आन्तरिक राजस्व विभाग
आन्तरिक राजस्व विभाग (आ.रा.वि.) नेपाल सरकारको अर्थ मन्त्रालय अन्तर्गतको एक प्रमुख निकाय हो, जसको स्थापना सन् १९६० मा "कर विभाग" को रूपमा गरिएको थियो। हाल विभागको मुख्यालय काठमाडौंको लाजिम्पाटमा अवस्थित छ। वर्तमानमा विभागका महानिर्देशक मदन दाहाल हुन्, र विभागले मुलुकभर ८४ वटा क्षेत्रीय कार्यालयहरू मार्फत सेवा प्रदान गर्दै आएको छ।
आन्तरिक राजस्व विभाग (आ.रा.वि.) को प्रमुख जिम्मेवारी भनेको मुलुकको राजस्व प्रणालीलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्नु हो। यस अन्तर्गत विभागले प्रमुख चार प्रकारका करहरू प्रशासित र कार्यान्वयन गर्दछ। तीमध्ये पहिलो हो आयकर, जसले व्यक्तिहरू तथा संस्थाहरूको आम्दानीमा आधारित कर संकलन गर्दछ। दोस्रो कर हो मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT), जुन वस्तु तथा सेवाहरूको मूल्यमा आधारित अतिरिक्त कर हो र उपभोक्ताबाट अन्ततः संकलन गरिन्छ। तेस्रो, अवकर्ष शुल्क (Excise Duty) विभिन्न वस्तु तथा सेवाहरू—जसमा प्रायः विलासी वस्तु, मदिरा, सिगरेट, इन्धन आदि पर्छन्—मा लगाइने कर हो। चौथो, मनोरञ्जन शुल्क, जसअन्तर्गत चलचित्र विकास शुल्क जस्ता करहरू समावेश छन्, मनोरञ्जन क्षेत्रसँग सम्बन्धित आम्दानी स्रोतहरूमा लगाइन्छ। यी करहरू बाहेक, आ.रा.वि. ले करयोग्य नभएका तर सरकारी आम्दानीको स्रोत हुने लाभांश, रोयल्टी जस्ता श्रोतहरूको पनि निगरानी र अभिलेख राख्ने काम गर्दछ, जसले गर्दा सम्पूर्ण राजस्व प्रणाली पारदर्शी र उत्तरदायी रहन सकोस्। यसरी, आ.रा.वि. ले मुलुकको आर्थिक स्थायित्व र विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ।
आन्तरिक राजस्व विभाग (आ.रा.वि.) का प्रमुख कार्यहरू बहुआयामिक र विस्तृत छन्, जसले कर प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउने उद्देश्य बोकेको छ। विभागको पहिलो र महत्वपूर्ण कार्य हो कर प्रशासन, जसअन्तर्गत विभिन्न प्रकारका करहरूको व्यवस्थापन, संकलन, मूल्याङ्कन र निगरानी गरिन्छ। साथै, विभाग कर नीति निर्माण प्रक्रियामा समेत संलग्न रहन्छ, जसले मुलुकको कर प्रणालीलाई समयानुकूल र सक्षम बनाउन सघाउँछ। करदातासँगको सम्बन्ध प्रगाढ बनाउन विभागले करदाता सेवा प्रदान गर्दछ, जसमा जानकारी, सहायता, सचेतना तथा परामर्श सेवा समावेश छन्।
विभागले करदाताको दर्ता र राजस्व संकलन प्रक्रिया सञ्चालन गरी राजस्वको स्रोत सुनिश्चित गर्छ। कर अडिट मार्फत कर छलपूर्ण गतिविधिहरू पत्ता लगाउने कार्य गरिन्छ, जसले कर पारदर्शिता र जवाफदेहिता बढाउँछ। साथै, कर कानूनको कार्यान्वयन र अनुसन्धान समेत विभागले गर्दछ, जसबाट करसम्बन्धी विवाद समाधान तथा अनियमितता नियन्त्रणमा सहयोग पुग्दछ।
यदि करदाताले विभागको निर्णयप्रति असहमति जनाएमा पुनरावलोकन र अपील को प्रक्रिया उपलब्ध गराइन्छ, जसले करदातालाई न्यायोचित समाधानको अवसर दिन्छ। त्यस्तै, कर अधिक तिर्न पुगेका व्यक्तिहरूको हकमा कर फिर्ता को व्यवस्था पनि विभागले सुनिश्चित गर्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र लगानीसँग सम्बन्धित कर व्यवस्थापनका लागि विभाग अग्रिम निर्णय (Advance Ruling) दिने प्रक्रिया सञ्चालन गर्छ, जसले करको सुनिश्चितता र पूर्वअनुमानमा सहायता गर्दछ। साथै, विभागले कर सन्धि र अन्तर्राष्ट्रिय करसम्बन्धी कार्यहरू समेत अगाडि बढाउँछ, जसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय कर व्यवस्थापन प्रणालीसँग जोड्ने कार्य गर्दछ। अन्ततः, विभागले अवकर्ष र मदिरा प्रशासन सम्बन्धी कार्यहरू पनि सम्हाल्दछ, जसले विशिष्ट वस्तुहरू र सेवाहरूमा लगाइने कर तथा शुल्कको निगरानी र कार्यान्वयन सम्हाल्ने जिम्मेवारी बोकेको हुन्छ। यी सबै कार्यहरू मार्फत आ.रा.वि. मुलुकको राजस्व प्रणालीलाई सबल, पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउने दिशामा निरन्तर अग्रसर छ।
आन्तरिक राजस्व विभाग (आ.रा.वि.) को संरचना सुव्यवस्थित रूपमा विस्तार गरिएको छ ताकि मुलुकभर कर प्रशासन प्रभावकारी ढंगले सञ्चालन गर्न सकियोस्। विभागको संरचनामा एक वटा ठूलो करदाता कार्यालय (Large Taxpayers Office) रहेको छ, जसले उच्च आम्दानी भएका ठूला कम्पनीहरू र संस्थाहरूको करसम्बन्धी कार्यहरू सम्हाल्दछ। त्यस्तै, एक वटा मध्यम स्तरको करदाता कार्यालय (Medium Taxpayers Office) पनि स्थापना गरिएको छ, जसले मध्यम श्रेणीका व्यवसाय तथा करदाताको सेवा र व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिन्छ।
देशभर छरिएका ४३ वटा आन्तरिक राजस्व कार्यालयहरू (Inland Revenue Offices) मार्फत विभागले कर संकलन, अडिट, कर कानूनको कार्यान्वयन, अनुसन्धान तथा कर छल जस्ता प्रशासनिक कार्यहरू सम्पन्न गर्दछ। यिनै कार्यालयहरू मार्फत करदाताको विवरण दर्ता, मूल्यांकन, कर पुनरावलोकन, कर फिर्ता प्रक्रिया जस्ता कार्यहरूसमेत सम्पन्न गरिन्छ।
यसका अतिरिक्त, करदातासँगको प्रत्यक्ष सम्पर्क विस्तार गर्न तथा कर शिक्षा र सहायता प्रदान गर्न ३९ वटा करदाता सेवा कार्यालयहरू (Taxpayer Service Offices) स्थापना गरिएको छ। यी कार्यालयहरूले करदातालाई करसम्बन्धी जानकारी, परामर्श, फारामहरू भर्न सहयोग, र समस्या समाधानजस्ता सेवा प्रदान गर्छन्।
यसरी, आ.रा.वि. ले आफ्नो संरचना र क्षेत्रीय कार्यालयहरूको सञ्जालमार्फत सम्पूर्ण मुलुकभर कर प्रशासनलाई सहज, सुलभ र उत्तरदायी बनाउन योगदान दिइरहेको छ।
नेपालमा आयकर प्रणालीको विकास क्रम ऐतिहासिक दृष्टिले महत्वपूर्ण रहेको छ। कर प्रणालीको औपचारिक सुरुवात सन् १९५९ मा भएको मानिन्छ, जुन वर्ष नेपालमा पहिलो पटक आयकर सम्बन्धी व्यवस्था लागू गरिएको थियो। यो प्रारम्भिक पहल मुलुकमा आधुनिक कर प्रणालीको जग बसाल्ने प्रयास थियो। त्यसपछि, सन् १९६० मा व्यवसाय नाफा र तलब कर ऐन (Business Profit and Remuneration Tax Act) लागू गरियो, जसले व्यवसायिक नाफा र व्यक्तिको तलब आम्दानीमा कर लगाउने कानुनी संरचना तयार गर्यो। यसले कर प्रशासनमा पहिलोचोटि व्यवस्थापनको स्पष्ट दिशा दिन थालेको देखिन्छ।
सन् १९६२ मा लागू गरिएको आयकर ऐन ले भने नेपालको कर प्रणालीलाई थप व्यापक र संस्थागत बनायो। यसले व्यवसाय, पेशा, रोजगार तथा सम्पत्तिबाट प्राप्त हुने आम्दानीलाई करको दायरा भित्र ल्याउने प्रयास गर्यो। यो ऐनले कर प्रशासनमा विधि, प्रक्रिया र उत्तरदायित्वको स्पष्टता ल्यायो, जसले गर्दा करदातामा करप्रति चेतना र दायित्व बढ्न थाल्यो।
तर समयको परिवर्तनसँगै पुराना कानुनी संरचनाहरू अपुरो र अव्यवहारिक बन्न थालेपछि, सन् २००२ मा नयाँ आयकर ऐन, २०५८ (Income Tax Act, 2058) लागू गरियो। यस ऐनले अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासहरूसँग मेल खाने, डिजिटल प्रणालीको उपयोग गर्न सक्ने, पारदर्शिता बढाउने, र कर छलजस्ता समस्यामा नियन्त्रण ल्याउने उद्देश्य राख्यो। नयाँ ऐनले व्यक्तिको आम्दानी, नाफा, लाभांश, व्याज, रोयल्टी लगायतका स्रोतहरूबाट प्राप्त हुने आम्दानीलाई समेट्दै समग्र कर प्रणालीलाई आधुनिक, वैज्ञानिक र प्रभावकारी बनायो।
नेपालको आयकर प्रणाली समयक्रम अनुसार विकसित हुँदै आजको सुदृढ अवस्थासम्म आइपुगेको छ, जसमा कानुनी आधार, संस्थागत संरचना र प्रविधिको प्रयोगसमेत सशक्त रूपमा समावेश गरिएको छ।
आन्तरिक राजस्व विभागले नेपालमा कर प्रणालीलाई आधुनिक र प्रभावकारी बनाउन विभिन्न महत्वपूर्ण पहलहरू थालेको छ। त्यसमा पहिलो ठूलो कदम हो आत्म-मूल्यांकन प्रणाली (Self-Assessment System) को स्थापना, जसअन्तर्गत करदाताहरूलाई आफ्नो आम्दानी र कर दायित्वको सही मूल्यांकन गरी स्वयं कर विवरण पेश गर्ने अधिकार दिइएको छ। यसले करदातामा जिम्मेवारीबोध बढाउँछ र प्रशासनिक प्रक्रियालाई छिटो तथा पारदर्शी बनाउँछ।
त्यसैगरी, विभागले प्रविधिको सदुपयोग गर्दै इलेक्ट्रोनिक फाइलिङ (e-filing) प्रणाली पनि सुरु गरेको छ, जसले करदाताहरूलाई अनलाइन माध्यमबाट सजिलै कर विवरण दर्ता गर्ने सुविधा प्रदान गर्दछ। यसले करदाताको समय र खर्च बचत गर्ने मात्र नभई, कर विवरण बुझाउने प्रक्रिया सहज, द्रुत र त्रुटिरहित बनाउन सहयोग पुर्याएको छ।
यस्तै, करदाताको पहिचान र ट्रयाकिङलाई अझ व्यवस्थित बनाउन विभागले प्यान नम्बर (Permanent Account Number - PAN) प्रणाली लागू गरेको छ। यो व्यक्तिगत वा संस्थागत करदातालाई अद्वितीय खाता नम्बर उपलब्ध गराउने व्यवस्था हो, जसले कर संकलन र प्रशासनमा पारदर्शिता र कुशलता ल्याउँछ।
यी आधुनिक पहलहरूले नेपालमा कर प्रशासनलाई डिजिटल युगसँग मेल खाने बनाउँदै कर संकलनको क्षमता बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। यसले समग्र रूपमा करदाताको अनुभव सुधार्दै देशको आर्थिक विकासमा सकारात्मक योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
आन्तरिक राजस्व विभाग नेपालको आर्थिक विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। कर संकलन, करदाता सेवा, र कर प्रणालीको सुधारमार्फत विभागले राष्ट्रको समृद्धिमा योगदान पुर्याउँदै आएको छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । जल तथा मौसम विज्ञान विभागले आज देशका विभिन्न जिल्लाबाट बग्ने साना नदीमा आकस्मिक बाढी (फ्ल्यास फ्लड) को मध्यम जोखिम रहने भएकाले नदी तटीय क्षेत्रमा उच्च सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको छ ।झापा, उदयपुर, मकवानपुर, गोरखा, लमजुङ, जाजरकोट, दैलेख, कालीकोट, डोटी, डडेलधुरा र बैतडी तथा आसपासका जिल्लाबाट बग्ने साना नदीको
