इलाम कारागार

इलाम कारागार पूर्वी नेपालको इलाम जिल्लामा अवस्थित छ र यो जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्रमा रहेको छ। इलाम जिल्ला आफ्ना हरियाली चियाबगान, रमणीय पर्वत श्रृंखला र सांस्कृतिक विविधताका कारण प्रसिद्ध छ। त्यही स्थानमा रहेको कारागारले जिल्लाभित्र अपराध नियन्त्रण र कैदी व्यवस्थापनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।

यस कारागारको व्यवस्थापन नेपाल सरकारको कारागार व्यवस्थापन विभाग अन्तर्गत हुने गर्दछ। विभागले देशभरका जिल्ला स्तरका कारागारको निरीक्षण, प्रशासन र सुधार कार्यक्रम सञ्चालन गर्छ। इलाम कारागार पनि यसै प्रणाली अन्तर्गत काम गर्दै आएको छ।

सदरमुकाम इलाममा भएको हुँदा यातायात, न्यायालय र प्रहरी कार्यालयसँगको पहुँच सहज छ। यसले न्याय प्रक्रिया र कैदी परिवहनलाई सजिलो बनाउँछ। तर, भौगोलिक दृष्टिले पहाडी भएकोले केही सिजनमा पुग्न कठिनाइ हुन्छ।

क्षमता र भीडभाड समस्या

इलाम कारागारको वास्तविक क्षमता सीमित भए पनि कैदीहरूको संख्या बारम्बार सोभन्दा दोब्बर वा बढी हुने गरेको छ। यसले बस्ने, सुत्ने र दैनिक जीवनयापनमा कठिनाइ सिर्जना गर्दछ। कैदीहरूको कोठा र शौचालयको संख्या पर्याप्त नहुने कारण स्वास्थ्य र सुरक्षा समस्या उत्पन्न हुन्छ।

भीडभाडले मानसिक तनाव बढाउँछ र आपसी झगडा वा हिंसाको घटना हुने सम्भावना बढाउँछ। कैदीहरूलाई आवश्यक पोषण र विश्रामको अवसर नपाउँदा उनीहरूको स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पर्छ। साथै प्रशासनको निगरानीमा पनि कठिनाइ आउँछ।

यो समस्या केवल इलाम कारागारमा मात्र नभई नेपालका धेरै जिल्ला कारागारमा देखा परेको छ। यसको समाधानका लागि नयाँ संरचना, फरक कोठा र व्यवस्थापन सुधार आवश्यक देखिन्छ। यदि सुधार नगरियो भने भीडभाडले दीर्घकालीन सुरक्षा र स्वास्थ्य समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ।

विवाद र गैरकानुनी गतिविधि

इलाम कारागारले विवादास्पद घटनाहरूको सामना पनि गरेको छ। २०२३ मा केही भिडियोहरू सार्वजनिक भए, जसमा कैदीहरूले जुवा खेल्ने, रक्सी सेवन गर्ने र अनुचित व्यवहार गर्ने देखाइयो। यसले प्रशासनको निगरानी प्रणालीमाथि प्रश्न उठायो।

त्यस्तै, सोही समयमा एक जना कैदी फरार हुन सफल भए, जसले सुरक्षा कमजोरीलाई उजागर गर्‍यो। कारागारभित्र सुरक्षा र अनुशासन कायम राख्न प्रशासनले चुनौतीपूर्ण अवस्था भोग्नुपर्‍यो। यसले कारागारमा सुधार र निगरानी प्रविधि आवश्यक रहेको देखायो।

विवाद र गैरकानुनी गतिविधि मात्र कैदीहरूको जिम्मेवारी होइन; व्यवस्थापन, संरचना र संसाधनको कमी पनि यसमा भूमिका खेलेको छ। यस्तो अवस्थामा निगरानी प्रणाली, तालिम प्राप्त कर्मचारी र आधुनिक प्रविधि आवश्यक हुन्छ।

स्वास्थ्य समस्या र महामारी

भीडभाडले स्वास्थ्य जोखिम बढाएको छ। २०१९ मा एकैपटक करिब १५० भन्दा बढी कैदी बिरामी परे, जसले स्वास्थ्य व्यवस्थामा कमजोरी देखायो। नजिक बसेका कारण संक्रामक रोग फैलिन सहज भयो।

स्वास्थ्य सेवामा कमी, पोषणयुक्त भोजनको अभाव र पर्याप्त स्वच्छता नहुँदा कैदीहरूको रोग प्रतिरोधक क्षमता कमजोर भयो। स्वास्थ्य परीक्षण नियमित नभएकोले प्रारम्भिक उपचारमा ढिलाइ भयो।

भविष्यमा स्वास्थ्य सुधारका लागि नियमित चिकित्सक भ्रमण, पर्याप्त पोषण, शौचालय र स्वच्छता व्यवस्थापन, तथा संक्रामक रोग नियन्त्रणमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। यसले कैदीहरूको स्वास्थ्य सुधारमा ठूलो योगदान पुर्‍याउँछ।

महिला कैदी र बालबालिका

इलाम कारागारमा महिला कैदीहरू पनि राखिएका छन्। धेरै महिला कैदीसँग साना बच्चा हुन्छन्, जसको जन्मदर्ता र शिक्षा समस्याग्रस्त हुन्छ। प्रायः महिलाले नागरिकता प्रमाणपत्र नभएकाले बच्चाहरूको दर्ता र विद्यालय भर्ना गर्न कठिनाइ आउँछ।

बालबालिकाहरूलाई शिक्षाको पहुँच नहुँदा उनीहरूको शैक्षिक विकास प्रभावित हुन्छ। साथै सामाजिक र नागरिक अधिकारबाट वञ्चित हुने जोखिम पनि बढ्छ। यसले कारागारभित्रका महिला र बच्चाहरूको जीवनस्तरमा नकारात्मक असर पुर्‍याउँछ।

समस्या समाधानका लागि कारागारभित्र बालमैत्री शिक्षा कार्यक्रम, स्वास्थ्य सुविधा र सामाजिक सहयोग आवश्यक छ। महिला र बच्चाहरूको लागि अलग संरचना र व्यवस्थापनले दीर्घकालीन सुधार ल्याउन सक्छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

इलाम कारागारले देशको राजनीतिक उथलपुथलको मार भोगेको छ। २०५९ सालतिरको माओवादी जनयुद्धको क्रममा यस कारागारलाई नष्ट गरिएको थियो। त्यतिबेला सुरक्षा र संरचनामा ठूलो क्षति पुगेको थियो।

शान्ति प्रक्रिया पछि पुनर्निर्माणको काम सुरु भयो। तर, निर्माणमा ढिलाइ र बजेट अभावका कारण कार्य सुस्त गतिमा अघि बढ्यो। अस्थायी संरचना प्रयोग गरेर कैदी राख्नुपरेको थियो।

पुनर्निर्माण पछि पनि आधुनिक सुविधाको कमी, सुरक्षा प्रविधिको अभाव र व्यवस्थापनमा चुनौती कायम रह्यो। यसले कारागारलाई पूर्णरूपमा आधुनिक सुधारगृहमा रूपान्तरण गर्न अझै केही कदम आवश्यक छ।

सुधार र भविष्यका चुनौतीहरू

इलाम कारागारमा सुधारका लागि व्यवस्थापकीय र संरचनागत पहल आवश्यक छ। सुरक्षा प्रविधि, पर्याप्त कोठा, स्वास्थ्य सेवा र शिक्षा कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

कैदीहरूको पुनःसमाजमा फर्कने क्षमता विकास गर्न तालिम, व्यावसायिक शिक्षा र मनोपरामर्श कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। यसले अपराध पुनरावृत्ति कम गर्न मद्दत गर्छ।

भीडभाड, स्वास्थ्य समस्या र विवादास्पद गतिविधि कम गर्न दीर्घकालीन सुधार अनिवार्य छ। यदि उचित कदम चालिएन भने कारागार व्यवस्थापन अझ चुनौतीपूर्ण हुने छ।

काठमाडौँ । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का संयोजक एवं पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ श्रीलंकाको पाँचदिने राजनीतिक भ्रमण सम्पन्न गरी आइतबार स्वदेश फर्किएका छन्। जुलाई १५ मा श्रीलंका प्रस्थान गरेका उनले त्यहाँ आयोजित ‘ह्यान्ड्स अफ एसिया’ अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा प्रमुख वक्ताका रूपमा सम्बोधन गरेका थिए।भ्रमणका क्रममा प्रचण्डले श्रीलंकाको सत्तारुढ दल जनता विमुक्ति

सामग्रीको तालिका