सपना प्रधान मल्ल कानुनी सुधार मात्र नभई राजनीतिक रूपमा पनि प्रभावशाली व्यक्तित्व हुन्। उनले नेपालको कानुनी प्रणालीमा सुधार गर्दै संविधान निर्माण, महिला अधिकारका कानुनी संरचना बलियो बनाउने, र लैंगिक समानताको अभियानलाई संस्थागत गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेकी छिन्।
संविधान निर्माणमा भूमिका
२००८ मा संविधानसभा सदस्य निर्वाचित भएपछि, सपना प्रधान मल्लले नेपालको संविधान लेखनमा निर्णायक भूमिका खेलिन्। उनको ध्यान मुख्य रूपमा महिला अधिकार, मानव अधिकार, र कानुनी सुधारहरूमा केन्द्रित थियो।
संविधान निर्माणका क्रममा उनले प्रस्तावित मुख्य मुद्दाहरू:
✅ नागरिकता कानुन सुधार – महिलाले आफ्नै पहिचानमा आफ्ना सन्तानलाई नागरिकता दिन सक्ने व्यवस्था।
✅ सम्पत्ति अधिकार सुधार – महिलाले पिता वा पतिबाट मात्र नभई आफ्नै आधारमा सम्पत्ति अधिकार प्राप्त गर्ने कानुनी ग्यारेन्टी।
✅ राजनीतिक सहभागिता – सबै राजनीतिक दलहरूमा महिलाहरूको न्यूनतम ३३% सहभागिता अनिवार्य गर्ने कानुनी व्यवस्था।
✅ गृह हिंसा तथा लैंगिक विभेद उन्मूलन – घरेलु हिंसा, यौन हिंसा, तथा अन्य लैंगिक हिंसासम्बन्धी कानुनी संरचना बलियो बनाउने।
उनले संविधानमा लैंगिक समानता र महिला सशक्तीकरणलाई स्थापित गर्ने महत्त्वपूर्ण प्रस्तावहरू राखिन्, जसले नेपालको कानुनी प्रणालीमा ऐतिहासिक परिवर्तन ल्यायो।
महिला अधिकारका लागि नीति निर्माण
सपना प्रधान मल्ल महिला सशक्तीकरण र समानताका लागि नीति निर्माणमा विशेष रूपमा संलग्न थिइन्। उनको पहलमा नेपालमा विभिन्न कानुनी सुधार तथा नीतिहरू लागु गरियो।
मुख्य कानुनी सुधार र नीति निर्माण:
🔹 महिला हिंसा न्यूनीकरण सम्बन्धी कानुन – घरेलु हिंसा, बलात्कार, तथा यौन शोषण सम्बन्धी कानूनहरूलाई कडा बनाइयो।
🔹 समान सम्पत्ति अधिकार – महिलाले आफ्नो अधिकारको रक्षा गर्न सक्ने गरी कानुनी संरचना सुधार गरियो।
🔹 समान पारिश्रमिक नीति – महिला तथा पुरुषलाई समान कामको लागि समान पारिश्रमिक दिने कानुनी व्यवस्था।
🔹 महिलाहरूको शिक्षा र स्वास्थ्य अधिकारको प्रवर्द्धन – मातृत्व सुरक्षा, महिला शिक्षामा लगानी, तथा प्रजनन अधिकारका विषयमा उनले नीति निर्माणमा योगदान गरिन्।
🔹 राजनीतिमा महिलाहरूको सहभागिता बढाउने नीति – राजनीतिक दलहरूले कम्तीमा ३३% महिला सदस्य राख्नुपर्ने कानुनी प्रावधानको लागि वकालत गरिन्।
कानुनी सुधार र लैंगिक समानताका लागि संघर्ष
सपना प्रधान मल्लको संलग्नताले नेपालमा महिला र पुरुषबीच कानुनी रूपमा समान अधिकार सुनिश्चित गर्ने प्रक्रियामा ठूलो प्रभाव पार्यो।
मुख्य उपलब्धिहरू:
✅ समान नागरिकता अधिकार – महिलाहरूले आफ्ना सन्तानलाई स्वतन्त्र रूपमा नागरिकता दिन सक्ने।
✅ महिला हिंसाविरुद्ध कडा कानुनी संरचना – घरेलु हिंसा, बलात्कार, तथा अन्य यौनजन्य अपराधहरूमा कडा सजाय।
✅ राजनीतिमा महिला सहभागिता अनिवार्य – सबै राजनीतिक तहमा न्यूनतम महिला प्रतिनिधित्व।
✅ संपत्ति र उत्तराधिकार सम्बन्धी कानुनी सुधारहरू – महिलाले बाबुको र आमा/पति नभएका अवस्थामा स्वतन्त्र रूपमा सम्पत्ति दाबी गर्न सक्ने।
✅ सरकारी निकायहरूमा महिलाको सहभागिता वृद्धि – लोकसेवा, न्यायपालिका, तथा नीति निर्माण तहमा महिला संख्यात्मक सहभागिता बढाउने।
अन्तर्राष्ट्रिय तहमा संलग्नता
सपना प्रधान मल्ल नेपालको कानुनी प्रणाली सुधारमा मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार र लैंगिक समानताका लागि पनि अग्रणी व्यक्ति हुन्। उनले विश्वभरका कानुनी विशेषज्ञहरूसँग मिलेर नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी मान्यतासँग समायोजन गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेकी छिन्।
उनले संलग्न प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरू:
संयुक्त राष्ट्रसंघ (UN) – नेपालका तर्फबाट लैंगिक समानता र महिला अधिकार प्रवर्द्धनका कार्यक्रमहरूमा संलग्न।
अन्तर्राष्ट्रिय महिला कानुन व्यवसायी मञ्च – अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी सुधारको पैरवी गर्दै महिला कानुन व्यवसायीहरूलाई सशक्त पार्ने अभियान।
अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार परिषद् – लैंगिक हिंसा न्यूनीकरण तथा महिला सशक्तीकरणसम्बन्धी नीति निर्माणमा संलग्न।
संयुक्त राष्ट्रसंघीय महिला अधिकार सम्बन्धी समिति (CEDAW) – नेपाललाई महिला अधिकारका अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डहरूसँग अनुरूप बनाउन मद्दत गर्ने।
नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय छवि सुधारमा उनको योगदान:
🔹 नेपाललाई लैंगिक समानता प्रवर्द्धन गर्ने राष्ट्रको रूपमा स्थापित गर्न सहयोग।
🔹नेपालका कानुनी संरचनाहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुरूप सुधार गर्ने अभियान।
🔹लैंगिक हिंसासम्बन्धी कानुनी सुधारहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन प्राप्त गराउने।