राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष सन् १९८२ मा स्थापित भएको थियो। यस संस्थाको मुख्य उद्देश्य नेपालको जैविक विविधता, वातावरणीय संरक्षण, र प्राकृतिक स्रोतहरूको दिगो व्यवस्थापन गर्नु हो। स्थापना गर्दा यसलाई "श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोष" नाम दिइएको थियो र पछि "राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष" नामकरण गरिएको छ। राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष एक स्वायत्त, गैर-नाफामुखी संस्था हो जसले नेपालको विविध भौगोलिक र सांस्कृतिक क्षेत्रमा प्रकृति संरक्षण कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्छ।
स्थापनाकालमा राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषको सदस्य-सचिव डा. हेमन्त राज मिश्र थिए। उहाँले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगीहरूलाई नेपालको संरक्षण क्षेत्रमा लगानी गर्न उत्प्रेरित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निभाउनुभयो। संस्थाले स्थानीय समुदायसँग साझेदारी गर्दै संरक्षण कार्यक्रमहरू लागू गर्न प्राथमिकता दिएको छ। राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले जैविक विविधता, पारिस्थितिकी तन्त्र, वातावरणीय शिक्षा, अनुसन्धान, र पर्यटन विकासजस्ता विभिन्न क्षेत्रमा सक्रिय योगदान पुर्याएको छ।
सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदा संरक्षणमा राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषको योगदान पनि उल्लेखनीय छ। यसले केवल वन्यजन्तु र वन संरक्षणमा मात्र नभई ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र भौगोलिक सम्पदाको संरक्षणमा पनि काम गर्छ। यसको उद्देश्य नेपालको प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदालाई भविष्यका पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्नु हो। संस्थाले दिगो विकास र संरक्षणको सन्तुलन कायम गर्न स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता सुनिश्चित गर्दछ।
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष नेपालको संसदद्वारा पारित ऐन मार्फत गठन गरिएको थियो। यसको संरचना अध्यक्ष, सदस्य-सचिव, र विभिन्न परियोजना प्रमुखहरू समावेश गरेर व्यवस्थित गरिएको छ। संस्थाको नेतृत्व प्राकृतिक स्रोत संरक्षण र पर्यावरणीय नीति कार्यान्वयनमा केन्द्रित छ।
संस्थाका शीर्ष अधिकारीहरूमा अध्यक्ष र सदस्य-सचिव प्रमुख छन्। अध्यक्षले नीतिगत निर्णयमा मार्गदर्शन गर्ने र परियोजनाहरूको समग्र कार्यप्रणाली निगरानी गर्ने जिम्मेवारी पाउँछन्। सदस्य-सचिवले प्रशासनिक र प्राविधिक पक्षहरू व्यवस्थापन गर्दै विभिन्न क्षेत्रीय परियोजनाहरूको समन्वय गर्छन्।
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषको संरचनामा तीन भौगोलिक क्षेत्र आधारित परियोजनाहरू छन्: तराई, मध्यम पहाडी क्षेत्र, र उच्च हिमाली क्षेत्र। यस संरचनाले संस्थालाई विभिन्न भौगोलिक र सामाजिक सन्दर्भमा प्रभावकारी रूपमा कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्षम बनाएको छ। यसरी राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले जैविक विविधता, पारिस्थितिकी तन्त्र, र प्राकृतिक स्रोतहरूको दिगो व्यवस्थापन सुनिश्चित गर्छ।
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषको मुख्य उद्देश्य नेपालको प्राकृतिक स्रोतहरू संरक्षण गर्नु हो। संस्थाले संरक्षणका साथसाथै स्थानीय समुदायका आवश्यकता र जीवनस्तर सुधारमा पनि ध्यान दिन्छ। यसको प्राथमिकता जैविक विविधता संरक्षण, पारिस्थितिकी तन्त्रको व्यवस्थापन, वातावरण शिक्षा, र संरक्षण अर्थतन्त्र विकास गर्नु हो।
संस्थाले प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणमा समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गर्दछ। यसले स्थानीय जनतालाई प्रशिक्षण र अवसर प्रदान गरेर संरक्षणको जिम्मेवारी उनीहरूमा हस्तान्तरण गर्छ। यसरी दिगो विकास र संरक्षणबीच सन्तुलन कायम हुन्छ।
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालन गर्दछ। संस्थाले प्राकृतिक स्रोतको प्रभावकारी उपयोग, हरित ऊर्जा प्रवर्धन, र पर्यावरणीय शिक्षा मार्फत वातावरणीय संरक्षणमा योगदान पुर्याउँछ। यसको उद्देश्य भविष्यका पुस्ताका लागि प्रकृति र जीवनस्तर दुवै सुरक्षित गर्नु हो।
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले आफ्नो संरक्षण कार्यक्रम नेपालका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रहरूमा लागू गरेको छ। यसले तराई, पहाड, र हिमाली क्षेत्रहरूमा जैविक विविधता संरक्षणमा काम गर्छ। तराईका क्षेत्रहरूमा जङ्गल, नदी, र दलदली क्षेत्रमा वन्यजन्तु संरक्षण, बाघ, गैंडा, हिउँदका चरा र दुर्लभ प्रजातिहरूको संरक्षण परियोजनाहरू सञ्चालन गरिन्छ। चितवन, बर्दिया, कन्चनपुर लगायतका क्षेत्रहरू प्रमुख केन्द्र हुन्।
पहाडी क्षेत्रहरूमा राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले अन्नपूर्ण, मनास्लु, र गोरखा जस्ता पर्यटकीय तथा संरक्षण क्षेत्रहरूमा काम गर्छ। यहाँ ट्रेकिङ र स्थानीय समुदायको संलग्नता मार्फत जैविक विविधता र वातावरणीय शिक्षा कार्यक्रमहरू लागू गरिन्छ। संस्थाले पर्वतीय वन्यजन्तु, रिचर्डिया, र दुर्लभ वनस्पति प्रजातिहरूको संरक्षणमा केन्द्रित रहन्छ।
हिमाली क्षेत्रहरूमा राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले ट्रान्स‑हिमाली परियोजनाहरू सञ्चालन गर्दछ। मुस्ताङ, मनाङ, र धौलागिरी क्षेत्रमा प्रोजेक्टहरू मार्फत हिमाली पारिस्थितिकी तन्त्र संरक्षण, जलवायु परिवर्तन अध्ययन, र स्थानीय समुदायलाई रोजगारीका अवसरहरू प्रदान गरिन्छ। यसरी राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषको काम सबै भौगोलिक क्षेत्रहरूमा दिगो विकास र संरक्षणको सन्तुलनमा आधारित छ।
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषका प्रमुख परियोजनाहरूमा अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र परियोजना (ACAP), मनास्लु संरक्षण क्षेत्र परियोजना (MCAP), र गौरिशंकर संरक्षण क्षेत्र परियोजना (GCAP) छन्। यी परियोजनाहरूले जैविक विविधता संरक्षण, समुदाय संलग्नता, र दिगो पर्यटन प्रवर्धनमा योगदान पुर्याउँछन्।
चितवन बायोडायभर्सिटी संरक्षण केन्द्र (BCC) र बर्दिया संरक्षण कार्यक्रम (BCP) जस्ता कार्यक्रमहरू वन्यजन्तु र वनस्पति संरक्षणमा केन्द्रित छन्। यसले दुर्लभ प्रजातिहरूको संरक्षण, अनुसन्धान, र वातावरणीय शिक्षा प्रवर्धन गर्छ। शुक्लाफाँटा संरक्षण कार्यक्रम (SCP) र कोशी संरक्षण केन्द्र (KCC) पनि जलवायु परिवर्तन र नदी पारिस्थितिकी संरक्षणमा सक्रिय छन्।
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषका परियोजनाहरूले स्थानीय समुदायलाई आर्थिक, सामाजिक र पर्यावरणीय लाभ पुर्याउँछन्। यसले संरक्षणलाई मात्र नभई स्थानीय विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य, र रोजगारमा पनि सहयोग पुर्याउँछ। परियोजनाहरूको सफल कार्यान्वयनले नेपालको प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाको दिगो संरक्षण सुनिश्चित गर्दछ।
काठमाडौं उपत्यकामा रहेको केन्द्रीय चिडियाखाना (Central Zoo) राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषको महत्वपूर्ण प्रोजेक्ट हो। यहाँ दुर्लभ र संकटग्रस्त प्रजातिका जनावरहरू संरक्षण गरिन्छ। चिडियाखानाले स्थानीय र विदेशी आगन्तुकलाई शिक्षित गर्ने माध्यमको रूपमा काम गर्छ।
केन्द्रिय चिडियाखानामा संरक्षित प्रजातिहरूमा बाघ, हिउँदका भेडा, गैंडासहित विभिन्न चराहरू समावेश छन्। यहाँ अनुसन्धान, प्रजनन, र जैविक विविधता संरक्षणमा केन्द्रित कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिन्छ। यसले वैज्ञानिक अनुसन्धान र संरक्षण शिक्षामा योगदान पुर्याउँछ।
चिडियाखानाले समुदायमा वातावरणीय चेतना र संरक्षण सम्बन्धी शिक्षा प्रवर्धन गर्छ। यहाँ विद्यालय, कलेज, र पर्यावरणीय संगठनका लागि शिक्षा कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिन्छ। यसले राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषको संरक्षण उद्देश्य र मिशनलाई व्यवहारिक रूपमा लागू गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषका प्रमुख विषयगत क्षेत्रहरूमा प्रजाति संरक्षण, संरक्षित क्षेत्र व्यवस्थापन, पारिस्थितिकी तन्त्र संरक्षण, र संरक्षण अर्थतन्त्र विकास छन्। यसले जैविक विविधता, वन्यजन्तु, वनस्पति, नदी र हिमाली पारिस्थितिकी तन्त्रको संरक्षणमा केन्द्रित छ।
संस्थाले जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालन गर्छ। हरित ऊर्जा प्रवर्धन, वातावरणीय शिक्षा, र समुदायमा दिगो विकासका उपायहरू लागू गर्दै संरक्षण कार्यलाई व्यावहारिक बनाउँछ। शहरी क्षेत्रमा पनि नदी, बगैंचा, र हरियाली क्षेत्रको संरक्षणमा काम गर्छ।
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले अनुसन्धान र ज्ञान व्यवस्थापनमा पनि ध्यान दिएको छ। यसले संरक्षण सम्बन्धी अध्ययन, प्राविधिक प्रशिक्षण, र सूचना व्यवस्थापनमा योगदान पुर्याउँछ। यसले दिगो विकास, स्थानीय समुदायको सहभागिता, र जैविक विविधता संरक्षणलाई एकसाथ सम्बोधन गर्छ।
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषको मिशन स्टेटमेन्ट अनुसार, “प्रकृतिको सबै विविधतामा मानव आवश्यकता सँग सन्तुलन मिलाउँदै सतत् आधारमा संरक्षण र व्यवस्थापन गर्नु, जहाँ समुदाय मुख्य कर्ता र लाभग्राही हुन्।” यसले दिगो विकास र संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्न प्राथमिकता दिन प्राथमिकता दिन्छ।
मिशनले संरक्षण, शिक्षा, अनुसन्धान, र समुदाय सहभागिता सम्बन्धी कार्यक्रमहरूलाई जोड दिन्छ। राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले स्थानीय समुदायसँग मिलेर कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै उनीहरूको जीवनस्तर सुधारमा योगदान पुर्याउँछ। यसले संरक्षण कार्यलाई केवल पर्यावरणीय दृष्टिबाट नभई सामाजिक र आर्थिक दृष्टिबाट पनि सशक्त बनाउँछ।
साथै मिशनले जैविक विविधता, पारिस्थितिकी तन्त्र, र प्राकृतिक स्रोतको दिगो उपयोग सुनिश्चित गर्छ। यसले दिगो विकास, वातावरणीय शिक्षा, र संरक्षण अर्थतन्त्रलाई सुदृढ गर्दै नेपालको प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाको दीर्घकालीन संरक्षणमा योगदान पुर्याउँछ।
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष नेपालको जैविक विविधता र प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। देशको समृद्ध वन्यजन्तु, वनस्पति, र हिमाली पारिस्थितिकी तन्त्रलाई सुरक्षित राख्न यसको योगदान अद्वितीय छ।
संस्थाले स्थानीय समुदायसँग मिलेर संरक्षण कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्छ। तर, वित्तीय स्रोतको अभाव, प्राविधिक क्षमता सीमितता, र भौगोलिक चुनौतीहरू राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषका मुख्य चुनौती हुन्। साथै, शहरीकरण, वन विनाश, र जलवायु परिवर्तनले संरक्षण प्रयासलाई थप जटिल बनाउँछ।
यी चुनौतीहरू सामना गर्न राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले नीति समर्थन, अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग, र स्थानीय सहभागितामा जोड दिएको छ। यसले संरक्षण, शिक्षा, र दिगो विकासका कार्यक्रमहरूलाई समन्वित गर्दै नेपालको प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा योगदान पुर्याइरहेको छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । जल तथा मौसम विज्ञान विभागले आज देशका विभिन्न जिल्लाबाट बग्ने साना नदीमा आकस्मिक बाढी (फ्ल्यास फ्लड) को मध्यम जोखिम रहने भएकाले नदी तटीय क्षेत्रमा उच्च सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको छ ।झापा, उदयपुर, मकवानपुर, गोरखा, लमजुङ, जाजरकोट, दैलेख, कालीकोट, डोटी, डडेलधुरा र बैतडी तथा आसपासका जिल्लाबाट बग्ने साना नदीको
