क्षेत्री

क्षेत्री

क्षेत्री नेपालमा एक प्रमुख हिन्दू जातीय समूह हो, जसको ऐतिहासिक रूपमा क्षत्रिय (योद्धा र शासक वर्ग) भूमिकासँग जोडिएको छ। क्षेत्री समुदाय मुख्य रूपमा इन्डो-आर्यन मूलको हुन् र उनीहरू खास जनजातिसँग घनिष्ठ सम्बन्धमा छन्। खास भाषामा क्षेत्रीहरूले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान बनाएका छन् र उनीहरू नेपाली समाजमा उच्च वर्गीय स्थान ओगटेका छन्। नेपालको जनसंख्याको लगभग १६.४५% भाग क्षेत्रीहरूले ओगटेका छन् र यो समुदाय नेपालको सांस्कृतिक र राजनीतिक इतिहासमा अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ। नेपाली भाषासँगै डोटेली भाषाको प्रयोग पनि क्षेत्रीहरूमा व्यापक छ।

क्षेत्रीहरूको ऐतिहासिक भूमिका र सामाजिक संरचना

क्षेत्रीहरू नेपालका एक पुराना र सम्मानित जातीय समूह हुन्, जसले परम्परागत रूपमा युद्ध, प्रशासन र राजनीतिक नेतृत्वमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। उनीहरूको इतिहास प्राचीन कालदेखि नै सैन्य र प्रशासनिक क्षेत्रमा गहिरो सम्बन्धित छ। खास राज्य, गोर्खा राज्य, र अन्य हिन्दू साम्राज्यहरूमा क्षेत्रीहरूले उच्च पदहरू ओगट्दै आएका छन्। विशेषगरी नेपालको एकीकरणमा उनीहरूको योगदान अतुलनीय छ, जसले मुलुकलाई एकीकरण गराउने संघर्षमा निर्णायक भूमिका खेलेको थियो। १८५४ सालको मुलुक ऐनले क्षेत्रीहरूलाई ‘टागधारी’ अर्थात् दुई पटक जन्मेका (द्विज) जातिमा वर्गीकृत गरेको छ, जसले उनीहरूको धार्मिक तथा सामाजिक उच्च स्थानलाई पुष्टि गर्छ। यी विशेषताहरूले क्षेत्री जातिलाई नेपालका प्रशासनिक र सैन्य संरचनाको अभिन्न अंग बनाएको छ।

क्षेत्री वंशहरूको राजनीतिक प्रभाव

क्षेत्री जातिका थुप्रै परिवारहरूले नेपालको राजनीतिक इतिहासमा लामो समयसम्म प्रभावशाली भूमिका खेलेका छन्। पाण्डे, बस्न्यात, थापा र राणा जस्ता परिवारहरूले शासकीय र सैनिक क्षेत्रमा गहिरो छाप छाडेका छन्। यी वंशहरूले प्राचीनदेखि आधुनिक युगसम्म नेपालको नेतृत्व गरेका छन्। विशेष गरी राणा वंशका प्रधानमन्त्रीहरू, जङ बहादुर राणा, चन्द्र शमशेर राणा र मोहन शमशेर राणा,ले नेपालमा लामो समयसम्म शासन गरे र देशको राजनीतिमा आफ्नो प्रभुत्व कायम गरे। आजको लोकतान्त्रिक युगमा पनि सूर्य बहादुर थापा र शेरबहादुर देउवा जस्ता क्षेत्री नेताहरूले बहु-पटक प्रधानमन्त्री भएर नेपाललाई नेतृत्व गरिरहेका छन्। यसरी क्षेत्रीहरूले नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा निरन्तर प्रभाव राखेका छन्।

क्षेत्रीहरूको सैन्य प्रभुत्व

क्षेत्रीहरूले नेपालको सेना र सुरक्षा निकायमा लामो समयदेखि नेतृत्व गरेको इतिहास छ। शिवराम सिंह बस्न्यात जस्ता पुराना सैन्य कमाण्डरदेखि लिएर हालका समयका राजेन्द्र क्षेत्रीसम्म, क्षेत्रीहरूले नेपाली सेनामा उच्चतम पदहरू सम्हाल्दै आएका छन्। राणा शासनकालमा मात्र होइन, २०औं शताब्दीमा पनि क्षेत्रीहरू सैनिक नेतृत्वमा बहुसंख्यक थिए। १९६७ मा वरिष्ठ सेना अधिकारीहरूको करिब ७४.४% क्षेत्री समुदायका थिए। आजको दिनमा पनि नेपाली सेनामा क्षेत्रीहरूको वर्चस्व कायम छ, जसले उनीहरूको सैन्य महत्व र क्षमताको परिचय दिन्छ। क्षेत्रीहरूको यो सैन्य प्रभुत्वले नेपालको सुरक्षा संरचना र राष्ट्रिय सुरक्षामा निकै योगदान गरेको छ।

सांस्कृतिक र सामाजिक प्रभाव

क्षेत्री समुदायले नेपाली समाजको सांस्कृतिक, धार्मिक र सामाजिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पारेको छ। उनीहरू प्राचीन कालदेखि नै राजतन्त्रका सल्लाहकारको रूपमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। क्षेत्रीहरूको पारिवारिक जीवनशैली, धार्मिक अनुष्ठान र सामाजिक व्यवहारले नेपाली हिन्दू संस्कृतिमा ठुलो योगदान पुर्‍याएको छ। प्रशासन र राजनीतिक क्षेत्रमा पनि उनीहरूले नेतृत्वदायी भूमिका खेलेका छन्। धेरै क्षेत्री अगुवा नेताहरूले नेपालका सामाजिक र आर्थिक विकासमा योगदान दिएका छन्, जसले यस समुदायको प्रभावलाई अझ मजबुत बनाएको छ।

प्रमुख क्षेत्री व्यक्तित्वहरू

क्षेत्री जातिमा थुप्रै महत्वपूर्ण र प्रेरणादायक व्यक्तित्वहरू रहेका छन् जसले नेपालमा विभिन्न क्षेत्रमा विशिष्ट योगदान दिएका छन्। राणा कालका रानी त्रिपुरासुन्दरी, रानी ऐश्वर्य र रानी इन्द्रा क्षेत्री वंशका प्रमुख महिला नेताहरू हुन्। यी महिला नेताहरूले नेपालको राजनैतिक र सामाजिक इतिहासमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाएका छन्। आधुनिक युगमा पनि, नेपालकी पहिलो महिला राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी पाण्डे क्षेत्री परिवारबाट भएकी हुन्, जसले क्षेत्री समुदायको राजनीतिक र सामाजिक महत्वलाई अझ मजबुत बनाएको छ। यी नामी व्यक्तित्वहरूले क्षेत्री जातिको गौरव र योगदानलाई विश्वसनीय र सम्माननीय बनाएका छन्।

निष्कर्ष

नेपालको बहुआयामिक जातीय संरचनामा क्षेत्री समुदायले ऐतिहासिक र वर्तमान दुवै अवस्थामा महत्वपूर्ण स्थान ओगटेका छन्। यो समुदायले नेपालको इतिहास, संस्कृति, राजनीति र सैन्य क्षेत्रमा अतुलनीय योगदान पुर्‍याएको छ। आधुनिक युगमा पनि क्षेत्रीहरू राष्ट्रिय नेतृत्वमा सक्रिय छन् र देशको समृद्धि तथा विकासमा अग्रणी भूमिका निभाइरहेका छन्। बहुजातीय नेपाली समाजमा क्षेत्रीहरूको सांस्कृतिक, सामाजिक र राजनीतिक प्रभुत्व निरन्तरता पाउनेछ भन्ने विश्वास गर्न सकिन्छ। नेपाल विकासको पथमा अघि बढ्दा क्षेत्रीहरूको यो भूमिका अझ बढी महत्वपूर्ण हुँदै जानेछ।

काठमाडौँ।साताको पहिलो कारोबार दिन सोमबार सेयर बजारमा गिरावट आएको छ। नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) परिसूचक २०.२७ अंकले घटेर २७३५.१४ बिन्दुमा कायम भएको छ।आज ३५६ कम्पनीका ९२ लाख ३६ हजार ६७७ कित्ता सेयर खरिदबिक्री हुँदा कुल ४ अर्ब ८ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको कारोबार भएको छ। कारोबार रकमका आधारमा सेन्ट्रल फाइनान्स लिमिटेड

सामग्रीको तालिका