ढोरपाटन शिकार आरक्ष
ढोरपाटन शिकार आरक्ष नेपालकै एक मात्र शिकार आरक्ष हो। सन् १९८७ मा स्थापना भएको यस आरक्षको कुल क्षेत्रफल १,३२५ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। यो आरक्ष बागलुङ, म्याग्दी र रुकुम जिल्लाको उच्च हिमाली भेगमा अवस्थित छ।
यस आरक्षको प्रमुख विशेषता वैज्ञानिक रूपमा नियन्त्रित शिकार हो। विशेषगरी नाउर (ब्लु शीप) को शिकारका लागि अनुमति दिइन्छ। साथै, यहाँ हिम चितुवा, मृग, भालु, र विभिन्न चराचुरुङ्गी पाइन्छन्।
आरक्ष समुद्री सतहदेखि २,८५० मिटरदेखि ७,००० मिटर उचाइसम्म फैलिएको छ। यहाँ घाँसे मैदान, उपत्यका, हिमाली भेग र पाटनहरू रहेका छन्। यस क्षेत्रमा मगर, गुरुङ, छन्त्याल लगायतका समुदायको बसोबास छ।
संरक्षण र पर्यटन दुवैका लागि महत्वपूर्ण मानिने यस आरक्षमा नियन्त्रित शिकारको साथै पर्यावरणीय पर्यटनको पनि सम्भावना छ। अनुमति प्राप्त शिकारीहरू यहाँ शिकार खेल्न आउँछन् भने अन्य पर्यटकहरूले प्राकृतिक सुन्दरताको अवलोकन गर्छन्।
नेपालको एक मात्र शिकार आरक्ष ढोरपाटन शिकार आरक्ष सन् १९८७ (वि.सं. २०४३) मा स्थापना गरिएको हो। यसलाई स्थापना गर्नुको प्रमुख उद्देश्य वैज्ञानिक रूपमा नियन्त्रित शिकार प्रणालीको विकास, वन्यजन्तु संरक्षण, र पर्यटन प्रवर्द्धन थियो।
ढोरपाटन क्षेत्र ऐतिहासिक रूपमा स्थानीय समुदायहरूका लागि पशुचौपाया चराउने स्थल तथा शिकार स्थल रहँदै आएको थियो। परम्परागत रूपमा, नेपालका राजपरिवार तथा उच्च वर्गका व्यक्तिहरू यस क्षेत्रमा शिकार खेल्न जाने गर्थे।
शिकारलाई व्यवस्थित र नियन्त्रित बनाउन तथा लोपोन्मुख प्रजातिहरूको संरक्षण गर्न सरकारले यसलाई संरक्षित क्षेत्र को रूपमा घोषणा गर्यो। यहाँ नाउर (ब्लु शीप) को मुख्य शिकार अनुमति दिइएको छ, जुन नियन्त्रित रूपमा मात्र गर्न सकिन्छ।
२०४० को दशकमा यस क्षेत्रलाई व्यवस्थित रूपमा शिकार ब्लकहरू मा विभाजन गरियो। अहिले आरक्षलाई सातवटा शिकार ब्लक (सुनधुरी, बारसे, घुस्तुङ, फागुनी, सिपचेत, बोइ, तथा डोगाडी) मा विभाजन गरिएको छ।
हाल, ढोरपाटन शिकार आरक्ष शिकार खेल्न चाहने राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय शिकारीहरूका लागि आकर्षणको केन्द्र बनेको छ। साथै, वन्यजन्तु संरक्षण र इको-टुरिज्म प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले यस क्षेत्रलाई नेपाल सरकारले विशेष संरक्षण प्रदान गरिरहेको छ।
ढोरपाटन शिकार आरक्ष नेपालका गण्डकी प्रदेश र लुम्बिनी प्रदेश मा पर्ने बागलुङ, म्याग्दी, र रुकुम जिल्लाहरूमा फैलिएको छ। १,३२५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको यो आरक्ष नेपालको एक मात्र शिकार आरक्ष हो, जहाँ नियन्त्रित रूपमा शिकार खेल्न अनुमति प्रदान गरिन्छ। आरक्ष समुद्री सतहदेखि २,८५० मिटरदेखि ७,००० मिटर उचाइसम्म विस्तार भएको छ, जसले गर्दा यस क्षेत्रमा विविध भौगोलिक संरचनाहरू पाइन्छन्। यहाँका भू-भागहरूमा पहाडी क्षेत्र, हिमाली उपत्यका, घाँसे मैदान (पाटन) र हिमालले ढाकिएको भू-भाग सम्म समेटिएका छन्।
यस आरक्षलाई सात वटा प्रमुख शिकार ब्लकहरू मा विभाजन गरिएको छ, जसमा सुनधुरी, बारसे, घुस्तुङ, फागुनी, सिपचेत, बोइ, र डोगाडी ब्लक पर्दछन्। यी ब्लकहरू वैज्ञानिक रूपमा नियन्त्रित शिकार प्रणाली अपनाउन र वन्यजन्तु व्यवस्थापन गर्नका लागि छुट्याइएका हुन्। यहाँ पाइने मुख्य जलस्रोतहरूमा उत्तरगंगा नदी, ढोरपाटन खोला, तथा अन्य हिमाली खोला तथा तालहरू पर्दछन्, जसले आरक्षको पारिस्थितिक सन्तुलन कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
ढोरपाटनको हावापानी उच्च हिमाली क्षेत्रअनुसार चिसो र कठोर छ। हिउँद महिनाहरू (नोभेम्बर–फेब्रुअरी) मा अत्यधिक चिसो हुन्छ र उच्च क्षेत्रमा बाक्लो हिमपात पर्ने गर्दछ। गर्मी मौसम (मे–सेप्टेम्बर) मा समशीतोष्ण वातावरण रहन्छ, जसले गर्दा घाँसेमैदानहरू हरियाली देखिन्छन्। मनसुन अवधिमा (जुन–अगस्ट) भारी वर्षा कमै पर्ने भए पनि बादल लाग्ने र चिसो हावा बहने गर्दछ।
भौगोलिक विविधताका कारण यहाँ वनस्पतिको समृद्धि पाइन्छ। आरक्षको विभिन्न उचाइमा सयपत्री, भोजपत्र, लालीगुराँस, बाँस, र जुनार जस्ता वनस्पति फुल्ने गर्छन्। उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेको घाँसेमैदान र पाटनहरूले यहाँका वन्यजन्तु तथा चराचुरुङ्गीहरूका लागि उपयुक्त वासस्थान उपलब्ध गराउँछन्। यस कारण, ढोरपाटन शिकार आरक्ष नियन्त्रित शिकार पर्यटन, वन्यजन्तु संरक्षण, तथा पारिस्थितिक पर्यटन (इको-टुरिज्म) का लागि महत्वपूर्ण क्षेत्र मानिन्छ।
ढोरपाटन शिकार आरक्ष उच्च हिमाली क्षेत्रअन्तर्गत पर्ने भएकाले यसको जलवायु चिसो, कठोर तथा परिवर्तनशील रहन्छ। यो आरक्ष समुद्री सतहबाट २,८५० मिटरदेखि ७,००० मिटरको उचाइमा फैलिएको हुनाले यहाँ मौसममा ठूला उतार-चढाव देखिन्छ। भौगोलिक अवस्थाको कारणले गर्दा यहाँ मुख्य रूपमा तीन प्रमुख ऋतुहरू प्रभावशाली छन्। हिउँद (नोभेम्बर–फेब्रुअरी) मा तापक्रम अत्यधिक कम हुने हुँदा उच्च भागहरू बाक्लो हिमपातले ढाकिन्छन्, जसका कारण तापक्रम शून्य डिग्री सेल्सियसभन्दा तल पुग्न सक्छ। कठोर जाडो मौसमले गर्दा धेरै जसो वन्यजन्तुहरू तल्लो उचाइका क्षेत्रमा सारिने वा लुकेर बस्ने गर्छन्।
यस आरक्षमा वसन्त र ग्रीष्म ऋतु (मे–सेप्टेम्बर) तुलनात्मक रूपमा सुखद रहन्छ। यस अवधिमा तापक्रम मध्यम रहन्छ र घाँसेमैदानहरू हरियालीले भरिन्छन्। विशेष गरी वसन्त ऋतुमा लालीगुराँस लगायतका विभिन्न जंगली फूलहरू फुल्ने भएकाले यो क्षेत्र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण देखिन्छ। यस मौसममा वन्यजन्तुहरू सहज रूपमा गतिविधि गर्न सक्छन्, जसले गर्दा आरक्ष क्षेत्र पर्यटनका लागि समेत आकर्षक बन्दछ। अर्को महत्वपूर्ण ऋतु मनसुन (जुन–अगस्ट) हो, जसमा अन्य क्षेत्रहरूको तुलनामा ढोरपाटनमा कम मात्रामा वर्षा हुने भए तापनि केही स्थानमा हल्का पानी पर्ने, बादल लाग्ने तथा चिसो हावा बहने गर्छ।
ढोरपाटन शिकार आरक्षको जलवायु यहाँको जैविक विविधतामा प्रत्यक्ष रूपमा प्रभाव पार्दछ। कठोर हिउँदका कारण वन्यजन्तुहरू तल्लो क्षेत्रमा झर्ने गर्छन् भने ग्रीष्म ऋतुमा उचाइमा रहेको हरियाली युक्त घाँसेमैदान (पाटन) मा विभिन्न प्रजातिका चराचुरुङ्गी तथा अन्य जंगली जनावरहरूको संख्या वृद्धि हुन्छ। यस्ता मौसमी परिवर्तनहरूले ढोरपाटनलाई वन्यजन्तु संरक्षण, शिकार पर्यटन, तथा पारिस्थितिक पर्यटनका लागि उपयुक्त क्षेत्र बनाएको छ। यहाँको विविध जलवायु प्रणालीले शिकार आरक्षको पारिस्थितिक सन्तुलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने गर्दछ, जसले यस क्षेत्रको प्राकृतिक सम्पदालाई दीर्घकालीन रूपमा संरक्षण गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
ढोरपाटन शिकार आरक्षमा विविध भौगोलिक तथा जलवायुगत विशेषताका कारण विभिन्न प्रकारका वनस्पति पाइन्छन्। यो आरक्ष समुद्री सतहबाट २,८५० मिटरदेखि ७,००० मिटर उचाइसम्म फैलिएको हुनाले यहाँको वनस्पति उचाइ र मौसम अनुसार फरक-फरक प्रकारका देख्न सकिन्छ।
तल्लो उचाइका क्षेत्रमा समशीतोष्ण तथा सुभौमौसमीय वनस्पति पाइन्छन्, जसमा बाँस, काफल, चिलाउने, उत्तिस, तथा गुराँसका विभिन्न जातिहरू प्रमुख छन्। अलि माथिल्लो उचाइमा पुगेपछि उप-हिमाली वनस्पति पाइन्छ, जसमा भोजपत्र (Betula utilis), विभिन्न जातका लालीगुराँस (Rhododendron spp.), तथा जुनारका रुखहरू प्रचुर मात्रामा पाइन्छन्।
अझै उच्च भागहरूमा पुगेपछि हिमाली घाँसेमैदान (पाटन) हरू विस्तार भएका छन्, जसमा विभिन्न प्रकारका चउरी-घाँस, झ्याउ, मौस तथा जडीबुटीहरू पाइन्छन्। यस क्षेत्रमा पाइने महत्वपूर्ण जडीबुटीहरूमा पाँचऔंले, पदमचाल, भुइकटर, सतुवाजस्ता औषधीय महत्वका वनस्पति पर्दछन्। यी वनस्पतिहरू वन्यजन्तुका लागि आहारको स्रोत मात्र नभई, स्थानीय समुदायका लागि बहुमूल्य प्राकृतिक सम्पदा पनि हुन्।
वनस्पतिको विविधता आरक्षको जैविक तथा पारिस्थितिक सन्तुलनका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। यहाँको वनस्पतिले वन्यजन्तुहरूलाई आश्रय प्रदान गर्नुका साथै खाद्य शृंखलालाई मजबुत बनाउँछ। ग्रीष्म ऋतुमा घाँसेमैदानहरू हरियालीले भरिएर चरनभूमि बन्छन्, जसले गर्दा जंगली जनावरहरूको आकर्षण बढ्दछ। साथै, हिउँदमा जब उच्च क्षेत्र हिउँले ढाकिन्छ, त्यहाँ पाइने सुक्खा वनस्पति तथा घाँसे क्षेत्रहरूले जीवजन्तुहरूलाई सीमित मात्रामा भए पनि आहार प्रदान गर्न सहयोग गर्छ।
यो विविध वनस्पति प्रणालीले ढोरपाटन शिकार आरक्षलाई जैविक रूपमा समृद्ध बनाएको छ। यहाँका वनस्पति न केवल वन्यजन्तुहरूको जीवनयापनका लागि महत्त्वपूर्ण छन्, तर पर्यावरणीय अध्ययन, औषधीय अनुसन्धान, तथा पारिस्थितिक पर्यटनका लागि पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
ढोरपाटन शिकार आरक्ष नेपालकै एक मात्र कानुनी रूपमा मान्यता प्राप्त शिकार आरक्ष हो, जसले वन्यजन्तु संरक्षण र शिकार पर्यटनलाई सन्तुलित रूपमा व्यवस्थापन गर्दै आएको छ। १,३२५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यो आरक्ष उच्च हिमाली क्षेत्र, घाँसे मैदान (पाटन), उपत्यका, तथा पहाडी भू-भागहरूमा विभाजित रहेको हुँदा यहाँ विभिन्न प्रकारका वन्यजन्तु पाइन्छन्। विशेषगरी, यो आरक्ष विश्वमै दुर्लभ मानिने नेपालका हिमाली क्षेत्रका विशिष्ट जनावरहरूको वासस्थानका रूपमा परिचित छ। यहाँ पाइने प्रमुख वन्यजन्तुहरूमध्ये हिमाली नीलगाई (Pseudois nayaur) मुख्य आकर्षण हो, जुन उच्च पहाडी भेगका ढुंगाले भरिएको जमिनमा पाइन्छ र कानुनी रूपमा सीमित संख्यामा शिकार अनुमति प्रदान गरिन्छ। यस्तै, दुर्लभ प्रजातिको हिमचितुवा (Panthera uncia) उच्च हिमाली भागहरूमा पाइने संवेदनशील वन्यजन्तु हो, जसलाई संरक्षण गर्न ढोरपाटन महत्त्वपूर्ण स्थल मानिन्छ। भरल (Himalayan Tahr) हिमाली भीर-पहाडहरूमा पाइने अर्को मुख्य जनावर हो, जुन आफ्नो बाक्लो ऊनयुक्त शरीरका कारण कठोर जाडो मौसममा बाँच्न सक्षम हुन्छ।
यस क्षेत्रको समशीतोष्ण तथा उप-हिमाली जङ्गलहरूमा कालो भालु (Himalayan Black Bear) पाइन्छ, जुन प्रायः गर्मी महिनाहरूमा हरियाली जंगलहरूमा देखा पर्छ। साथै, यहाँ मृगजाति र घोडेजात्रा (Musk Deer & Goral) जस्ता अन्य वन्यजन्तुहरू पनि पाइन्छन्, जुन जैविक विविधताको सूचक मानिन्छ। ब्वाँसो, घोरल, दुम्सी, र बाघ जातिका जनावरहरू पनि यस आरक्षमा बसोबास गर्छन्, जसले यस क्षेत्रको पारिस्थितिक सन्तुलनलाई कायम राख्न भूमिका खेल्छ।
यो आरक्ष वन्यजन्तुहरू मात्र होइन, विभिन्न प्रकारका पंक्षीहरूको लागि पनि महत्त्वपूर्ण वासस्थान हो। नेपालकै राष्ट्रिय पंक्षी डाँफे (Himalayan Monal) यहाँ पाइने मुख्य चराचुरुङ्गी हो, जसलाई ढोरपाटनमा विशेष रूपमा संरक्षण गरिएको छ। त्यस्तै, हिमाली गिद्ध (Himalayan Griffon Vulture) उच्च हिमाली क्षेत्रमा देख्न सकिन्छ, जसले पारिस्थितिकीय चक्रलाई सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ। विभिन्न जातिका कालिजहरू पनि यस आरक्षमा पाइने महत्त्वपूर्ण पक्षीहरूमध्ये पर्दछन्।
वन्यजन्तु संरक्षण र शिकार व्यवस्थापन ढोरपाटन आरक्षको प्रमुख विशेषता हो। यहाँ मुख्य रूपमा हिमाली नीलगाई र भरललाई कानुनी रूपमा निश्चित कोटा निर्धारण गरी शिकारको अनुमति दिइन्छ, जसबाट संकलित राजस्व आरक्षको संरक्षण, अनुसन्धान, तथा व्यवस्थापनका लागि प्रयोग गरिन्छ। यस क्षेत्रको विविध जलवायु प्रणाली र जैविक विविधताले यसलाई पारिस्थितिक पर्यटन, शिकार पर्यटन, तथा वैज्ञानिक अनुसन्धानको लागि उपयुक्त स्थल बनाएको छ। ढोरपाटन शिकार आरक्षको जैविक विविधता तथा वन्यजन्तुहरूको संरक्षणले यस क्षेत्रलाई नेपालकै एक महत्वपूर्ण प्राकृतिक सम्पदाका रूपमा स्थापित गरेको छ।
ढोरपाटन शिकार आरक्ष नेपालका प्रमुख शिकार पर्यटन गन्तव्यहरूमध्ये एक हो, जहाँ पर्यटकहरूलाई वन्यजन्तु संरक्षण र साहसिक अनुभवको अनौठो मिलनको अवसर प्राप्त हुन्छ। यहाँको जैविक विविधता, रमणीय दृश्य र अनुकूल वातावरणले यसलाई शिकार प्रेमी र प्रकृति प्रेमीहरूको लागि एक प्रमुख आकर्षणको केन्द्र बनाएको छ। आरक्षको प्रमुख आकर्षण भनेको यहाँ पाइने दुर्लभ र विशिष्ट वन्यजन्तुहरू र अत्यधिक रमणीय प्राकृतिक सौन्दर्य हो। हिमाली नीलगाई, हिमचितुवा, भरल, कालो भालु, मृगजाति र घोडेजात्रा जस्ता दुर्लभ प्रजातिहरूको शिकारका लागि निश्चित कोटा अन्तर्गत अनुमति प्राप्त छ, जसले शिकार पर्यटनलाई एक कानुनी र संरक्षित गतिविधि बनाएको छ। शिकार गर्ने पर्यटकहरूले निर्धारित प्रक्रिया पुरा गरी शिकार गर्न अनुमति प्राप्त गर्छन्, जसले जैविक विविधता र प्राकृतिक संसाधनको सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्दछ।
धेरैजसो शिकार प्रेमीहरू यहाँ शिकार गर्न आउने भए तापनि, ढोरपाटन आरक्ष हिमाली ट्रेकिङ र इको-टुरिजमका लागि पनि निकै प्रसिद्ध छ। यहाँको भौगोलिक संरचनाले ट्रेकिङ र साहसिक गतिविधिहरूका लागि एकदमै उपयुक्त स्थान बनाउँछ। पाटनका घाँसे मैदानहरू, हिमाली भू-भाग र उपत्यकाहरूमा ट्रेकिङ गर्दा पर्यटकहरूले असाधारण प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुभव गर्न सक्छन्। साथै, यो स्थान पंक्षी अवलोकन र वन्यजन्तुहरूको अध्ययन गर्न पनि उत्तम स्थान हो। यहाँको जैविक विविधताले पंक्षी प्रेमीहरूको लागि डाँफे, हिमाली गिद्ध र अन्य दुर्लभ पंक्षीहरूको अवलोकन गर्ने उत्कृष्ट अवसर प्रदान गर्दछ।
यो आरक्ष स्थानिय समुदायको जीवनस्तर सुधार्ने एक महत्वपूर्ण स्रोत पनि हो। स्थानिय गाइडहरूको सहकार्यले शिकार पर्यटन र ट्रेकिङका क्रममा स्थानियहरूको समृद्धि र आर्थिक भलाइमा योगदान पुर्याउँछ। आरक्षका संरक्षण र व्यवस्थापन कार्यमा स्थानिय समुदायको सक्रिय सहभागिता रहेको छ, जसले यस क्षेत्रमा दीगो विकासको दिशा तय गर्न मद्दत पुर्याउँछ। यसका साथै, यहाँको शिकार पर्यटनले स्थानिय अर्थतन्त्रमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याउँछ।
ढोरपाटन शिकार आरक्षमा शिकार पर्यटनका अतिरिक्त क्याम्पिङ, पंक्षी अवलोकन, नदी र तालहरूको अवलोकन र अन्य साहसिक गतिविधिहरू पनि पर्यटकहरूको चासोमा छन्। यस्ता गतिविधिहरूले केवल शिकारको आनन्द मात्र नभएर, यहाँको अनौठो पारिस्थितिकीय प्रणाली र प्राकृतिक सौन्दर्यको गहिरो अनुभव प्रदान गर्दछ।
यद्यपि, ढोरपाटन शिकार आरक्षको पर्यटनको विकासमा केही चुनौतीहरू छन्, जसमध्ये संरचनात्मक सुदृढीकरण, अवसंरचना सुधार र सुरक्षा व्यवस्थापन प्रमुख छन्। यी समस्याहरूको समाधान गर्दै यस क्षेत्रको पर्यटन उद्योगलाई थप प्रगति र समृद्धि दिने सम्भावना ठूलो छ। ढोरपाटनको प्राकृतिक र जैविक धरोहरको संरक्षणमा पर्यटनको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ, जसले नेपालको इको-टुरिजमका लागि एक प्रमुख गन्तव्यको रूपमा यसलाई स्थापित गरेको छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । नीति अनुसन्धान प्रतिष्ठान र मध्यपश्चिम विश्वविद्यालयका पदाधिकारीबीच आज काठमाडौँमा क्षमता विकास र अनुसन्धान सहकार्यका विषयमा छलफल भएको छ। छलफलमा विद्यार्थी संलग्नता, विज्ञसूची निर्माण र प्रतिष्ठानका अध्ययनहरूका लागि क्षेत्रीय 'आउटपोस्ट' (Regional Outpost) को अवधारणालगायतका विषयमा कुराकानी भएको थियो।छलफलमा प्रतिष्ठानका कार्यकारी निर्देशक लक्ष्मणप्रसाद भट्टराई, वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ताहरू तथा विश्वविद्यालयका तर्फबाट अन्तर्राष्ट्रिय
