हामास

हामास

हामासको पूरा नाम “इस्लामिक रेजिस्टेन्स मुभमेन्ट” अर्थात् “इस्लामिक प्रतिरोध आन्दोलन” हो। यसको नाम अरबी वाक्यांश हराकत अल-मुकावामाह अल-इस्लामियाह बाट बनेको हो। हामासको स्थापनाको मिति सन् १९८७ डिसेम्बर १० का दिन मानिन्छ, जुन बेला फिलिस्तीनमा पहिलो “इन्तिफादा” अर्थात् इस्राएली शासनविरुद्धको जनउठान सुरु भएको थियो। यसको संस्थापकहरूमा अहमद यासिन, अब्दुल अजिज अल-रानतीसी, र मोहम्मद ताहा जस्ता इस्लामिक विद्वान् तथा समाजसेवीहरू प्रमुख थिए। यो संगठनको उदय मुस्लिम ब्रदरहुड (Muslim Brotherhood) नामक संगठनको फिलिस्तीनी शाखाबाट भएको हो। मुस्लिम ब्रदरहुडले लामो समयदेखि इस्लामिक मूल्य र सामाजिक न्यायको पक्षमा आन्दोलन चलाउँदै आएको थियो। यसैबाट प्रेरित भएर हामासले धार्मिक सिद्धान्तमा आधारित राजनीतिक प्रतिरोधको बाटो रोज्यो। यसले फिलिस्तीनी जनतालाई विदेशी कब्जा, विशेष गरी इस्राएली नियन्त्रणविरुद्ध एकजुट गराउने उद्देश्य राख्यो। हामासको गठनको आरम्भिक उद्देश्य फिलिस्तीनी भूमिमा स्वतन्त्रता, गरिबी निवारण, र सामाजिक पुनर्निर्माण पनि थियो। तर समयसँगै यसको स्वरूप शान्तिपूर्ण सामाजिक आन्दोलनबाट सशस्त्र प्रतिरोधतर्फ रूपान्तरित भयो। हामासले धार्मिक आस्था, राष्ट्रियता, र प्रतिरोधलाई एउटै राजनीतिक दर्शनको रूपमा जोडेर फिलिस्तीनको प्रमुख शक्ति बन्‍यो।

उद्देश्य र विचारधारा

हामासको विचारधारा इस्लामिक शिक्षामा आधारित छ, जसले न्याय, स्वतन्त्रता, र पवित्र भूमिको रक्षा गर्न आग्रह गर्छ। यसको पहिलो चार्टर सन् १९८८ मा सार्वजनिक गरिएको थियो, जसमा इस्राएलको अस्तित्वलाई अस्वीकार गर्दै सम्पूर्ण ऐतिहासिक फिलिस्तीनलाई इस्लामिक भूमि घोषणा गरिएको थियो। चार्टरले फिलिस्तीनी संघर्षलाई धार्मिक कर्तव्यको रूपमा व्याख्या गर्‍यो र सबै मुस्लिमलाई यसमा सहभागी हुन आह्वान गर्‍यो।

तर समयसँगै हामासको विचारधारामा केही लचकता आएको देखिन्छ। सन् २०१७ मा नयाँ राजनीतिक दस्तावेज प्रकाशित गर्दै यसले १९६७ मा कब्जा गरिएका भूभागमा आधारित फिलिस्तीनी राज्यको सम्भावना स्वीकार गर्‍यो। तथापि, यसले इस्राएललाई औपचारिक मान्यता भने अझै दिएको छैन। यसले आफूलाई इस्राएलविरुद्धको वैध प्रतिरोध आन्दोलनको रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ।

हामासको दर्शनले सामाजिक न्याय, दीन (धर्म), र उम्माह (मुस्लिम समुदाय) को एकतालाई जोड दिन्छ। यसका समर्थकहरूका अनुसार हामासले शोषण र कब्जाविरुद्ध संघर्ष गरिरहेको वैचारिक संगठन हो। विरोधीहरू भने यसलाई धार्मिक कट्टरता र अतिवाद फैलाउने समूहको रूपमा हेर्छन्। यी दुई दृष्टिकोणबीचको द्वन्द्वले नै हामासको अस्तित्व र भूमिकालाई जटिल बनाएको छ।

राजनीतिक र सैन्य पक्ष

हामासको संरचना दुई मुख्य भागमा विभाजित छ — राजनीतिक शाखा र सैन्य शाखा। राजनीतिक शाखाले प्रशासनिक, सामाजिक, तथा कूटनीतिक कार्यहरू सम्हाल्छ भने यसको सैन्य शाखा “अल-कस्साम ब्रिगेड्स” नामले परिचित छ। अल-कस्साम ब्रिगेड्सले इस्राएलविरुद्धका सैन्य आक्रमण, मिसाइल आक्रमण, तथा सुरुङ युद्ध सञ्चालन गर्छ। यो शाखा फिलिस्तीनी युवाहरूलाई प्रशिक्षण र संगठनात्मक अनुशासनका माध्यमबाट प्रतिरोधका लागि तयार गर्छ।

राजनीतिक पक्षले भने जनजीवनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्ने सामाजिक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्छ। विद्यालय, स्वास्थ्य केन्द्र, राहत वितरण, र अनाथ बालबालिकाका लागि सहयोग जस्ता कार्यक्रमले हामासलाई फिलिस्तीनी जनतामाझ लोकप्रिय बनाएको छ। यसको सामाजिक कार्यका कारण धेरै फिलिस्तीनीहरूले यसलाई आफ्नो प्रतिनिधि संस्था मानेका छन्।

तर यी दुई पक्षबीचको सन्तुलन कायम राख्न हामासलाई सदैव चुनौती रहँदै आएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यसको सैन्य कार्यलाई आतङ्कवादको रूपमा लिन्छ भने यसको राजनीतिक कार्यलाई शासनको प्रयासका रूपमा। हामासको यही द्वैध स्वरूप सामाजिक सेवा र सशस्त्र प्रतिरोधनै यसको सबैभन्दा विवादास्पद र प्रभावशाली पक्ष हो।

चुनावी प्रवेश र शासन

सन् २००६ मा हामासले पहिलो पटक फिलिस्तीनी संसदीय चुनावमा भाग लियो। त्यसअघि लामो समयसम्म फतह (Fatah) पार्टीले शासन गरिरहेको थियो। हामासले जनताको असन्तोष, भ्रष्टाचारविरुद्धको अभियान, र राष्ट्रिय एकताको नारा लिएर चुनावमा उत्रियो। आश्चर्यजनक रूपमा, यसले बहुमत प्राप्त गर्दै फिलिस्तीनी संसदमा ठूलो प्रभाव जमायो।

हामासको विजयपछि फिलिस्तीनी राजनीतिमा ठूलो उथलपुथल भयो। फतह र हामासबीच मतभेद तीव्र बन्दै गए। अन्ततः सन् २००७ मा दुई पक्षबीच सशस्त्र संघर्ष भयो, जसपछि हामासले गाजा पट्टि माथिको पूर्ण नियन्त्रण लियो। यसले वेस्ट बैंकमा फतह र गाजामा हामासबीच अलग शासन व्यवस्था ल्यायो।

त्यसयता, हामास गाजाको “de facto” शासकको रूपमा रहँदै आएको छ। यसको शासन इस्लामिक सिद्धान्तमा आधारित भए पनि व्यावहारिक रूपमा यसले नागरिक प्रशासन र सुरक्षा निकाय सञ्चालन गरिरहेको छ। त्यसपछि पनि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यसलाई वैधानिक सरकारको रूपमा स्वीकार गरेको छैन।

गाजा पट्टि शासन र वर्तमान अवस्था

हामासले गाजा पट्टिमा आफ्नो शासन सन् २००७ देखि सुरु गर्‍यो। यसले प्रशासनिक नियन्त्रण लिँदै सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य, र सामाजिक सेवामा आफ्नो नीति लागू गर्‍यो। प्रारम्भिक वर्षहरूमा हामासले स्थायित्व ल्याउने प्रयास गर्‍यो, तर इस्राएल र मिस्रको नाकाबन्दीका कारण गाजा पट्टिको आर्थिक अवस्था दयनीय रह्यो।

नाकाबन्दीका कारण गाजामा इन्धन, औषधि, र निर्माण सामग्रीको आपूर्ति रोकियो। यसले बेरोजगारी, गरिबी, र खाद्यान्न संकट निम्त्यायो। हामासले आफ्ना समर्थक संस्थामार्फत केही राहत कार्यक्रम सञ्चालन गरे पनि, दीर्घकालीन विकास सम्भव भएन। गाजाको प्रशासनिक व्यवस्था हामासकै हातमा रहे पनि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा यसलाई वैधानिक मान्यता छैन।

हालका वर्षहरूमा, इस्राएलसँगका निरन्तर युद्ध र नाकाबन्दीले हामासको शासन क्षमतामा ठूलो असर पारेको छ। २०२३–२४ को युद्धपश्चात् गाजाको ठूलो हिस्सा नष्ट भइसकेको छ र हजारौँ नागरिक विस्थापित भएका छन्। हामास अझै पनि शासन गर्ने प्रयासमा छ, तर त्यसको प्रभाव कमजोर हुँदै गएको छ।

संघर्ष र युद्ध

हामास र इस्राएलबीचको संघर्ष लामो र रक्तपातपूर्ण इतिहास बोकेको छ। सन् २००८, २०१२, २०१४, २०२१, र २०२३ का युद्धहरूमा हजारौँ जनाको मृत्यु भएको छ। यी युद्धहरू मुख्यतः हामासका रकेट आक्रमण र इस्राएली हवाई बमबारीका कारण सुरु भएका थिए। दुवै पक्षले नागरिक क्षेत्रहरूमा ठूलो क्षति पुर्‍याएका छन्।

२०२३ को अक्टोबर ७ मा हामासले “अल-अक्सा फ्लड” नामक आक्रमण सुरु गर्‍यो। यसमा इस्राएली सहरहरूमा ठूला आक्रमण र बन्धक बनाउने घटनाहरू समावेश थिए। त्यसपछि इस्राएलले गाजामा व्यापक सैन्य आक्रमण गर्‍यो, जसले मानवीय संकट निम्त्यायो। यो युद्ध २१औं शताब्दीको सबैभन्दा विनाशकारी मध्यपूर्वीय संघर्षहरूमध्ये एक बन्यो।

यी युद्धहरूले हामासलाई क्षेत्रीय शक्ति त बनायो, तर अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा यसको छवि अत्यन्त विवादास्पद बनायो। मानवअधिकार उल्लंघन, आतंकवादी गतिविधि, र असैनिक क्षेत्रमा आक्रमणको आरोपले यसको वैधानिकता कमजोर बनाएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन र सम्बन्धहरू

हामासलाई समर्थन गर्ने देशहरूमा प्रमुख रूपमा इरान, कतार, र टर्की रहेका छन्। इरानले लामो समयदेखि आर्थिक, सैन्य, र राजनीतिक समर्थन प्रदान गर्दै आएको छ। इरानका लागि हामास इस्राएलविरुद्धको “अगाडि पंक्ति” हो, जसले मध्यपूर्वमा उसको प्रभाव विस्तार गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

कतारले आर्थिक सहायता र कूटनीतिक सहयोगका माध्यमबाट हामासलाई समर्थन गर्छ। कतारका लागि गाजा क्षेत्रको पुनर्निर्माणमा लगानी राजनीतिक प्रभाव विस्तारको माध्यम हो। टर्कीले पनि फिलिस्तीनी अधिकारको पक्षमा बोल्दै हामाससँग सम्बन्ध कायम राखेको छ।

तर, अमेरिका, युरोपेली संघ, क्यानडा, जापान, र अष्ट्रेलियाजस्ता देशहरूले हामासलाई आतंकवादी संगठनको रूपमा सूचीबद्ध गरेका छन्। यस कारण हामासका अन्तर्राष्ट्रिय गतिविधि सीमित छन्। यसले वैधानिक मान्यता नपाए पनि, केही मुस्लिम देशहरूमा यसले अझै पनि राजनीतिक समर्थन पाउँछ।

आलोचना र विवाद

हामासमाथि नागरिकहरूलाई युद्धको हतियारको रूपमा प्रयोग गर्ने, बाल सैनिक भर्ती गर्ने, र मानव ढाल बनाउने जस्ता आरोपहरू लगाइएका छन्। इस्राएलका आक्रमणको प्रतिकारमा हामासले कहिलेकाहीँ नागरिक क्षेत्रमा मिसाइल प्रहार गर्ने गरेको दाबी अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूले गरेका छन्। यसले अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानून उल्लंघन गरेको आरोप पनि खेपेको छ।

साथै, हामासले गाजामा प्रेस स्वतन्त्रता सीमित गर्ने, विपक्षी दलका सदस्यहरूलाई गिरफ्तार गर्ने, र सामाजिक स्वतन्त्रता नियन्त्रण गर्ने गरेको आरोप पनि छ। यसको शासन प्रणालीले विरोधी आवाजलाई दबाउने प्रवृत्ति देखाएको छ। यसका कारण मानवअधिकार संस्था र पश्चिमी राष्ट्रहरूले यसको आलोचना गर्दै आएका छन्।

अर्कोतर्फ, हामासका समर्थकहरू भन्छन् कि यसले कब्जा, अन्याय, र दमनको विरुद्ध वैध प्रतिरोध गरिरहेको छ। तसर्थ, हामासको मूल्याङ्कन सधैं दुई धारामा विभाजित रहन्छ, एकातिर प्रतिरोधको प्रतीक, अर्कोतिर आतङ्कको स्रोत।

भविष्य, चुनौतिहरू र निष्कर्ष

हामासको भविष्य राजनीतिक, सैन्य, र कूटनीतिक रूपमा जटिल अवस्थामा छ। गाजा पट्टिमा यसको नियन्त्रण रहँदा पनि आर्थिक नाकाबन्दी, पुनर्निर्माणको अभाव, र अन्तर्राष्ट्रिय दबाबका कारण यसको प्रभाव घट्दो छ। इस्राएलसँगको निरन्तर युद्धले पनि यसको शासन क्षमतामा गम्भीर असर पारेको छ।

भविष्यमा हामासले आफ्नो अस्तित्व कायम राख्न राजनीतिक समायोजन र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा नयाँ रणनीति अपनाउनुपर्नेछ। फिलिस्तीनी आन्तरिक मेलमिलाप, विशेषगरी फतह र हामासबीचको सहकार्य, यसको दीर्घकालीन स्थायित्वका लागि अत्यावश्यक छ। यदि हामासले व्यवहारिक र कूटनीतिक दृष्टिकोण अपनायो भने, यसको भूमिकाले शान्ति प्रक्रियामा योगदान दिन सक्छ।

तर यदि यसले पुरानै सशस्त्र प्रतिरोधको बाटो मात्र रोज्यो भने, गाजा र फिलिस्तीनी जनताको अवस्था अझ बिग्रिने सम्भावना छ। त्यसैले, हामासको भविष्य शान्ति, संवाद, र पुनर्निर्माणमा निर्भर रहनेछ।

काठमाडौं । सुदूरपश्चिम प्रदेश दूध उत्पादनमा आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख भए पनि उत्पादित दूधको ठूलो हिस्सा अझै औपचारिक बजार प्रणालीमा जोडिन सकेको छैन। प्रदेश दुग्ध विकास बोर्डका अनुसार सुदूरपश्चिममा वार्षिक ३ लाख ५६ हजार मेट्रिक टनभन्दा बढी दूध उत्पादन हुने गरेको छ, जसमा कैलाली र कञ्चनपुरको योगदान ५२ प्रतिशत छ।तथ्याङ्कअनुसार प्रदेशमा दैनिक

सामग्रीको तालिका