दशरथ रंगशाला
दशरथ रंगशाला नेपालको राजधानी काठमाडौँको त्रिपुरेश्वर क्षेत्रमा रहेको बहुउद्देश्यीय रंगशाला हो। यसलाई दशरथ स्टेडियम भनेर पनि चिनिन्छ। यसको नामकरण नेपालको चार सहिदमध्ये एक सहिद दशरथ चन्दको सम्झनामा गरिएको हो, जसले राष्ट्रिय स्वतन्त्रता र सामाजिक न्यायको लागि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। यसले नेपालमा खेलकुदको विकासमा लामो समयदेखि योगदान दिइरहेको छ।
यो रंगशाला मुख्य रूपमा फुटबल खेलको लागि प्रयोग हुने स्थान हो। यहाँ राष्ट्रिय फुटबल टोलीका खेलहरू आयोजना गरिन्छन् भने राष्ट्रिय स्तरका फुटबल प्रतियोगिताहरू पनि यसमै सम्पन्न हुने गर्छन्। यसका साथै, रंगशाला सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू, कन्सर्ट, र विविध सामाजिक कार्यक्रमहरूको आयोजनास्थलको रूपमा समेत परिचित छ। नेपालकै सबैभन्दा ठूलो रंगशाला भएको कारणले गर्दा यसले ठूलो सङ्ख्यामा दर्शकलाई समायोजन गर्न सक्ने क्षमता राख्दछ। यसले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुद आयोजकहरूलाई आकर्षित गरेको छ। यसरी दशरथ रंगशाला नेपाली खेलकुद र सांस्कृतिक क्षेत्रमा एउटा महत्वपूर्ण चिन्हको रूपमा रहेको छ।
समग्रमा, दशरथ रंगशाला नेपालमा खेलकुद र सांस्कृतिक कार्यक्रमको विकासमा एउटा प्रमुख आधार बनेको छ। यसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व नेपाली जनताका लागि गर्वको विषय पनि हो। रंगशालाले देशको खेलकुद प्रतिभा र सांस्कृतिक विविधतालाई विश्वसामु प्रस्तुत गर्ने कार्य निरन्तर गर्दै आएको छ।
दशरथ रंगशाला काठमाडौँ उपत्यकाको प्रमुख क्षेत्रमा, त्रिपुरेश्वरमा अवस्थित छ। काठमाडौँ उपत्यकाको यो भाग ऐतिहासिक र सांस्कृतिक दृष्टिले पनि धेरै महत्वपूर्ण मानिन्छ। त्रिपुरेश्वर क्षेत्रमा पर्ने यस रंगशालाले उपत्यकाका बासिन्दाहरूका लागि सहज पहुँचको सुविधा पुर्याएको छ।
यस रंगशालाको भौगोलिक निर्देशाङ्क २७°४१′४२″ उत्तर अक्षांश र ८५°१८′५३″ पूर्व देशान्तर रहेको छ, जुन नेपालको राजधानी काठमाडौँको केन्द्रभागमा पर्दछ। समुद्री सतहबाट यसको उचाइ करिब १२९९ मिटर रहेको छ, जसले गर्दा यहाँको मौसम चिसो र सुखद हुन्छ। यो उचाइले खेलकुद गतिविधिका लागि अनुकूल वातावरण तयार गर्दछ।
यस रंगशालाको स्वामित्व नेपाल सरकारको छ र यसलाई राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्ले सञ्चालन गर्दछ। यसले सरकारी निकायको रूपमा खेलकुद प्रवर्द्धनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ। रंगशालामा प्रयोग हुने मैदान प्राकृतिक घाँसेले ढाकिएको छ, जसले खेलाडीहरूलाई सहज खेल वातावरण प्रदान गर्छ।
रंगशालाको दर्शक क्षमता करिब ४५,००० जनासम्म रहेको छ। यसले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुद तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा ठूलो जनसमूहलाई सहजै भित्र्याउन सक्षम बनाएको छ। यस्ता सुविधाले गर्दा यो रंगशाला नेपालमा खेलकुद क्षेत्रको केन्द्रबिन्दु बनेको छ।
दशरथ रंगशालाको निर्माण कार्य सन् १९५६ मा सुरु भयो र दुई वर्षपछि १९५८ मा यसको औपचारिक उद्घाटन गरिएको थियो। यसको निर्माण कार्य एक विशाल कमलको पोखरीमाथि सम्पन्न भएको हो, जसले गर्दा यसको स्थान सांस्कृतिक दृष्टिले पनि अनौठो र महत्वपूर्ण छ। यो रंगशालाले नेपालमा आधुनिक खेलकुद संरचना निर्माणको सुरुवात गरेको मानिन्छ।
सन् १९९८ मा रंगशालालाई पहिलो पटक पूर्ननिर्माण गरिएको थियो, जसको मुख्य उद्देश्य सन् १९९९ मा आयोजना हुने दक्षिण एशियाली खेलकुद प्रतियोगिताको तयारी गर्नु थियो। यो पुनःनिर्माणले रंगशालाको संरचना, दर्शक थलो, र खेलमैदानलाई थप सुधार गर्यो। यसले देशको खेलकुद क्षमता विश्वसामु प्रस्तुत गर्न ठूलो सहयोग पुर्यायो।
पछि सन् २०११ मा फेरि रंगशालाको विस्तार र सुधार गरिएको थियो। यस पटकको पूर्ननिर्माण सन् २०१२ मा आयोजना हुने AFC च्यालेन्ज कपलाई मध्यनजर गर्दै गरिएको थियो। यसले रंगशालालाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार बनाउन सहयोग पुर्यायो र खेलाडी तथा दर्शकहरूको लागि सुविधा सुधार गरियो।
तर, सन् २०१५ को विनाशकारी भूकम्पले रंगशालामा ठूलो क्षति पुर्यायो। त्यसपछि रंगशालालाई तेस्रोपटक पुनः निर्माण गरियो र १ डिसेम्बर २०१९ मा पुनः उद्घाटन गरिएको थियो। यस पुनर्निर्माणले रंगशालाको पूर्वाधार थप मजबुत बनायो र आगामी खेलकुदका लागि तयार गर्यो।
१३ मार्च १९८८ मा दशरथ रंगशालामा एक भयावह दुर्घटना घट्यो जुन नेपालको खेलकुद इतिहासकै सबैभन्दा दुःखद घटना मानिन्छ। उक्त दिन नेपाल र बङ्गलादेशका दुई क्लबबीचको फुटबल खेल हेर्न करिब ३०,००० दर्शक रंगशालामा भेला भएका थिए। खेलका क्रममा अचानक ठूलो असिना र आँधीबाती आएको थियो।
दर्शकहरू असिना र आँधीबाट बच्न रंगशालाबाट बाहिर निस्कन खोज्दा ठूलो भगदड मच्चियो। तर रंगशालाका अधिकांश निस्कने द्वार बन्द गरिएकाले मानिसहरू घाईते भए र दवावमा परी थुप्रैको मृत्यु भयो। यो भगदडमा करिब ९३ जनाको मृत्यु भयो जसमा दुई प्रहरी अधिकारी र १२ वर्षको बालक पनि थिए। १०० भन्दा बढी मानिस घाइते भएका थिए।
यो दुर्घटनाले खेलकुद सुरक्षा र भीड व्यवस्थापनमा गम्भीर प्रश्न उठायो। नेपाल सरकारले त्यसपछि रंगशालाको सुरक्षा उपायहरू कडा बनाउने र दर्शकहरूको सुरक्षामा विशेष ध्यान दिने नीति बनायो। यो घटना खेलकुद क्षेत्रमा सुधारको एउटा महत्वपूर्ण मोड बन्यो।
त्यस युगमा यो घटना नेपाली समाजमा ठूलो दुर्घटना बन्यो र अझै पनि खेलकुद इतिहासमा एउटा दुखद अध्यायको रूपमा सम्झनामा छ। यसले खेलकुदमा सुरक्षा व्यवस्था कतिको महत्वपूर्ण छ भन्ने कुरा सबैलाई स्मरण गराएको छ।
दशरथ रंगशाला नेपालमा आयोजित थुप्रै महत्वपूर्ण राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिताहरूको मुख्य स्थल बनेको छ। सन् १९९७ मा यहाँ SAFF फुटबल च्याम्पियनसिप आयोजना गरिएको थियो, जसले दक्षिण एशियाली फुटबलको स्तर उकास्न ठूलो योगदान दियो।
सन् १९९९ मा दक्षिण एशियाली खेलकुद (South Asian Games) को मुख्य खेलस्थलको रूपमा रंगशालाले ठूलो भूमिका खेलेको थियो। यसले नेपाललाई खेलकुदमा क्षेत्रीय स्तरमा मान्यता दिलाएको थियो। त्यसपछि २०१२ मा AFC च्यालेन्ज कप आयोजना गरेर अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल प्रतियोगिताका लागि उपयुक्त स्थल भएको देखायो।
सन् २०१३ मा SAFF U-16 च्याम्पियनसिप तथा SAFF Championship समेत यही रंगशालामा सम्पन्न भएका थिए। यी प्रतियोगिताले युवा खेलाडीहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव दिन मद्दत गर्यो। यसले नेपालको फुटबल विकासलाई नयाँ उचाइमा पुर्यायो।
सन् २०१९ को दक्षिण एसियाली खेलकुद र २०२२ तथा २०२४ को SAFF महिला च्याम्पियनसिप पनि यहाँ आयोजना गरेर यस रंगशालाको महत्व पुनः पुष्टि भएको छ। यी प्रतियोगिताहरूले नेपाली खेलकुदको राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठालाई थप मजबुत बनाएका छन्।
खेलकुद क्षेत्रका साथै दशरथ रंगशाला सांगीतिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूको पनि प्रमुख स्थल हो। सन् २०११ मा विश्वप्रसिद्ध क्यानाडाली गायक ब्रायन एडम्सले नेपालको पहिलो रक कन्सर्ट यही रंगशालामा दिए। यसले नेपालमा आधुनिक सांगीतिक क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव पारेको थियो।
सन् २०१३ मा पाकिस्तानका चर्चित गायक आतिफ असलमको लाइव कन्सर्ट आयोजना भयो, जसले दशरथ रंगशालाको सांगीतिक स्तरलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पुर्यायो। यी सांगीतिक कार्यक्रमहरूले हजारौं दर्शकलाई आकर्षित गरेका छन् र सांगीतिक प्रेमीहरूका लागि विशेष अवसरहरू सिर्जना गरेका छन्।
त्यस्तै, रंगशालामा विभिन्न राष्ट्रिय तथा धार्मिक पर्व, सांस्कृतिक महोत्सवहरू पनि आयोजना हुने गर्दछन्। यी कार्यक्रमहरूले नेपाली सांस्कृतिक विविधता र सद्भावलाई दर्शाउने भूमिका खेलेका छन्। रंगशाला सांस्कृतिक आदानप्रदानको एक महत्वपूर्ण केन्द्र बनेको छ।
यो स्थल मात्र खेलकुद र सांगीतिक कार्यक्रमको लागि नभई सामाजिक र राष्ट्रिय एकताका लागि पनि महत्त्वपूर्ण स्थान हो। यहाँ आयोजना भएका कार्यक्रमहरूले नेपालमा मनोरञ्जन र सांस्कृतिक विकासमा अभूतपूर्व योगदान पुर्याएका छन्।
सन् २०१५ को विनाशकारी भूकम्पले दशरथ रंगशालामा गम्भीर क्षति पुर्यायो। रंगशालाको संरचनामा ठूलो असर परेपछि सरकारले पुनः निर्माणका लागि योजना बनायो। यसरी तेस्रोपटक २०१९ मा रंगशालालाई पूर्णरूपले पुनःनिर्माण गरी १ डिसेम्बर २०१९ मा पुनः उद्घाटन गरिएको थियो।
पुनःनिर्माणमा आधुनिक पूर्वाधार र सुविधाहरू थपिएका थिए जसले रंगशालालाई अझै राम्रो र सुरक्षित बनायो। यो नयाँ संरचनाले भविष्यमा ठूलो जनसमूहलाई राम्रो सुविधा दिन सक्ने विश्वास गरिएको छ। रंगशालाको उद्घाटनले नेपालमा खेलकुद पुनरुत्थानको संकेत गर्यो।
तर, सन् २०२४ को मार्चमा रंगशालाले अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल संघ (FIFA) का मापदण्ड पूरा गर्न नसकेको कारण नेपाल राष्ट्रिय फुटबल टोलीलाई आफ्ना होम खेलहरू मध्यपूर्वमा सार्न बाध्य पारियो। यसले रंगशालाको पूर्वाधारमा अझ सुधार आवश्यक रहेको कुरा देखायो।
यस घटनाले नेपालको खेल संरचनामा थप लगानी र मर्मत आवश्यक रहेको विषयलाई प्रमुखतामा ल्यायो। आगामी दिनहरूमा दशरथ रंगशालालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रतिस्पर्धाका लागि उपयुक्त बनाउन थप सुधार र आधुनिकीकरण आवश्यक हुनेछ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । नीति अनुसन्धान प्रतिष्ठान र मध्यपश्चिम विश्वविद्यालयका पदाधिकारीबीच आज काठमाडौँमा क्षमता विकास र अनुसन्धान सहकार्यका विषयमा छलफल भएको छ। छलफलमा विद्यार्थी संलग्नता, विज्ञसूची निर्माण र प्रतिष्ठानका अध्ययनहरूका लागि क्षेत्रीय 'आउटपोस्ट' (Regional Outpost) को अवधारणालगायतका विषयमा कुराकानी भएको थियो।छलफलमा प्रतिष्ठानका कार्यकारी निर्देशक लक्ष्मणप्रसाद भट्टराई, वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ताहरू तथा विश्वविद्यालयका तर्फबाट अन्तर्राष्ट्रिय
