ऐश्वर्य राज्य लक्ष्मी देवी शाह
रानी ऐश्वर्यको जीवन नेपालको शाही इतिहासको एउटा अमूल्य अंश हो। उनी नारी सशक्तीकरण, सांस्कृतिक संरक्षण र शैक्षिक उत्थानमा अग्रणी थिइन्। उनका काव्य, गीत, र नीतिगत सक्रियताहरू नेपाली समाजका लागि प्रेरणा बनेका छन्। उनको निधनले नेपालमा शोकको छाया मात्र फैलाएको थिएन, बरु एउटा युगको अन्त्य पनि सूचित गर्यो। रानी ऐश्वर्यको जीवन र योगदानहरू आगामी पुस्ताहरूका लागि अध्ययन र आदर्शका विषय रहिरहने छन्।
रानी ऐश्वर्यको पूरा नाम ऐश्वर्य राज्य लक्ष्मी देवी शाह हो। उनी ७ नोभेम्बर १९४९ मा काठमाडौंको लजिम्पाट दरबारमा जन्मिएकी थिइन्। उनी नेपालको धनी र प्रभावशाली राणा परिवारकी सदस्य थिइन्, जसले १०४ वर्षसम्म नेपालमा प्रधानमन्त्रीको पद वंशानुगत रूपमा सम्हालेको थियो। उनको पिता जनरल केन्द्र शम्शेर जङ्ग बहादुर राणा थिए र आमा श्री राज्य लक्ष्मी देवी शाह थिइन्। ऐश्वर्यका दुई दाजुहरू—सुरज शम्शेर र उदय शम्शेर राणा, र दुई दिदीहरू—कोमल राज्य लक्ष्मी देवी शाह र प्रेक्ष्या राज्य लक्ष्मी देवी शाह थिए। राणाकी छोरी भएर उनले अत्यन्तै उच्च सामाजिक तहमा जन्म लिएकी थिइन्, जहाँ उनले विशेष सुविधा, प्रतिष्ठा र सांस्कृतिक वातावरणको अनुभव गरिन्।
ऐश्वर्यको प्रारम्भिक शिक्षा भारतको पश्चिम बंगालस्थित कुर्सियाङ्गको सेन्ट हेलेनस कन्भेन्टबाट सुरु भएको थियो। त्यसपछि उनले नेपाल फर्केर जवालाखेलस्थित सेन्ट मेरीज स्कुलमा अध्ययन गरिन्। उनी निकै तेज विद्यार्थी थिइन् र शिक्षासँग गहिरो लगाव राख्थिन्। उनले १९६३ मा कान्ति ईश्वरी राज्या लक्ष्मी हाई स्कूलबाट एस.एल.सी. उत्तीर्ण गरिन्। त्यसपछि उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत पाद्मकन्या कलेजबाट कला संकायमा स्नातक गरिन्। यसै अवधिमा उनले नेपाली साहित्य, कविता लेखन, र संगीतमा विशेष रुचि विकास गरिन्।
सन् १९७० मा ऐश्वर्यले आफ्ना दोस्रो कजिन, त्यसबेला गद्दीको उत्तराधिकारी रहेका प्रिन्स बिरेन्द्रसँग विवाह गरिन्। यो विवाह शाह र राणा परिवारबीचको सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउने ऐतिहासिक मिलन पनि मानिएको थियो। विवाह समारोह निकै भव्य र परम्परागत ढंगमा सम्पन्न गरिएको थियो। विवाहपछि ऐश्वर्य नेपालको भावी रानी बनेकी थिइन्। उनको दिदी कोमलले राजकुमार ग्यानेन्द्रसँग र प्रेक्ष्याले राजकुमार धिरेन्द्रसँग विवाह गरेका थिए, जसले गर्दा राणापुत्री ऐश्वर्यले शाह राजपरिवारको केन्द्रमा महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त गरिन्। उनी र बिरेन्द्रका तीन सन्तान थिए: राजकुमार दिपेन्द्र, राजकुमारी श्रुति, र राजकुमार निराजन।
राजा महेन्द्रको निधन सन् १९७२ मा भएपछि बिरेन्द्र राजा बने र ऐश्वर्य आधिकारिक रूपमा रानी बनिन्। २४ फेब्रुअरी १९७५ मा सिंहासनारोहण सम्पन्न भयो, जसमा राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय अतिथिहरूको उपस्थिति थियो। रानी ऐश्वर्यले केवल प्रतीकात्मक भूमिकामा सीमित नरहेर सामाजिक, सांस्कृतिक र शैक्षिक कार्यक्रमहरूमा सक्रिय सहभागिता जनाउन थालिन्। उनले विभिन्न सामाजिक कल्याण, महिला सशक्तीकरण, र शिक्षा प्रवर्द्धनमा काम गरिन्। रानीको व्यक्तित्व, शैली र परम्परा प्रति लगावले उनलाई जनताबीच लोकप्रिय बनायो।
१९७० को दशकको उत्तरार्धदेखि १९९० को जनआन्दोलनसम्मको कालखण्डमा रानी ऐश्वर्य नेपालको शाही शासनको एक महत्वपूर्ण शक्ति मानिन्थिन्। यद्यपि राजा बिरेन्द्र प्रजातन्त्रप्रति सहानुभूति राख्ने मानिन्थे, रानी ऐश्वर्यलाई कठोर राजशाहीको समर्थकका रूपमा हेर्ने गरिन्थ्यो। उनी स्पष्ट बोल्ने, मुखर र निर्णायक स्वभावकी थिइन्। शाही दरबारको नीतिगत निर्णयमा उनको प्रभाव रहेको गुप्त स्रोतहरूद्वारा पनि बताइन्छ। १९९० को जनआन्दोलनपछि नेपाल संवैधानिक राजतन्त्रमा प्रवेश गर्यो, जसमा राजा बिरेन्द्रले कार्यकारी शक्तिहरू त्याग गर्न बाध्य भए। यो परिवर्तनको प्रक्रियामा रानी ऐश्वर्यको भूमिकाको चर्चा राजनीतिक विश्लेषकहरूले फरक-फरक ढंगले गरेका छन्।
रानी ऐश्वर्य नेपाली साहित्य र संगीतकी एक समर्पित साधिका थिइन्। उनले 'चन्द्राणी शाह' नामले कविता लेख्ने गर्थिन्। उनका काव्यसंग्रह "अप्नै आकाश" र "अप्नै परिवेश" प्रकाशित छन्, जसमा नेपाली नारीको भावविश्व, राष्ट्रियता, संस्कृति र प्रकृतिप्रतिको प्रेम अभिव्यक्त गरिएको छ। उनका गीतहरू रेडियो नेपाल र नेपाल टेलिभिजनमा गाइन्थे र प्रसारण हुन्थे। उनले धेरै सांस्कृतिक संस्थाहरूको संरक्षण गरिन् र युवाहरूलाई सृजनात्मक लेखन र कलामा अभिप्रेरित गरिन्।
रानी ऐश्वर्य आधुनिक नेपालमा महिलाको सांस्कृतिक आदर्शको रूपमा प्रस्तुत थिइन्। उनी शिक्षित, बौद्धिक, परिष्कृत र अनुशासित महिला थिइन्। उनले नेपाली महिलाहरूलाई परम्परासँगै आधुनिक चेतनाको उदाहरण प्रस्तुत गरिन्। उनको परिधान, हिँडाइ, भाषाशैली र सामाजिक आचरणले धेरैलाई प्रभावित बनायो। उनले परम्परा र आधुनिकतालाई समेट्ने प्रयत्न गरिन् र राज्यशाहीका औपचारिक कार्यहरूमा सक्रिय सहभागिता जनाउँदै राष्ट्रको पहिचान अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा प्रवर्द्धन गरिन्।
२००१ को जुन १ गतेको रात नारायणहिटी दरबारमा भएको भीषण हत्याकाण्डले नेपाललाई स्तब्ध बनायो। उक्त घटनामा रानी ऐश्वर्य, राजा बिरेन्द्र, राजकुमार निराजन, राजकुमारी श्रुति सहित नौजना राजपरिवारका सदस्यहरूको हत्या गरियो। आधिकारिक अनुसन्धान अनुसार यो हत्या क्राउन प्रिन्स दिपेन्द्रद्वारा गरिएका थिए, जसले प्रेम विवाहको अस्वीकारपछि क्रोधमा यस्तो काण्ड गरेका थिए भन्ने भनाइ रहेको छ। रानी ऐश्वर्यले आफ्ना छोराको निर्णयविरुद्ध कडा विरोध जनाएकी थिइन्। हत्याकाण्डमा उनी वीरतापूर्वक आफ्ना परिवार र स्वयंलाई जोगाउने प्रयासमा मृत्युवरण गरेकी थिइन्। उनको अनुहारमा गोली लागेको कारण अन्त्येष्टिको बेला मास्क लगाइएको थियो।
रानी ऐश्वर्यले आफ्नो जीवनभर नेपाल र नेपाली समाजप्रति समर्पित भावनाले सेवा गरिन्। उनीलाई नेपाल सरकारबाट महेन्द्र आदेश, सद्भावक शासक आदेश, गोर्खा दक्षा बहु जस्ता सम्मानदायी अलंकरणहरू प्राप्त भएका थिए। साथै, उनले विभिन्न राष्ट्रहरूबाट उच्च सम्मान प्राप्त गरिन्, जस्तै: डेनमार्क, इजिप्ट, फिनल्यान्ड, फ्रान्स, जर्मनी, जापान, लाओस, पाकिस्तान, रोमानिया, स्पेन, थाइल्याण्ड, र युगोस्लाभिया। यी सम्मानहरूले उनको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा पुष्टि गर्छन्।
आज पनि रानी ऐश्वर्यको स्मृति नेपाली जनमानसमा जीवित छ। उनी नेपाली महिलाको स्वाभिमान, संस्कृति र चेतनाको प्रतीकको रूपमा सम्झिन्छिन्। उनको जीवनले महिलाहरूलाई शिक्षित, स्वावलम्बी र समाजप्रति उत्तरदायी बन्न प्रेरणा दिएको छ। इतिहासकारहरू र संस्कृतिकर्मीहरूका अनुसार उनले नेपाली राज्यशक्तिको एउटा अनुशासित र उदात्त स्वरूप प्रस्तुत गरेकी थिइन्। रानी ऐश्वर्यको निधनले नेपालमा नारी नेतृत्वको एक उज्यालो अध्यायको अन्त्य गर्यो।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । कर्णाली प्रदेशको राजधानी सुर्खेतमा सामाजिक अपराधजन्य घटनाको रेखाचित्र (ग्राफ) बर्सेनि बढ्दै गएको छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय सुर्खेतले दिएको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ भन्दा आव २०८१/८२ मा शून्य दशमलव १४ प्रतिशतले अपराध बढेको हो।त्यस्तै, आव २०८१/८२ भन्दा आव २०८२/८३ मा एक दशमवल १५ प्रतिशतले अपराध बढेको देखिन्छ ।
