नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समिति

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समिति नेपालको संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय अन्तर्गत कार्यरत एक सरकारी निकाय हो। यस समितिको मुख्य उद्देश्य हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने पञ्चाङ्ग (पात्रो) निर्माण, तिथिनिर्धारण, चाडपर्वका शुभ मुहूर्त निर्धारण र प्रकाशन स्वीकृति प्रदान गर्नु हो। समितिको कार्यालय काठमाडौंको नारायणहिटी दरबार परिसरमा स्थित छ, जहाँबाट यसका सबै प्रशासनिक र प्राविधिक गतिविधिहरू सञ्चालन हुन्छन्।

समितिको स्थापना नेपाल सरकारको संस्कृति मन्त्रालयको पहलमा २०७७ सालमा भएको हो। यसअघि, पञ्चाङ्ग प्रकाशन र तिथिनिर्धारणका कार्यहरू अनौपचारिक रूपमा विभिन्न पञ्चाङ्गकारहरूद्वारा गरिन्थ्यो। तर, विधिक र वैज्ञानिक आधारमा पञ्चाङ्ग निर्माण र प्रकाशनको आवश्यकता महसुस गर्दै सरकारले यस समितिको गठन गर्यो। यस समितिको गठनले पञ्चाङ्ग प्रकाशनलाई एकीकृत र व्यवस्थित बनाउने उद्देश्य राखेको छ।

समितिको प्रमुख कार्यक्षेत्रमा पञ्चाङ्ग निर्माणका लागि आवश्यक गणना, ग्रह गणित, तिथि निर्धारण, पर्व र चाडपर्वका शुभ मुहूर्तको निर्धारण, र प्रकाशन स्वीकृति प्रक्रिया समावेश छन्। यसका अतिरिक्त, समितिले पञ्चाङ्ग प्रकाशकहरूलाई आवश्यक निर्देशन र मार्गदर्शन पनि प्रदान गर्दछ, जसले गर्दा पञ्चाङ्गहरूको गुणस्तर र वैज्ञानिकता सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।

कानूनी आधार र गठन आदेश

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिको कानूनी आधार “नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समिति (गठन) आदेश, २०७७” हो। यस आदेशले समितिको संरचना, कार्यक्षेत्र, पदाधिकारीहरूको नियुक्ति प्रक्रिया, र समितिको सञ्चालनका लागि आवश्यक कानूनी प्रावधानहरू निर्धारण गरेको छ। यस आदेशले समितिलाई पञ्चाङ्ग निर्माण र प्रकाशन स्वीकृतिका लागि आधिकारिक निकायको रूपमा मान्यता दिएको छ।

समितिको गठन आदेशमा पञ्चाङ्ग निर्माणका लागि आवश्यक वैज्ञानिक र धार्मिक आधारहरूको समावेशीकरणको आवश्यकता औंल्याइएको छ। यसले पञ्चाङ्ग निर्माणमा वैज्ञानिक गणना र धार्मिक परम्पराको सन्तुलन कायम राख्न मद्दत पुर्याउँछ। साथै, यस आदेशले पञ्चाङ्ग प्रकाशकहरूलाई समितिबाट स्वीकृति लिनुपर्ने अनिवार्यता पनि निर्धारण गरेको छ, जसले अनधिकृत र अवैज्ञानिक पञ्चाङ्ग प्रकाशनलाई नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्दछ।

समितिको गठन आदेशले पञ्चाङ्ग निर्माण र प्रकाशनका लागि आवश्यक प्रक्रिया र मापदण्डहरूलाई स्पष्ट पार्दै, यस क्षेत्रको व्यवस्थित र वैज्ञानिक विकासमा योगदान पुर्याएको छ। यस आदेशले समितिलाई पञ्चाङ्ग निर्माण र प्रकाशनमा एकीकृत र मान्य निकायको रूपमा स्थापित गरेको छ, जसले धार्मिक र सांस्कृतिक क्षेत्रको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दैछ।

मुख्य उद्देश्य र भूमिका

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिको मुख्य उद्देश्य हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने पञ्चाङ्ग (पात्रो) निर्माण र प्रकाशनमा वैज्ञानिक र धार्मिक आधारको समावेशीकरण गर्नु हो। यसका अतिरिक्त, समितिको अर्को प्रमुख उद्देश्य पञ्चाङ्ग निर्माण र प्रकाशनका लागि आवश्यक प्रक्रिया र मापदण्डहरूको निर्धारण गर्नु हो, जसले गर्दा पञ्चाङ्गहरूको गुणस्तर र वैज्ञानिकता सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।

समितिको भूमिका पञ्चाङ्ग निर्माण र प्रकाशनमा मात्र सीमित छैन, यसले पञ्चाङ्ग प्रकाशकहरूलाई आवश्यक निर्देशन र मार्गदर्शन पनि प्रदान गर्दछ। यसले पञ्चाङ्ग निर्माणका लागि आवश्यक गणना, ग्रह गणित, तिथि निर्धारण, पर्व र चाडपर्वका शुभ मुहूर्तको निर्धारणमा पनि सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दछ। समितिको यो भूमिका पञ्चाङ्गहरूको वैज्ञानिकता र धार्मिकता सुनिश्चित गर्न महत्त्वपूर्ण छ।

समितिले पञ्चाङ्ग निर्माण र प्रकाशनमा एकीकृत र व्यवस्थित प्रक्रिया अपनाउँदै, यस क्षेत्रको विकासमा योगदान पुर्याउँदैछ। यसका गतिविधिहरूले हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनलाई व्यवस्थित र वैज्ञानिक बनाउने दिशामा महत्त्वपूर्ण कदम चालेको छ।

पञ्चाङ्ग स्वीकृति र प्रकाशन प्रक्रिया

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले पञ्चाङ्ग निर्माण र प्रकाशनका लागि एक निश्चित प्रक्रिया निर्धारण गरेको छ। यस प्रक्रियामा पञ्चाङ्ग निर्माणका लागि आवश्यक गणना, ग्रह गणित, तिथि निर्धारण, पर्व र चाडपर्वका शुभ मुहूर्तको निर्धारण, र प्रकाशन स्वीकृति प्रक्रिया समावेश छन्। पञ्चाङ्ग प्रकाशकहरूले समितिमा आफ्नो पञ्चाङ्गको प्रारूप पेश गर्नुपर्छ, जसमा सबै आवश्यक गणना र जानकारी समावेश गर्नुपर्छ।

समितिले प्रस्तुत पञ्चाङ्गको वैज्ञानिकता र धार्मिकता मूल्याङ्कन गरी, आवश्यक सुधार र संशोधनका लागि सुझाव दिन्छ। पञ्चाङ्गमा सुधार र संशोधनपछि मात्र समितिले त्यसलाई स्वीकृति दिन्छ। यस प्रक्रियाले पञ्चाङ्गहरूको गुणस्तर र वैज्ञानिकता सुनिश्चित गर्न मद्दत पुर्याउँछ। समितिको यो प्रक्रिया पञ्चाङ्ग प्रकाशनलाई एकीकृत र व्यवस्थित बनाउने दिशामा महत्त्वपूर्ण छ।

पञ्चाङ्ग स्वीकृति र प्रकाशन प्रक्रियाले पञ्चाङ्ग प्रकाशकहरूलाई एक निश्चित मापदण्ड र प्रक्रिया अपनाउन प्रेरित गर्दछ। यसले पञ्चाङ्गहरूको गुणस्तर र वैज्ञानिकता सुनिश्चित गर्दै, हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनलाई व्यवस्थित र वैज्ञानिक बनाउने दिशामा योगदान पुर्याउँछ।

नयाँ पञ्चाङ्ग स्वीकृति र विविधता

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले प्रत्येक वर्ष नयाँ पञ्चाङ्गहरूको स्वीकृति प्रक्रिया सञ्चालन गर्दछ। यस प्रक्रियामा पञ्चाङ्ग प्रकाशकहरूले आफ्नो पञ्चाङ्गको प्रारूप समितिमा पेश गर्नुपर्छ, जसमा सबै आवश्यक गणना र जानकारी समावेश गर्नुपर्छ। समितिले प्रस्तुत पञ्चाङ्गको वैज्ञानिकता र धार्मिकता मूल्याङ्कन गरी, आवश्यक सुधार र संशोधनका लागि सुझाव दिन्छ। पञ्चाङ्गमा सुधार र संशोधनपछि मात्र समितिले त्यसलाई स्वीकृति दिन्छ।

समितिले सन् २०८२ वि.सं.का लागि चार नयाँ पञ्चाङ्गहरू स्वीकृत गरेको छ “आर्यावर्त”, “भृगु अङ्गिरा”, “मुक्तिनाथ” र “कश्यप पञ्चाङ्ग” । यसले पञ्चाङ्गहरूको विविधता र वैज्ञानिकता सुनिश्चित गर्दै, हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनलाई व्यवस्थित र वैज्ञानिक बनाउने दिशामा योगदान पुर्याएको छ।

नयाँ पञ्चाङ्गहरूको स्वीकृति प्रक्रियाले पञ्चाङ्ग प्रकाशकहरूलाई एक निश्चित मापदण्ड र प्रक्रिया अपनाउन प्रेरित गर्दछ। यसले पञ्चाङ्गहरूको गुणस्तर र वैज्ञानिकता सुनिश्चित गर्दै, हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनलाई व्यवस्थित र वैज्ञानिक बनाउने दिशामा योगदान पुर्याउँछ।

अनुगमन, नियन्त्रण र कारबाही

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले पञ्चाङ्ग प्रकाशनमा अनुगमन र नियन्त्रणको व्यवस्था गरेको छ। समितिले बिना स्वीकृति पञ्चाङ्ग प्रकाशन गर्ने प्रकाशकहरूलाई अनुगमन र कारबाही गर्ने प्रावधान राखेको छ। यसका लागि समितिले निगरानी समिति गठन गरेको छ, जसले पञ्चाङ्ग प्रकाशनमा अनुगमन र नियन्त्रणको कार्य गर्दछ।

समितिले बिना स्वीकृति पञ्चाङ्ग प्रकाशन गर्ने प्रकाशकहरूलाई स्पष्टीकरण सोध्ने, जरिवाना गर्ने, र आवश्यक कारबाही गर्ने प्रावधान राखेको छ। यसले पञ्चाङ्ग प्रकाशनमा अनियमितता र अवैज्ञानिकता नियन्त्रण गर्न मद्दत पुर्याउँछ। समितिको यो व्यवस्था पञ्चाङ्ग प्रकाशनलाई एकीकृत र व्यवस्थित बनाउने दिशामा महत्त्वपूर्ण छ।

अनुगमन, नियन्त्रण र कारबाहीको व्यवस्था पञ्चाङ्ग प्रकाशकहरूलाई एक निश्चित मापदण्ड र प्रक्रिया अपनाउन प्रेरित गर्दछ। यसले पञ्चाङ्गहरूको गुणस्तर र वैज्ञानिकता सुनिश्चित गर्दै, हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनलाई व्यवस्थित र वैज्ञानिक बनाउने दिशामा योगदान पुर्याउँछ।

चुनौतिहरू एवं भविष्य दृष्टिकोण

काठमाडौं । जल तथा मौसम विज्ञान विभागले आज देशका विभिन्न जिल्लाबाट बग्ने साना नदीमा आकस्मिक बाढी (फ्ल्यास फ्लड) को मध्यम जोखिम रहने भएकाले नदी तटीय क्षेत्रमा उच्च सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको छ ।झापा, उदयपुर, मकवानपुर, गोरखा, लमजुङ, जाजरकोट, दैलेख, कालीकोट, डोटी, डडेलधुरा र बैतडी तथा आसपासका जिल्लाबाट बग्ने साना नदीको

सामग्रीको तालिका