चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालकै पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो, जसको स्थापना सन् १९७३ मा गरिएको थियो। ९५२.६३ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको यो निकुञ्ज बाघ, एकसिंगे गैँडा, हात्ती, चितुवा, भालु जस्ता दुर्लभ वन्यजन्तु तथा विभिन्न जातका चराचुरुंगीहरूको सुरक्षित वासस्थानका रूपमा परिचित छ। प्राकृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण यस निकुञ्जलाई सन् १९८४ मा युनेस्कोले विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरेको थियो। हरियाली जंगल, घाँसेमैदान, राप्ती, नारायणी र रिउ नदीहरूका किनार तथा जैविक विविधताले भरिपूर्ण यो क्षेत्र पर्यटकहरूका लागि प्रमुख आकर्षणको केन्द्र बनेको छ, जहाँ जंगल सफारी, डुङ्गा सयर, चराचुरुंगी अवलोकन तथा थारु संस्कृतिसँग नजिकिन पाउने अवसर मिल्छ।

इतिहास

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको इतिहास निकै रोचक र उतार-चढ़ावपूर्ण रहेको छ। १९औं शताब्दीसम्म यो क्षेत्र घना जंगलले ढाकिएको थियो, जहाँ जाडो याममा नेपालका शासक वर्गहरू विशेष गरी सिकार गर्न आउने गर्दथे। बाघ, भालु, गैँडा र चितुवा जस्ता वन्यजन्तुको शिकार यहाँको मुख्य आकर्षण थियो। सन् १९५० सम्म काठमाडौंबाट नेपालको दक्षिणी भूभागसम्मको यात्रा निकै कठिन भएकाले जंगलभित्र महिनौँसम्म शिविर बसेर सिकार गर्ने चलन थियो। त्यही समयमा चितवनको वन र घाँसे मैदान लगभग २,६०० वर्ग किलोमिटरमा विस्तार भएको थियो, जहाँ करिब ८०० गैँडाहरूको प्राकृतिक वासस्थान रहेको मानिन्थ्यो। तर, मध्यपहाडी क्षेत्रबाट गरिब किसानहरू कृषि योग्य भूमिको खोजीमा चितवन उपत्यकामा बसाइँ सर्दै गएपछि ती जंगलहरू तीव्र रूपमा मासिन थाले, जसका कारण वन्यजन्तुको चोरी सिकारी व्यापक रूपमा फैलियो।

वन्यजन्तु संरक्षणका लागि नेपालको पहिलो संरक्षण व्यवस्था कानुन सन् १९५७ मा लागू गरियो, जसले विशेष गरी गैँडाको वासस्थान सुरक्षित गर्न जोड दिएको थियो। सन् १९५९ मा एडवर्ड प्रिचर्ड जीले यस क्षेत्रको सर्वेक्षण गरी उत्तरमा राप्ती नदीदेखि दक्षिणमा वन्यजन्तु संरक्षणको लागि परीक्षण अवधिको प्रस्ताव राखे। उनले सन् १९६३ मा गरिएको अर्को विस्तृत अध्ययनमा जीवजन्तुहरूको संरक्षण समाज तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ (IUCN) लाई दक्षिणी क्षेत्रलाई विस्तार गर्ने सिफारिस गरे। तथापि, १९६० को अन्ततिर व्यापक वनफँडानी, खेती योग्य जमिनको विस्तार र डिडिटीको प्रयोगले गर्दा ७०% जंगल मासियो, जसले गर्दा गैँडाको संख्या घटेर जम्मा ९५ मा सीमित भयो। चोरी सिकारी बढ्दै गएपछि सरकारले सन् १९७० मा गैँडा गस्ती टोली गठन गर्‍यो, जसमा १३० सशस्त्र जवानहरू राखी विभिन्न सुरक्षा केन्द्रहरूको स्थापना गरियो।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जलाई औपचारिक रूपमा संरक्षण गर्न सन् १९७३ मा यसको सुरुवात ५४४ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलबाट गरियो। पछि, सन् १९७७ मा यसलाई विस्तार गरी हालको ९३२ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा पुर्‍याइयो। वन्यजन्तुको संरक्षणलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सन् १९९७ मा नारायणी-राप्ती नदी प्रणालीको उत्तर तथा पश्चिम भाग, निकुञ्जको दक्षिण-पूर्वी किनारा र भारतको सिमाना जोड्दै ७६६.१ वर्ग किलोमिटरको मध्यवर्ती क्षेत्र थप गरियो। यस संरक्षण प्रयासका कारण चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज विश्वकै चर्चित जैविक विविधता केन्द्रहरूमध्ये एक बन्न सफल भएको छ।

भौगोलिक अवस्था

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालको मध्य-दक्षिणी भागमा, तराई क्षेत्रमा अवस्थित छ। यो निकुञ्ज बागमती प्रदेश र लुम्बिनी प्रदेशका चितवन, मकवानपुर, नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) तथा पर्सा जिल्लामा फैलिएको छ। यसको भौगोलिक क्षेत्रफल ९५२.६३ वर्ग किलोमिटर (३६७.८१ वर्ग माइल) रहेको छ। निकुञ्जको उचाइ समुद्री सतहबाट १०० मिटरदेखि ८१५ मिटरसम्म छ, जसले गर्दा यहाँको हावापानी उष्णदेखि समशीतोष्ण जलवायुबीच फरक-फरक पाइन्छ।

निकुञ्जको उत्तरी भागमा चुरे पहाडहरू छन्, जुन ६०० देखि ८१५ मिटर उचाइसम्म पुगेका छन्। दक्षिणतर्फ समथर भुभाग छ, जहाँ घाँसेमैदान, नदीका किनारहरू, तालतलैया र घना जंगलहरू रहेका छन्। प्रमुख नदीहरूमा राप्ती, नारायणी, रिउ, र भुँडा नदी पर्दछन्, जसले निकुञ्जको जल स्रोतलाई धान्ने काम गर्छन्। यी नदीहरूले वन्यजन्तुहरूका लागि जीवनदायिनी भूमिकामा रहेका छन्।

निकुञ्जको अधिकांश भाग सालको घना वनले ढाकिएको छ, जुन ७०% क्षेत्रफल ओगट्छ। बाँकी भाग घाँसेमैदान, दलदलयुक्त क्षेत्र र मिश्रित जंगली वनस्पतिहरूले भरिएको छ। यहाँ पाइने प्रमुख घाँसेमैदानहरूमा सवई, बाढी प्रभावित दलदल क्षेत्र तथा विभिन्न किसिमका झाडीहरू पर्दछन्, जसले गैँडा, बाघ, चितुवा, मृग, गैंडाजस्ता वन्यजन्तुहरूको लागि उपयुक्त बासस्थान प्रदान गर्छ।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालकै सबैभन्दा पुरानो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो र यसको दक्षिणतर्फ भारतको वाल्मिकी टाइगर रिजर्व जोडिएको छ, जसले गर्दा यो क्षेत्रलाई जैविक रूपले महत्त्वपूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीको हिस्सा बनाउँछ। जैव विविधताको धनी यस निकुञ्जमा अनेकौं वन्यजन्तु, चराचुरुंगी, जलचर तथा विभिन्न प्रकारका वनस्पतिहरू पाइन्छन्।

जलवायु

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको जलवायु उष्णदेखि समशीतोष्ण प्रकारको छ, जसले यहाँको जैव विविधता तथा पारिस्थितिकी प्रणालीलाई अत्यन्त अनुकूल बनाएको छ। यस क्षेत्रमा तीन प्रमुख मौसमहरू पाइन्छन्, जसले वनस्पति तथा वन्यजन्तुको जीवनशैलीमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। गर्मी याम (मार्चदेखि जुन) अत्यन्तै तातो रहन्छ, तापक्रम ३०°C देखि ४५°C (८६°F–११३°F) सम्म पुग्न सक्छ। यो समयमा जंगलहरू सुख्खा हुने हुँदा पानीका स्रोतहरू सीमित रहन्छन्, जसका कारण वन्यजन्तुहरू नदी, पोखरी तथा अन्य जलाशयहरूको नजिकै बस्न बाध्य हुन्छन्। घाँसेमैदानहरू सुक्ने हुँदा चराचुरुंगीहरू तथा अन्य साना जीवजन्तुहरू नयाँ बासस्थान खोज्न विवश हुन्छन्।

वर्षायाम (जुलाईदेखि सेप्टेम्बर) निकुञ्जका लागि सबैभन्दा बढी पानी पर्ने समय हो। दक्षिण एसियाली मनसुनको प्रभावले गर्दा भारी वर्षा हुने हुँदा नदीहरूमा बाढी आउन सक्छ, जसले गर्दा निकुञ्जका केही भागहरू जलमग्न हुने सम्भावना रहन्छ। यो समयमा घाँसेमैदानहरू हरियालीले भरिन्छन्, र वन्यजन्तुहरू प्रशस्त पानी तथा आहारको खोजीमा जंगलका भित्री भागतर्फ सर्ने गर्दछन्। पानी परेसँगै तापक्रम पनि घट्ने हुँदा यो समय धेरै जनावरहरू प्रजननका लागि अनुकूल मानिन्छ।

जाडोयाम (अक्टोबरदेखि फेब्रुअरी) चिसो भए पनि तुलनात्मक रूपमा सुखद रहन्छ। तापक्रम ५°C देखि २५°C (४१°F–७७°F) को हाराहारीमा रहने हुँदा वन्यजन्तुहरू दिनभरि सक्रिय रहन्छन्। बिहानपख बाक्लो हुस्सु लाग्न सक्ने हुँदा जनावरहरू प्रायः घाम लागेको बेला बाहिर आउने गर्छन्। यो समय विशेषगरी चराचुरुंगीहरूको लागि अनुकूल हुने हुँदा प्रवासी चरा तथा स्थानीय चरा प्रजातिहरूलाई चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा सजिलै देख्न सकिन्छ।

निकुञ्जको विविध हावापानीका कारण यहाँ सालको घना वन, सवई घाँस, दलदली क्षेत्र, मिश्रित वनस्पतिहरू, र विभिन्न जीवजन्तुहरू पाइन्छन्। गर्मी, वर्षा र जाडो तीनै प्रकारका मौसमी परिवर्तनले यहाँको पारिस्थितिक प्रणालीलाई विशेष बनाएको छ। गर्मीमा तातो र सुख्खा मौसम, वर्षामा प्रशस्त पानीको उपलब्धता, र जाडोमा मध्यम चिसोले गर्दा वन्यजन्तुहरू विभिन्न अवस्थामा अनुकूलन गर्न सक्षम छन्। यस्तो अनुकूल वातावरणले गर्दा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालकै जैविक विविधताले भरिपूर्ण, महत्वपूर्ण र आकर्षक संरक्षण क्षेत्र बनेको छ।

वनस्पति

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालको सबैभन्दा पुरानो र जैविक रूपमा समृद्ध संरक्षित क्षेत्रहरूमध्ये एक हो, जसको वनस्पति विविधताले यसलाई अनुपम पारिस्थितिक क्षेत्र बनाएको छ। यस निकुञ्जमा मुख्य रूपमा उष्णकटिबंधीय तथा उपोष्णकटिबंधीय वनस्पतिहरू पाइन्छन्, जसले यहाँको पारिस्थितिक सन्तुलनलाई कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। निकुञ्जको लगभग ७०% भूभाग सालको घना जंगलले ढाकेको छ, जहाँ साल (Shorea robusta) मुख्य रूख प्रजातिको रूपमा पाइन्छ। साल वनले गैँडा, बाघ, चितुवा, हात्ती, भालु जस्ता ठूला वन्यजन्तुहरूलाई प्राकृतिक आश्रय दिन्छ। सालका अतिरिक्त, यहाँ खयर (Acacia catechu), सिसौ (Dalbergia sissoo), पीपल (Ficus religiosa), बर (Ficus benghalensis), टुँडी (Dillenia pentagyna) जस्ता महत्वपूर्ण वनस्पतिहरू पनि पाइन्छन्, जसले वन्यजन्तुको आहार र बासस्थान उपलब्ध गराउँछन्।

निकुञ्जको करिब २०% भूभाग घाँसेमैदानले ओगटेको छ, जहाँ मुख्य रूपमा सवई घाँस (Saccharum spontaneum) फस्टाएको पाइन्छ। यो घाँस विशेष गरी एकसिङ्गे गैँडाको मुख्य आहारका रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। यस्तै, हात्ती घाँस (Pennisetum purpureum) र अन्य झाडीहरूले चितुवा, मृग, जरायो, बँदेल लगायतका जनावरहरूको लागि उपयुक्त आश्रय प्रदान गर्छन्। यस्ता खुला घाँसेमैदानले सिकार खोज्ने वन्यजन्तुहरूको गतिविधिलाई सहज बनाउँछन्, जसले प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्न मद्दत पुर्याउँछ।

निकुञ्जभित्र नारायणी, राप्ती, र रिउ जस्ता ठूला नदीहरू रहेका कारण यी नदी किनारमा विशेष प्रकारका वनस्पति पाइन्छन्। यहाँ दलदली क्षेत्रमा जलजन्य वनस्पति जस्तै टाइफाग्रास (Typha angustifolia), कमल (Nelumbo nucifera), जलकुम्भी (Eichhornia crassipes), र नीलकमल (Nymphaea nouchali) पाइन्छन्, जसले जलचर जनावरहरूलाई सुरक्षित वासस्थान प्रदान गर्छ। विशेषगरी घडियाल गोही, मगर गोही, तथा विभिन्न प्रजातिका पानी चराहरूलाई यी जलजन्य वनस्पतिहरूले आवश्यक पोषण र आश्रय उपलब्ध गराउँछन्।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको वनस्पतिको विविधताले यहाँको जैविक विविधतालाई जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। वन क्षेत्र, घाँसेमैदान, दलदली क्षेत्र, र नदीकिनारका वनस्पतिहरू मिलेर एक समृद्ध पारिस्थितिक प्रणाली निर्माण गर्छन्, जसले विभिन्न वन्यजन्तुहरूलाई जीवनयापनका लागि आवश्यक स्रोतहरू प्रदान गर्दछ। यी विविध वनस्पतिहरूको कारणले चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालकै उत्कृष्ट संरक्षण क्षेत्रको रूपमा स्थापित भएको छ, जसले जैविक विविधता संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याइरहेको छ।

वन्यजन्तु

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालको जैविक विविधताको एक अनमोल धरोहर हो, जसको समृद्ध वन्यजन्तु र वनस्पति जीवनले यसलाई विश्वभरि प्रसिद्ध बनाएको छ। यहाँको पारिस्थितिकी प्रणाली यति विविध र सजीव छ कि यसले विभिन्न प्रजातिका जीवजन्तुहरूको लागि उपयुक्त बासस्थान प्रदान गर्दछ। चितवनलाई विशेष बनाउन यहाँको स्तनधारी, चराचुरुंगी, सरीसृप, उभयचर, र माछाका प्रजातिहरूको विविधता हो, जसले यो क्षेत्रलाई जैविक समृद्धिको एक प्रमुख केन्द्र बनाएको छ।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा ६८ भन्दा बढी प्रकारका स्तनधारी जनावर पाइन्छन्, जसमा विशेषगरी एकसिङ्गे गैँडा, जसलाई विश्वभर दुर्लभ मानिन्छ, यहाँको प्रमुख आकर्षण हो। एकसिङ्गे गैँडाको संरक्षणका लागि चितवन अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ, र यसको संरक्षणले चितवनलाई जैविक विविधताको प्रतीक बनाएको छ। यस्तै, चितवनमा पाइने बाघ, जंगली हात्ती, चितुवा, तथा आलस ब्वाँसो जस्ता दुर्लभ र संकटापन्न प्रजातिहरू पनि यहाँको जैविक धरोहरको हिस्सा हुन्। यिनका अतिरिक्त, चित्तल, रातो मृग, नीलगाई, जंगली बँदेल, र गोल्डेन क्याट जस्ता प्रजातिहरूले पनि चितवनलाई जैविक विविधताको एक समृद्ध क्षेत्र बनाएको छ।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको अर्को प्रमुख विशेषता यहाँ पाइने पक्षीहरूको विविधता हो। यहाँ करिब ५४५ भन्दा बढी जातका चराचुरुंगी पाइन्छन्, जसमा स्थायी र आगन्तुक दुवै प्रकारका प्रजातिहरू समावेश छन्। विशेष रूपमा, यहाँ पाइने सारस, कालिज, कण्ठे गिद्ध, र रंगीबिरंगी कस्तूरी चरा जस्ता प्रजातिहरू पर्यटकहरूको ध्यान आकर्षित गर्छन्। चरा प्रेमीहरूको लागि चितवन एक आदर्श गन्तव्य हो, जहाँ हिउँदका महिनामा साइबेरियाबाट हजारौँ पक्षीहरू आउने गर्छन्। यी पक्षीहरूको प्रवासन चितवनको जैविक महत्त्वलाई थप बल दिन्छ।

चितवनका सरीसृप र उभयचरहरूको पनि यहाँ महत्त्वपूर्ण स्थान छ। यहाँ पाइने दुर्लभ घडियाल गोही र मगर गोहीका साथै अजिंगर, करेत, नाग र कोब्रा जस्ता विषालु र अविषालु साँपहरू चितवनको जैविक विविधतामा योगदान पुर्याउँछन्। यी सरीसृप प्रजातिहरू निकुञ्जका नदी र तालहरूमा जैविक सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

चितवनका नदी र तालहरूमा १२६ जातका माछा पाइन्छन्, जसमा माहुरी माछा, सोझी, र बट्टई माछा प्रमुख छन्। यस्ता माछा प्रजातिहरू निकुञ्जको पारिस्थितिकी प्रणालीमा महत्त्वपूर्ण स्थान राख्छन् र यहाँको जैविक जीवनको एक अभिन्न हिस्सा छन्।

यसरी, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको समृद्ध जैविक विविधताले यसलाई नेपालको प्रमुख जैविक संरक्षण क्षेत्र बनाएको छ। यहाँका वनस्पति, स्तनधारी, चराचुरुंगी, सरीसृप, उभयचर र माछाहरूले यस क्षेत्रलाई एक प्रमुख पर्यटकीय स्थल र जैविक अनुसन्धानको केन्द्र बनाएका छन्। चितवनको जैविक विविधता र यसको संरक्षण प्रयासले यसलाई एक विश्वव्यापी स्तरमा महत्त्वपूर्ण वन्यजन्तु आरक्षको रूपमा परिचित गराएको छ। यहाँका संरक्षण कार्यहरूले जैविक सम्पदा र पारिस्थितिकी सन्तुलन कायम राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाउँछन्, र यसले चितवनलाई प्रकृति र जैविक अनुसन्धानको एक अमूल्य गन्तव्य बनाएको छ।

पर्यटन

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालका सबैभन्दा प्रमुख पर्यटन स्थलहरू मध्ये एक हो, जहाँ पर्यटकहरूले प्राकृतिक सौन्दर्य र वन्यजीवहरूको अद्भुत अनुभव गर्न सक्छन्। चितवनको प्राकृतिक संरचना र जैविक विविधता यसको प्रमुख आकर्षण हो, जसले गर्दा यो पर्यटकहरूको लागि एक आकर्षक गन्तव्य बनेको छ।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा प्रवेश गर्नका लागि दुई मुख्य मार्गहरू छन्: पूर्वी सौराहा र पश्चिमी मेघौली गाउँ। यी दुई प्रवेशद्वारहरूले पर्यटकलाई निकुञ्जको सुन्दरता र वन्यजीवहरूको अद्भुत संसारमा प्रवेश गर्ने अवसर प्रदान गर्छन्।

सौराहा, जो चितवनको प्रमुख प्रवेशद्वार हो, यहाँ हात्ती सफारी र जीप सफारी जस्ता लोकप्रिय गतिविधिहरू उपलब्ध छन्। हात्ती सफारी विशेष रूपमा पर्यटकहरूको प्रिय गतिविधि हो, जहाँ पर्यटकहरूले हात्तीको पीठमा चढेर जङ्गल सफारीको अनुभव गर्न सक्छन्। यसका साथै, जीप सफारीका माध्यमबाट पनि पर्यटकहरूले जङ्गलका गहिरा भागहरूमा जान र वन्यजीवहरूको निरीक्षण गर्न सक्छन्। यी सफारी गतिविधिहरू पर्यटकहरूलाई चितवनको वन्यजीवहरूको नजिकबाट अवलोकन गर्ने अद्भुत अवसर दिन्छ।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका यी आकर्षणहरूले यसलाई नेपालका सबैभन्दा लोकप्रिय पर्यटकीय गन्तव्यहरू मध्ये एक बनाएको छ, जहाँ प्राकृतिक सौन्दर्य र जैविक विविधताको अन्वेषण गर्न आएका पर्यटकहरूले जीवनभरको अनुभव प्राप्त गर्छन्।

काठमाडौं । सरकारले सार्वजनिक सवारीसाधनको नयाँ दर्ता रोकेको दुई महिना बितिसक्दा पनि खुलाउने छाँटकाँट नदेखाएपछि अटोमोबाइल र यातायात व्यवसायी अन्योलमा परेका छन्। गत जेठ ७ गतेदेखि देशभर सार्वजनिक सवारीको दर्ता स्थगित गरिएको छ, जसका कारण आगामी दसैँ–तिहारका लागि आवश्यक नयाँ बस र ट्रकको बजारमा अभाव हुन सक्ने देखिएको छ।सामान्यतया विदेशबाट

सामग्रीको तालिका