीतिक तयारीका कारण उनीहरूलाई पराजित हुनुपर्यो।
गोरखाली सेनाको विजयसँगै धुलिखेल गोरखा राज्यमा समाहित भयो र नेपाल एकीकरण अभियानको पूर्वतर्फको बाटो खुल्यो। यस घटनाले न केवल राजनीतिक परिदृश्य परिवर्तन गर्यो, तर स्थानीय प्रशासनिक संरचनामा पनि व्यापक प्रभाव पार्यो। धुलिखेलले त्यसपछि प्रशासनिक, साँस्कृतिक र व्यापारिक केन्द्रको रूपमा विकास गर्न थाल्यो।
वर्तमानमा धुलिखेल ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको नगरको रूपमा स्थापित छ। यहाँका पुराना मन्दिर, दरबार शैलीका घरहरू, परम्परागत बस्ती संरचना तथा सांस्कृतिक गतिविधिहरूले यसको ऐतिहासिक गरिमा झल्काउँछन्। यस नगरले मध्यकालीन काष्ठकला, धातुशिल्प र वास्तुकलालाई संरक्षण गरिराखेको छ, जसले पर्यटकहरूलाई समेत आकर्षित गरिरहेको छ।
यसैगरी, धुलिखेलको प्रशासनिक विकास पनि उल्लेखनीय छ। हाल यो काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको सदरमुकामको रूपमा रहेको छ। विभिन्न सरकारी कार्यालय, शिक्षण संस्था, अस्पताल र सेवा केन्द्रहरूको उपस्थितिले धुलिखेललाई आधुनिक र ऐतिहासिक समायोजनको उत्कृष्ट नमुनाका रूपमा उभ्याएको छ।
धुलिखेलको भौगोलिक बनावट पर्वतीय प्रकृतिको भएकाले यहाँको भू–आकार अत्यन्तै आकर्षक र विविधतायुक्त देखिन्छ। समुद्री सतहबाट करिब १५५० मिटरको उचाइमा अवस्थित यो नगर समशीतोष्ण जलवायुमा पर्दछ। यसको भौगोलिक संरचना पहाड, डाँडा, उपत्यका र वनजङ्गलले भरिपूर्ण भएकाले यहाँको वातावरण स्वच्छ, हरियालीयुक्त र स्वास्थ्यवर्धक छ। यही कारणले गर्दा धुलिखेल शारीरिक, मानसिक र प्राकृतिक सन्तुलनको दृष्टिकोणले उपयुक्त बासस्थान मानिन्छ।
धुलिखेलमा वार्षिक औसत वर्षा लगभग १५०० मिलिमिटर हुन्छ भने यहाँको औसत तापक्रम वर्षभरि करिब २० डिग्री सेल्सियस हाराहारीमा स्थिर रहन्छ। यस्तो मौसमले यहाँको कृषि प्रणालीलाई स्थायित्व दिएको छ। वर्षात् र शीत ऋतुको सन्तुलित चक्रले कृषि उत्पादनलाई सहज बनाएको छ, जसले किसानको जीविकोपार्जनका लागि अनुकूल वातावरण सिर्जना गर्दछ। अर्कोतर्फ, यस्तै समशीतोष्ण मौसमले पर्यटकहरूका लागि पनि धुलिखेललाई आकर्षक गन्तव्य बनाएको छ।
धुलिखेल प्राकृतिक दृश्यावलीको दृष्टिकोणले अत्यन्त समृद्ध छ। यहाँका प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू जस्तै—टुंडीखेल, हजारसिँढी, र काली मन्दिरले अत्यन्त मनोरम दृश्य प्रदान गर्छन्। यी स्थानहरूबाट अन्नपूर्ण, लाङटाङ, गणेश हिमाल, गौरीशंकर, ल्होत्से लगायतका हिमशृङ्खलाहरू स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ। १८० डिग्रीको पानोरमिक दृश्य यहाँको मुख्य विशेषता हो, जहाँ उभिएर प्रकृतिको शान्तता र हिमशृङ्खलाको दिव्यता एकसाथ महसुस गर्न सकिन्छ।
टुंडीखेल विशेषगरी बिहान र साँझको समयमा सुर्यास्त तथा सुर्योदय अवलोकन गर्न आउने पर्यटकहरूको लागि आकर्षणको केन्द्र हो। यस स्थानबाट देखिने हिमशृङ्खलाको सुनौलो आभाले पर्यटकहरूको मन जित्ने गर्दछ। त्यसैगरी, हजारसिँढी नामक स्थान पर्वतारोहण अभ्यास गर्नेहरूका लागि उपयुक्त स्थल हो, जसबाट एकैसाथ व्यायाम र दृश्य अवलोकन दुवै गर्न सकिन्छ।
काली मन्दिर क्षेत्र, धार्मिक महत्त्वका साथै दृश्य अवलोकनका दृष्टिले पनि प्रसिद्ध छ। यहाँबाट सुदूर हिमाली दृश्यहरू मात्र होइन, तर धुलिखेल नगरको सम्पूर्ण संरचना पनि स्पष्ट देखिन्छ। यस क्षेत्रको वातावरण शान्त, आध्यात्मिक र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण भएकोले आत्मिक सन्तुलन खोज्नेहरूका लागि अत्यन्त उपयुक्त गन्तव्य हो।
यसप्रकार, धुलिखेलको भौगोलिक बनावट, समशीतोष्ण मौसम र अद्भुत प्राकृतिक दृश्यहरूले यस नगरलाई केवल एक ऐतिहासिक नगर नभई पर्यटकीय स्वर्गको रूपमा पनि उभ्याएको छ। पर्यटन, कृषि, तथा शान्तमय बसोबासका लागि उपयुक्त यो भूगोलले धुलिखेलको दीर्घकालीन सम्भावनालाई अझ उजागर गर्दछ।
धुलिखेलको जनसंख्या संरचना र सामाजिक विविधता यस नगरको सामाजिक समरसता, सांस्कृतिक गहिराइ र साझा सहअस्तित्वको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गर्छ। वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार धुलिखेल नगरपालिकाको कुल जनसंख्या ३४,१४२ थियो, जसमा पुरुषको संख्या १६,६७५ र महिलाको संख्या १७,३०६ रहेको थियो। जनसंख्यामा महिलाको संख्यात्मक अग्रता देखिन्छ, जसले समग्र लैङ्गिक सन्तुलनलाई पनि संकेत गर्छ। यस आधारमा जनघनत्व प्रति वर्ग किलोमिटरमा ५८२ रहेको छ, जुन उपयुक्त शहरी व्यवस्थापनका लागि सन्तुलित मानिन्छ।
जातीय संरचनाको विश्लेषण गर्दा धुलिखेलको समाज विविधतायुक्त छ। पहाडी ब्राह्मणहरूको प्रतिशत २६.७% रहेको छ, जसपछि तामाङ समुदायको जनसंख्या २३.४% र नेवार समुदायको १९.१% रहेको छ। यस्तै, क्षेत्री समुदाय १६.३% जनसंख्या बोकेर चौथो स्थानमा पर्दछ भने अन्य जातिहरूमा मगर, गुरुङ, मुस्लिम, दलित वर्गलगायतका समुदायहरू पनि उल्लेखनीय संख्यामा बसोबास गर्छन्। यी जातीय समुदायहरूको आपसी सम्बन्ध, सहकार्य र सहभागिताले धुलिखेललाई सामाजिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक सम्प्रेषणको सशक्त आधार दिएको छ।
धुलिखेलको भाषिक विविधता पनि निकै रोचक र समावेशी छ। नेपाली भाषा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने भाषा हो, जसको प्रयोगकर्ता ५८.६% रहेको छ। यो तथ्यले नेपाली भाषालाई यहाँको प्रशासनिक र व्यापारिक सञ्चारको मूल माध्यम बनाएको छ। तामाङ भाषाको प्रयोग २२.९% जनसंख्याले गर्ने गरेको छ भने नेवारी भाषा बोल्नेको संख्या १७% रहेको छ। यस बाहेक अन्य थोरै जनसंख्या मगर, गुरुङ, मैथिली, भोजपुरी, हिन्दी आदि भाषा पनि बोल्ने पाइन्छन्, जसले भाषिक रूपमा धुलिखेललाई बहुभाषिक पहिचान दिएको छ।
धार्मिक दृष्टिले हेर्दा धुलिखेल बहुधार्मिक नगरका रूपमा चिनिन्छ। यहाँको प्रमुख धर्म हिन्दु धर्म हो, जसको अनुयायी संख्या ७४.८% रहेको छ। दोस्रो ठूलो धार्मिक समुदाय बौद्ध धर्म हो, जसका अनुयायी २१.६% छन्। यी दुई धर्महरूबीचको सह–अस्तित्व र सांस्कृतिक आदान–प्रदान धुलिखेलको विशेषता हो। यस्तै, ईसाई धर्मका अनुयायीहरू पनि ३.२% रहेको देखिन्छ। केही अल्पसंख्यक समुदाय इस्लाम, किराँत र अन्य परम्परागत धार्मिक विश्वासहरू पनि पालना गर्छन्, जसले धार्मिक सहिष्णुतालाई बलियो बनाएको छ।
धुलिखेलको सामाजिक विविधता केवल जात, भाषा वा धर्ममा सीमित छैन; यहाँका समुदायहरूको परम्परा, संस्कार, रीतिरिवाज, सांगीतिक शैली, लुगा–लगाउने तरिका, खानपान आदिले समग्र सामाजिक–सांस्कृतिक जीवनशैलीमा बहुरूपता ल्याएको छ। विभिन्न जातजातिका चाडपर्वहरूको सह–उत्सव यहाँको मुख्य विशेषता हो। यस नगरमा इन्द्रजात्रा, गाईजात्रा, बुद्धजयन्ती, दसैँ, तिहार, ल्होछार, क्रिसमस आदि पर्वहरू साझा रूपमा मनाइन्छन्।
यसरी, धुलिखेलको जनसंख्या संरचना र सामाजिक विविधता यस नगरको विशेषता मात्रै होइन, यसको शक्ति पनि हो। यही विविधताभित्र एकता, सहकार्य र सामाजिक सन्तुलनको उत्कृष्ट उदाहरण पाइन्छ, जसले धुलिखेललाई सांस्कृतिक सह–अस्तित्वको प्रतिकका रूपमा स्थापित गरेको छ।
धुलिखेल शिक्षा क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगतिका साथ देशभरका नगरहरूका लागि उदाहरणीय बनेको छ। ऐतिहासिक, भौगोलिक र प्रशासनिक रूपमा महत्व बोकेको धुलिखेलले पछिल्लो तीन दशकमा शैक्षिक क्षेत्रमा उल्लेखनीय उचाइ हासिल गरेको छ। विशेषतः यहाँ स्थापित काठमाडौं विश्वविद्यालयले नगरको शैक्षिक पहिचानलाई राष्ट्रिय मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय तहमा पनि फैलाउन सघाएको छ।
वि.सं. १९९१ मा स्थापना भएको काठमाडौं विश्वविद्यालय उच्च शिक्षाको क्षेत्रमा एक महत्वपूर्ण संस्थाका रूपमा स्थापित भएको छ। विशेषगरी सन् १९९४ मा यहाँ इन्जिनियरिङ स्कुल स्थापना भएपछि यस संस्थाले विज्ञान, प्रविधि, व्यवस्थापन, कला, शिक्षा तथा स्वास्थ्य विज्ञानका क्षेत्रहरूमा पनि विस्तार गरेको छ। यस विश्वविद्यालयमा देशभरका विद्यार्थीहरू अध्ययन गर्न आउने मात्र होइन, विदेशी विद्यार्थीहरू समेत आकर्षित हुने गरेका छन्। यसले धुलिखेललाई ‘शिक्षा–सहर’ को पहिचान प्रदान गरेको छ।
धुलिखेल नगरपालिकाभित्र ५० भन्दा बढी विद्यालय सञ्चालनमा छन्, जसमा २४ आधारभूत तहका विद्यालय, १९ माध्यमिक विद्यालयहरू छन्। तीमध्ये केही विद्यालयहरू सरकारी हुन् भने केही निजी तथा संस्थागत सञ्चालनमा रहेका छन्। यी शैक्षिक संस्थाहरूले स्थानीय तथा आसपास क्षेत्रका विद्यार्थीहरूलाई गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्दै आएका छन्। पछिल्लो समय विद्यालयहरूमा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग, बालमैत्री वातावरण, पाठ्यपुस्तकहरूको सहज उपलब्धता, नियमित अभिभावक–विद्यालय संवादजस्ता पक्षले शिक्षा प्रणालीमा सुधार ल्याएको छ।
साक्षरता दरको हिसाबले पनि धुलिखेल राष्ट्रिय औसतभन्दा माथि छ। यहाँ पुरुष साक्षरता दर ८५.६३% छ भने महिलाको साक्षरता दर ६५.७७% रहेको छ। समग्र साक्षरता दर ७५.२६% पुग्नुले शिक्षा क्षेत्रप्रति स्थानीय बासिन्दाको जागरूकता, पहुँच र सकारात्मक दृष्टिकोण देखाउँछ। यद्यपि लैङ्गिक अन्तर अझै पूर्णरूपमा हट्न सकेको छैन, तथापि विगतका तुलनामा तीव्र सुधार देखिन्छ।
विद्यालय भर्ना दर ९९% पुगेको तथ्यले प्रारम्भिक तथा माध्यमिक तहका बालबालिकाहरू विद्यालयसम्म पुग्न थालेका छन् भन्ने संकेत गर्छ। यसले शिक्षा प्रणालीको पहुँच, गुणस्तर, सरकारी तथा गैरसरकारी सहयोग कार्यक्रमहरूको प्रभावकारिता पुष्टि गर्छ। विद्यालय–आधारित पोषण कार्यक्रम, छात्रवृत्ति योजना, समुदाय–विद्यालय साझेदारी र शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रमहरूले पनि शिक्षा गुणस्तरमा योगदान पुर्याएका छन्।
शिक्षा मात्र किताबी ज्ञानमा सीमित नरही व्यावसायिक तथा प्राविधिक शिक्षातर्फ पनि धुलिखेलले ध्यान दिन थालेको छ। काठमाडौं विश्वविद्यालयसँगै निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित प्राविधिक शिक्षालय, कम्प्युटर इन्स्टिच्युट, होटल म्यानेजमेन्ट प्रशिक्षण केन्द्र, भाषा केन्द्रहरू तथा विभिन्न लघु तालिम कार्यक्रमहरूले युवाहरूमा सीप विकासको अवसर प्रदान गरिरहेका छन्।
यस नगरमा बाल शिक्षा, महिला शिक्षा, वृद्ध शिक्षा, अपाङ्गमैत्री शिक्षा जस्ता समावेशी शैक्षिक धारणा पनि विस्तार हुँदै गइरहेका छन्। कतिपय विद्यालयहरूले विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकाका लागि अनुकूल वातावरण निर्माण गरेका छन्, जुन समावेशी शिक्षा प्रणालीतर्फको महत्त्वपूर्ण पाइला हो।
धुलिखेल नगरपालिकाले सार्वजनिक स्वास्थ्य, बाल अधिकार संरक्षण तथा आधारभूत पूर्वाधार विस्तारको क्षेत्रमा उल्लेखनीय उपलब्धिहरू हासिल गरेको छ। ‘नेपालको पहिलो स्वस्थ सहर’को उपाधि पाएको धुलिखेल आज स्वास्थ्य सुविधा, बालमैत्री अवधारणा र पूर्वाधारको सन्तुलित विकासका दृष्टिले देशका अन्य नगरहरूको लागि उदाहरण बनेको छ।
सबैभन्दा प्रमुख रूपमा चर्चा गर्नुपर्ने संस्था हो—धुलिखेल अस्पताल। यो अस्पताल काठमाडौं विश्वविद्यालय अन्तर्गत सञ्चालित बहुपक्षीय सेवा केन्द्र हो, जसले नगरवासी मात्र नभई काभ्रे, सिन्धुपाल्चोक, रामेछाप, दोलखा, भक्तपुर, सिन्धुली लगायतका जिल्लाका बासिन्दालाई समेत गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्दै आएको छ। प्रारम्भमा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रको रूपमा स्थापित यो अस्पताल आज विशेषज्ञ सेवासहितको आधुनिक स्वास्थ्य संस्था बनेको छ। यहाँ शल्यक्रिया, प्रसूति, आकस्मिक सेवा, डेन्टल, आँखा, नाक-कान-घाँटी, आन्तरिक रोग, मानसिक स्वास्थ्यजस्ता विविध शाखा सञ्चालनमा छन्।
धुलिखेल नगरपालिकाभित्र हाल १ प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र, ६ वटा स्वास्थ्य चौकी र केही सामुदायिक अस्पताल सञ्चालनमा छन्। यस्तै, नगरका सबै वडाहरूमा पुग्ने गरी १२ स्वास्थ्य केन्द्रहरूको सेवा विस्तार गरिएको छ। यी सबै स्वास्थ्य केन्द्रहरूमा नियमित खोप अभियान, मातृ तथा नवजात शिशु सेवा, रोग प्रतिकार्य कार्यक्रम, जेष्ठ नागरिक स्वास्थ्य जाँच, पोषणसम्बन्धी जागरूकता कार्यक्रम, मानसिक स्वास्थ्य परामर्श जस्ता सेवा उपलब्ध छन्। डिजिटल स्वास्थ्य अभिलेख प्रणाली लागू गर्नु, स्वास्थ्यकर्मीको तालिम तथा व्यवस्थापन सुधार गर्नु, सुलभ सेवा प्रवाह गर्ने नीति अपनाउनु स्वास्थ्य क्षेत्रमा धुलिखेलको अग्रसरता देखाउने तत्व हुन्।
सामुदायिक स्वास्थ्यमा आधारित पहलहरू पनि धुलिखेलमा प्रभावकारी रूपमा सञ्चालनमा छन्। जनचेतना बढाउने उद्देश्यले रक्तदान कार्यक्रम, गैरसञ्चारी रोगहरूको परीक्षण, स्तन तथा पाठेघर क्यान्सर स्क्रिनिङ, कोरोना संक्रमण व्यवस्थापन, उच्च रक्तचाप र मधुमेह परीक्षण शिविर, सरसफाइ अभियान जस्ता कार्यक्रम नियमित रूपमा सञ्चालन गरिन्छन्। स्थानीय महिला समूह, आमा समूह, युवा क्लब आदिसँग समन्वय गरी जनस्वास्थ्यका क्षेत्रमा सामूहिक भागीदारी अभिवृद्धि गरिएको छ।
धुलिखेल **२०२१ मा जिल्ला स्तरकै पहिलो ‘बालमैत्री नगर’**को रूपमा घोषणा भयो। यसले बाल अधिकारका विषयमा नगरपालिकाको प्रतिबद्धता र कार्यान्वयन क्षमतालाई देखाउँछ। नगरका सबै वडाहरू बालमैत्री अवधारणामा आधारित बनाइएका छन्, जसमा शिक्षा, सुरक्षा, पोषण, स्वास्थ्य, संरक्षण र सशक्तीकरणका क्षेत्रहरूमा कार्य योजनाहरू समावेश छन्। हरेक विद्यालयमा बाल क्लब स्थापना गरिएको छ, जसले बालबालिकालाई नेतृत्व, अभिव्यक्ति, निर्णयमा सहभागिता जस्ता मूल्यमा प्रशिक्षित गरिरहेको छ।
यस्तै, बाल विकास केन्द्र र बाल उद्यानहरू बालबालिकाको प्रारम्भिक शिक्षाका लागि सुदृढ माध्यम बनेका छन्। नगरपालिकाले बाल श्रम, बाल विवाह, विद्यालय बहिष्कार, दुर्व्यवहारजस्ता समस्याहरूको रोकथामका लागि नीति निर्माण गर्दै जनचेतना कार्यक्रम पनि चलाएको छ। ‘बाल अधिकार मित्र प्रहरी’, ‘विद्यालय–समुदाय समन्वय समिति’, ‘बाल संरक्षण समिति’ जस्ता संरचना निर्माण गरेर कानुनी तथा सामाजिक संरक्षण पनि थप सशक्त बनाइएको छ।
पूर्वाधारको क्षेत्रमा पनि धुलिखेलले उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। सडक विस्तार, ढल व्यवस्थापन, खानेपानी सुविधा, सुरक्षित सार्वजनिक शौचालय, सामुदायिक भवन, बालमैत्री पार्क निर्माण, सीपमूलक तालिम केन्द्र, सूचना प्रविधि केन्द्र लगायतका पूर्वाधार विकास कार्यले धुलिखेललाई समावेशी र सुलभ शहरमा परिणत गरेको छ। डिजिटल नगर निर्माणको अभियानअनुसार ई–सेवा प्रणाली, नगर सूचना प्रणाली, मोबाइल एप जस्ता प्रविधिमैत्री पहलहरू पनि थालिएका छन्।
धुलिखेल नगरपालिकाले ऊर्जा प्रयोग, सञ्चार सुविधा, तथा वातावरणीय पहलका क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति गर्दै आइरहेको छ। यो समग्र प्रयासले धुलिखेललाई वातावरणमैत्री, प्रविधिसम्पन्न र दिगो विकासमा समर्पित नगरको रूपमा स्थापित गरेको छ।
सबैभन्दा पहिले ऊर्जा प्रयोग सम्बन्धी विश्लेषण गर्दा, धुलिखेलमा हालसम्म पनि परम्परागत ऊर्जा स्रोतको उच्च निर्भरता देखिन्छ। वि.सं. २०७८ को तथ्याङ्कअनुसार, नगरभित्रका करिब ६०.४७% घरधुरीले खाना पकाउने प्रयोजनका लागि दाउरा प्रयोग गर्छन्, जुन वातावरणीय दृष्टिले चिन्ताजनक भए पनि ग्रामीण जीवनशैली र पहुँच समस्याको परिणाम हो। त्यस्तै, २९.८४% घरधुरीले ग्यास वा तेलको प्रयोग गर्छन् भने ४.४१% ले खाना पकाउन विद्युत प्रयोग गरिरहेका छन्।
धुलिखेलले वातावरणमैत्री प्रविधिको प्रवर्द्धनमा पनि ध्यान दिएको छ। सुधारिएको चुलो (Improved Cooking Stove – ICS) जडान गर्ने अभियानअन्तर्गत हालसम्म करिब १६४५ घरधुरीमा ICS प्रविधि स्थापना गरिएको छ। यसले दाउराको खपत घटाउने, धुवाँ कम गर्ने, स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउने र वातावरण प्रदूषण घटाउने कार्यमा मद्दत पुर्याएको छ। आगामी योजनाहरूमा सौर्य ऊर्जाको प्रयोग, विद्युतीय चुलो प्रवर्द्धन, तथा वैकल्पिक ऊर्जा स्रोतहरूलाई अझ व्यापक बनाउने रणनीति तय गरिएको छ।
सञ्चार सेवाको पहुँच पनि धुलिखेलमा पर्याप्त रूपमा विस्तार भएको छ। नगरमा सातवटा विभिन्न बैंक तथा वित्तीय संस्था, मोबाइल सेवा प्रदायक कम्पनीहरूको भरपर्दो सेवा, इन्टरनेटको राम्रो पहुँच, तथा एफएम रेडियो केन्द्रहरूको उपस्थितिले सूचना–प्रविधिमा पहुँच बढाएको छ। यसले स्थानीय प्रशासन, शिक्षा, स्वास्थ्य र व्यापार व्यवसायमा प्रभावकारी योगदान दिएको छ।
धुलिखेलको एक प्रमुख उपलब्धि हो—“विश्व स्मार्ट दिगो सहर” (World Smart Sustainable Cities Organization – WeGO) को सन् २०२१–२३ कार्यकालको वैश्विक कार्यसमितिमा प्रतिनिधित्व गर्नु। यो संगठनमा धुलिखेलको सहभागिताले नेपाली नगरहरूलाई पनि अन्तर्राष्ट्रिय फोरममा चिनाउने अवसर दिएको छ। यस सहभागिताले धुलिखेलमा स्मार्ट सहर अवधारणाका विभिन्न आयामहरू लागू गर्न प्रेरणा र सञ्जाल प्रदान गरेको छ।
वातावरणीय पहलकदमीहरूमा पनि धुलिखेल अग्रपंक्तिमा देखिन्छ। जलवायु परिवर्तनको असर न्यूनिकरण गर्न नगरपालिकाले शून्य कार्बन उत्सर्जन नीति अंगालेको छ। यसअन्तर्गत सार्वजनिक यातायातमा विद्युतीय साधन प्रयोग, हरियाली क्षेत्र विस्तार, कार्बन न्यूनीकरण कार्यक्रम, तथा नवीकरणीय ऊर्जा प्रयोगलाई प्रोत्साहन गरिएको छ।
फोहोर व्यवस्थापनमा पनि धुलिखेलले उदाहरणीय काम गर्दै आएको छ। नगरमा घर–घरमै फोहोर छुट्याउने अभ्यास सुरु गरिएको छ। जैविक फोहोरबाट कम्पोस्ट मल उत्पादन र अजैविक फोहोरको पुनः प्रयोगमा आधारित प्रणाली विकसित गरिएको छ। नगरपालिकाले 'Reduce, Reuse, Recycle' (३R) अवधारणालाई व्यवहारमा उतारेको छ।
साथै, धुलिखेलले खाद्य सुरक्षामा आधारित हरित शहरी कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेको छ। शहरमै कृषि उत्पादनलाई बढावा दिन रूफ–टप गार्डेनिङ्ग, सामुदायिक कृषि परियोजना, स्थानीय बीउ प्रवर्द्धन कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको छ। यी कार्यक्रमले स्थानीय खाद्य आपूर्ति प्रणाली सुदृढ पार्नुका साथै पर्यावरणीय सन्तुलन कायम राख्न सहयोग पुर्याइरहेका छन्।
धुलिखेल, काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको सदरमुकामको रूपमा मात्र सीमित नरही, आजको दिनमा एक ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र पर्यटकीय केन्द्रको रूपमा स्थापित भइसकेको नगर हो। यो नगरले प्राचीन नेवारी संस्कृति, ऐतिहासिक धार्मिक सम्पदा, अनुपम प्राकृतिक सौन्दर्य र आवश्यक आधुनिक पूर्वाधारलाई एउटै संरचनामा बाँधेर आफैंलाई बहुआयामिक पहिचान दिन सफल भएको छ। धुलिखेलको पर्यटन विकास यसको भौगोलिक बनावट, हरित वातावरण, तथा हिमश्रृङ्खलाको दृश्यावलोकन क्षमताले विशेष बनाएको छ। यहाँको सबैभन्दा लोकप्रिय र चर्चित पदयात्रा मार्ग “पाँच दिने पोखरी पदयात्रा”— जसले चिसापानी, नागार्कोट, नमोबुद्ध हुँदै धुलिखेल जोड्दछ— एक अत्यन्तै प्रभावकारी पर्यटकीय गतिविधिका रूपमा स्थापित छ। यस मार्गमा यात्रुहरूले धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक विविधता र प्राकृतिक सम्पदाको एकैसाथ अनुभव लिन सक्छन्। यो ट्रेकले काठमाडौं उपत्यका र बाहिरी पर्वतीय क्षेत्रलाई आपसमा जोड्ने मात्र नभई आन्तरिक तथा आन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन प्रवर्द्धनमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। धुलिखेल वरपरका पहाडी क्षेत्रहरू छोटो ट्रेकिङ्ग, माउन्टेन बाइकिङ्ग, प्रकृति–अवलोकन र साहसिक गतिविधिका लागि उपयुक्त छन्। साथै, यहाँ रहेको हरित क्षेत्र, रमणीय पिकनिक स्पटहरू, रिसोर्ट तथा होमस्टे व्यवसायले आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूलाई आकर्षित गरिरहेका छन्। समुदाय–आधारित पर्यटन, स्थानीय संस्कृति र जीवनशैलीमा आधारित सेवा प्रदान गर्दै, जनसमुदायको आम्दानीमा वृद्धि गर्नुका साथै मौलिक संस्कृतिको संरक्षणमा समेत सघाउ पुर्याइरहेका छन्।
धुलिखेल ऐतिहासिक रूपमा एक प्राचीन नेवार बस्ती भएकोले यहाँ आज पनि परम्परागत नेवारी वास्तुकलाको घरहरू, साँघुरा गल्लीहरू, ढुँगाका चौरहरू र जात्रा–पर्वहरूको गहिरो छाप पाइन्छ। यहाँको सांस्कृतिक सम्पदामा धार्मिक स्थलहरूको महत्वपूर्ण स्थान छ, जसमध्ये भगवती मन्दिर, गीता मन्दिर, कालीदेवी मन्दिर, गौखुरेश्वर मन्दिर, श्रीकृष्ण मन्दिर आदिको नाम विशेष रूपमा लिन सकिन्छ। यी मन्दिरहरू केवल पूजाआजा गर्ने स्थल नभई, इतिहास, कला र मूर्तिकला अध्ययनका केन्द्र पनि हुन्। धुलिखेलमा मनाइने दशैं जात्रा, गणेश जात्रा, नवदुर्गा नाच, इन्द्रजात्रा, तलेजु पूजा आदि परम्परागत पर्वहरूले नगरको सांस्कृतिक जीवत्वतालाई कायम राखेका छन्। यी जात्राहरूमा बजाइने परम्परागत बाजा, लुगा, मुखौटा र नृत्यहरूले नवपुस्तामा मौलिकता, पहिचान र सांस्कृतिक गौरवको भावना विकास गरेका छन्। यस्ता पर्वहरूले समुदायमा सहकार्य, सहिष्णुता र एकताको सन्देश पनि प्रदान गर्छन्।
धुलिखेलले आधुनिक सहर विकासको अवधारणालाई पनि साथ दिएको छ। यहाँको नगरपालिका कार्यालयले शहरी पूर्वाधार विस्तार तथा मानव–केन्द्रित योजनाहरूमा विशेष ध्यान दिएको पाइन्छ। सार्वजनिक पार्क, बाल उद्यान, खुला चौर, सामुदायिक भवन, फोहर व्यवस्थापन प्रणाली, तथा सडक विस्तार योजनाहरूले स्थानीय बासिन्दाहरूको जीवनशैलीमा सहजता ल्याएका छन्। यसका साथै, Dhulikhel Zipline, Namobuddha Meditation Centre, Dhulikhel Picnic Spot, Kavre View Tower लगायतका रमणीय स्थलहरूले आम जनसमुदायका साथै पर्यटकहरूलाई विश्राम, ध्यान तथा मनोरञ्जनको अवसर प्रदान गरेका छन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण र डिजिटल प्रविधिमा पनि धुलिखेल नगरपालिकाको प्रयास सराहनीय छ। विद्यालयस्तरका बाल क्लबहरू, बालमैत्री नीति कार्यान्वयन, हरित कृषि प्रवर्द्धन, स्वच्छ खानेपानी योजना र स्मार्ट प्रशासनिक प्रविधिको प्रयोगले नगरलाई आधुनिकतर्फ अग्रसर गरिरहेको छ। यसले धुलिखेललाई केवल भौतिक पूर्वाधारमा नभई मानव विकास सूचकाङ्कका दृष्टिले पनि माथि उठाएको छ।
धुलिखेल नेपालको एउटा यस्तो नगर हो जसले भौगोलिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक गौरव, धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक जीवनशैली र आधुनिक शहरी पूर्वाधारलाई एकै ठाउँमा जोड्न सकेको छ। पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरणीय पहलकदमी तथा सामाजिक उत्तरदायित्वका माध्यमबाट धुलिखेल भविष्यमा राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा उदाहरणीय स्मार्ट, समृद्ध, सुरक्षित र आत्मनिर्भर नगर बन्ने सम्भावना बोकेको छ।
स्थानीय सरकार, नागरिक समाज, युवा वर्ग, शैक्षिक संस्था र निजी क्षेत्रको संयुक्त सहकार्यले यो सम्भावना साकार पार्न सकिन्छ। दीर्घकालीन सोच, वातावरणीय संरक्षण, ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण र समावेशी विकासको सिद्धान्तमा आधारित योजनाहरू कार्यान्वयन भइदिए, धुलिखेल केवल पर्यटकीय गन्तव्य मात्र नभई, दिगो विकासको अन्तर्राष्ट्रिय नमुना बन्न सक्छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । भरतपुर अस्पतालमा बिरामीको उच्च चाप हुन थालेको छ । सोमबार एकै दिन तीन हजार ३६८ जनाले सेवा लिएका छन् । बिरामीको चाप बढ्दा व्यवस्थापन जटिल बन्ने गरेको छ । अस्पतालमा उपचारका लागि आएका बिरामीमध्ये दुई हजार ५८९ स्वास्थ्य बिमाका छन् । बाँकी ७८९ बिमा नभएका बिरामी हुन ।
