काठमाडौँ । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का संयोजक एवं पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ श्रीलंकाको पाँचदिने राजनीतिक भ्रमण सम्पन्न गरी आइतबार स्वदेश फर्किएका छन्। जुलाई १५ मा श्रीलंका प्रस्थान गरेका उनले त्यहाँ आयोजित ‘ह्यान्ड्स अफ एसिया’ अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा प्रमुख वक्ताका रूपमा सम्बोधन गरेका थिए।भ्रमणका क्रममा प्रचण्डले श्रीलंकाको सत्तारुढ दल जनता विमुक्ति
धनकुटा
धनकुटा
धनकुटा जिल्ला नेपालको कोशी प्रदेश अन्तर्गत पर्ने एक महत्वपूर्ण पहाडी जिल्ला हो। यसको क्षेत्रफल ८९१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। धनकुटा नगरपालिकालाई यस जिल्लाको सदरमुकाम मानिन्छ।
यस जिल्लाको पूर्वमा तेह्रथुम र पाँचथर, पश्चिममा भोजपुर र उदयपुर, उत्तरमा संखुवासभा, र दक्षिणमा मोरङ तथा सुनसरी जिल्ला रहेका छन्। धनकुटा ऐतिहासिक रूपमा पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रको क्षेत्रीय सदरमुकाम समेत रहिसकेको छ।
धनकुटा कृषि, व्यापार, पर्यटन, र प्रशासनिक गतिविधिहरूका लागि महत्वपूर्ण जिल्ला हो। यहाँ अलैंची, अदुवा, कफी, चिया, मकै, आलु आदि प्रमुख कृषि उत्पादनहरू हुन्। हिले, भेडेटार, अर्जुनधारा, र छिन्टाङ देवीस्थान जस्ता स्थानहरू धार्मिक तथा पर्यटकीय दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छन्।
इतिहास
धनकुटा नेपालको पूर्वी पहाडी क्षेत्रको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, र प्रशासनिक रूपमा महत्वपूर्ण जिल्ला हो। यो जिल्ला इतिहासको विभिन्न कालखण्डमा किराँत, लिम्बुवान, र गोर्खाली राज्य व्यवस्थामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ।
प्रारम्भिक इतिहास
धनकुटाको इतिहास किराँतकालदेखि नै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। किराँतहरू नेपालका आदिवासी समुदायहरूमध्ये एक प्रमुख समुदाय हुन्। उनीहरूले लिम्बुवान क्षेत्र (हालको पूर्वी नेपाल) मा लामो समय शासन गरेका थिए।
याक्थुङ राज्य (लिम्बुवान): इतिहासविद्हरूका अनुसार, धनकुटा जिल्ला लिम्बुवान क्षेत्रअन्तर्गत पर्दथ्यो, जसलाई प्राचीन समयमा याक्थुङ लाजे फेदाप भनिन्थ्यो।
किराँती राजा होन्देन हाङ लगायतका आठ लिम्बु शासकहरूले यहाँ शासन गरेको मानिन्छ।
किराँतीकालमा यस क्षेत्रलाई धनुर्वाणको सहायताले जितिएको कथन पाइन्छ, जसले गर्दा लिम्बुवान नाम रहन गएको हो (लि = धनु, आवु = हान्ने, वान = राख्ने)।
मल्लकाल र बाह्य प्रभावहरू
मल्लकालको समयमा काठमाडौं उपत्यकामा मल्ल राजाहरूको शासन थियो, तर पूर्वी नेपालमा अझै किराँत समुदायको प्रभाव थियो।
यस समयमा तिब्बती प्रभाव पनि देखिन्छ।
स्रोङचङ गम्पो (तिब्बती राजा) को समयमा तिब्बतीहरूले लिम्बुवानमा हस्तक्षेप गरेको इतिहास पाइन्छ।
सिरिजंगा हाङ (८८०-९१५ ई.) ले लिम्बुवानमा शासन गरेका थिए र नयाँ लिम्बु लिपिको विकास गरेका थिए।
गोरखा राज्यको विस्तार र धनकुटा
धनकुटा जिल्लाको भू-भाग पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरण अभियानअघि लिम्बुवान अन्तर्गत पर्दथ्यो।
पृथ्वीनारायण शाहले १७७४ मा लिम्बुवान कब्जा गरेपछि धनकुटा गोरखाली राज्य अन्तर्गत आयो।
लिम्बु समुदायको शक्तिलाई स्वीकार गर्दै शाहले उनीहरूलाई रजौटा (आफ्नै तरिकाले शासन गर्न पाउने विशेष मान्यता) प्रदान गरेका थिए।
पछि, अभिमान सिंह बस्न्यातले साँगुरी गढी कब्जा गरी धनकुटालाई प्रशासनिक केन्द्र बनाएका थिए।
प्रशासनिक पुनर्संरचना (राणाकाल)
राणा शासनकालमा धनकुटा झन् महत्त्वपूर्ण बन्दै गयो।
वि.सं. १९४२ मा नेपाललाई ३२ जिल्लामा विभाजन गरियो, जसमा धनकुटालाई गौंडा (प्रमुख प्रशासनिक केन्द्र) बनाइयो।
धनकुटा गौंडा अन्तर्गत संखुवासभा, तेह्रथुम, ताप्लेजुङ्ग, पाँचथर, र इलाम पर्दथे।
वडाहाकिम प्रणाली लागू गरिएको थियो, जसले धनकुटालाई पूर्वी नेपालको मुख्य प्रशासनिक केन्द्र बनायो।
पञ्चायती व्यवस्था र धनकुटाको विकास
२०१९ सालमा नेपाललाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गर्दा धनकुटा जिल्ला पुनः परिभाषित गरियो।
कोशी अञ्चलको प्रमुख प्रशासनिक केन्द्र धनकुटा नै बनाइयो।
पञ्चायतकालमा धनकुटा शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र अन्य पूर्वाधार विकासका हिसाबले समृद्ध बन्न थाल्यो।
बहुदलीय व्यवस्था र समसामयिक युग
२०४६ सालको जनआन्दोलनपछि बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापित भएपछि धनकुटाको प्रशासनिक महत्त्व केही घट्यो, किनकि धेरै सरकारी कार्यालयहरू तराई (धरान, इटहरी, विराटनगर) तिर सरे।
यद्यपि, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, र पर्यटकीय महत्त्व कायमै रह्यो।
ऐतिहासिक स्थलहरू र सम्पदा
धनकुटाको इतिहासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका स्थलहरू:
साँगुरी गढी: गोरखाली सेनाले कब्जा गरेको ऐतिहासिक किल्ला। गोरखाली र लिम्बू सेनाबीच प्रमुख युद्ध भएको स्थान।
धनकुटा बजार: पुरानो व्यापारिक केन्द्र, जहाँ विभिन्न जातजाति र समुदायबीच आर्थिक तथा सामाजिक आदानप्रदान हुन्थ्यो।
पाख्रिबास: परम्परागत लिम्बु बस्ती तथा ऐतिहासिक गाउँ। हाल कृषि अनुसन्धान केन्द्रका रूपमा परिचित।
हिले: पथप्रदर्शकहरूको प्राचीन बासस्थान, व्यापारिक मार्गको प्रमुख चौकी।
कागते पोखरी: पुरानो किम्बदन्ती अनुसार यहाँ दुई पोखरी रहेको स्थान, जुन धार्मिक र ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
धनकुटा जिल्लाको नामकरण
धनकुटा जिल्लाको नामकरणबारे एकमत नभए पनि विभिन्न ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, र भौगोलिक आधारहरू प्रस्तुत गरिएका छन्। सम्भावित व्याख्याहरू निम्नानुसार छन्:
-
"धान्यकुट" सिद्धान्त: संस्कृत शब्द "धान्य" को अर्थ धान र "कुट" को अर्थ पहाड, शिखर वा राशि भन्ने हुन्छ। यस अर्थअनुसार, धनकुटा जिल्लाका पहाडी भूभागहरू धानको राशी जस्तै देखिने हुनाले यस क्षेत्रलाई "धान्यकुट" भनियो, जुन कालान्तरमा अपभ्रंश हुँदै "धानकुट" हुँदै "धनकुटा" बन्यो।
-
धनकुटा देवीस्थान: कतिपयका अनुसार, धनकुटा भन्ने नाम यस क्षेत्रमा रहेको धनकुटा नामको देवीस्थान का कारण रहन गएको हो।
-
धान कुट्ने ठूलो ओखल: स्थानीय जनश्रुति अनुसार, चुलीवन नजिकै किराँत आठपहरिया समुदायले धान कुट्ने ठूलो ओखल राखेका कारण यस स्थानको नाम "धनकुटा" रहन गएको हो।
-
भारतको "धनकुट्टी चैत्य" सँग सम्बन्ध: भारतको उत्तर प्रदेशको कानपुरमा रहेको "धनकुट्टी चैत्य" सँग किराँत आठपहरिया समुदायको बलियो सम्बन्ध रहेको विश्वास गरिन्छ। त्यसकै आधारमा यस क्षेत्रलाई धनकुटा नामाकरण गरिएको हुनसक्छ।
-
कागते पोखरी र ढिकी-ओखल कथा: एक पुरानो किंवदन्ती अनुसार, हालको कागते भन्ने ठाउँमा दुईवटा पोखरी रहेका थिए। ती पोखरीहरूकै आधारमा कुनै कल्पनाशील व्यक्तिले यस ठाउँलाई "धान कुट्ने ठाउँ" जस्तो देखिने निष्कर्ष निकाल्यो, जसबाट "धानकुटा" शब्द उत्पत्ति भएको हुनसक्छ।
माथि उल्लिखित व्याख्याहरूमा तार्किक दृष्टिकोणले हेर्दा, पहिलो कारण (धान्यकुट सिद्धान्त) सबैभन्दा उपयुक्त देखिन्छ, किनभने धनकुटाको भू-धरातलमा धानका थुम्काहरू जस्तै आकृतिहरू आज पनि देख्न सकिन्छ। त्यस्तै, कागते पोखरी र ढिकी-ओखल सम्बन्धी किंवदन्ती पनि निकै प्रचलित छ, यद्यपि हाल कागते पोखरी देखिँदैन। तर, पहाडका दुई थुम्काहरू ढिकीको खाँवाझैं देखिने भएकाले यो व्याख्यालाई पनि समर्थन गर्ने आधारहरू छन्।
यसरी, विभिन्न दृष्टिकोणले हेर्दा धनकुटा नामकरणका पछाडि ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, र भौगोलिक तत्त्वहरूको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको देखिन्छ।
-
भूगोल
धनकुटा जिल्ला नेपालका पूर्वी पहाडी जिल्लामध्ये एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो। यो जिल्ला भौगोलिक रूपमा विविधताले भरिएको छ।
- अक्षांश: २६° ३५' उत्तर देखि २७° १९' उत्तर
- देशान्तर: ८७° १९' पूर्व देखि ८७° ३३' पूर्व
- सिमाना:
- पूर्व: तेह्रथुम र पाँचथर
- पश्चिम: भोजपुर र उदयपुर
- उत्तर: संखुवासभा
- दक्षिण: मोरङ र सुनसरी
- क्षेत्रफल: ८९१ वर्ग किलोमिटर
- सबैभन्दा होचो स्थान: १२० मिटर (आहाले गाविस अन्तर्गतको कोकाहा खोला र सप्तकोशी दोभान)
- सबैभन्दा अग्लो स्थान: २,७०२ मिटर (मुर्तीढुङ्गा गाविसको पटेक डाँडा)
भौगोलिक विभाजन
धनकुटा जिल्लालाई दुई प्रमुख भू-भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ:
पहाडी भू-भाग
यो क्षेत्र धनकुटाको अधिकांश भू-भाग ओगट्ने उच्च पहाडी क्षेत्र हो।
- विशेषताहरू:
- उत्तरी भाग मिल्के डाँडाका शाखा-उपशाखाबाट निर्मित।
- यहाँ प्रसिद्ध ध्वजे डाँडा (२,०४७ मिटर) अवस्थित छ।
- दक्षिणी भाग महाभारत पर्वत श्रृङ्खलाको उत्तरी पाखोमा पर्छ।
- यहाँको माटो उब्जनीका लागि मध्यम उर्वर हुन्छ।
- जडीबुटी, चिया खेती, तथा फलफूल खेती गर्न उपयुक्त मानिन्छ।
बेसी भू-भाग
यो भू-भाग नदी तथा खोलाहरूको आसपासमा रहेको उपत्यका क्षेत्र हो।
-
मुख्य खोलाहरू:
- अरुण
- तमोर
- लेगुवा
- मुगा
- माङमाया
- निवुवा
- कोकाहा
-
विशेषताहरू:
- खोला-नदीहरूको आसपास उपत्यकाहरू बनेका छन्।
- सिंचाइको राम्रो सुविधा भएकाले कृषिका लागि अति उर्वर।
- धान, मकै, गहुँ, तरकारी, फलफूल खेती गर्न उपयुक्त।
- चुरे पहाडको फेदीमा माटो उर्वर हुँदा कृषिका लागि उपयुक्त फाँटहरू बनिएका छन्।
उचाइका आधारमा भू-भाग विभाजन
धनकुटा जिल्ला १२० मिटरदेखि २,७०२ मिटर उचाइसम्म फैलिएको छ। यसलाई उचाइका आधारमा तीन भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ।
तल्लो भू-भाग (१२० मिटर - ८०० मिटर)
- मुख्य रूपमा अरुण, तमोर र अन्य नदीका बेंसीहरू समेट्छ।
- माटो बलौटे र दोमट हुने भएकाले सिंचाइको राम्रो सम्भावना।
- बस्तीहरू बाक्लै छन्, मुख्यतः कृषिमा आधारित समुदायको बसोबास।
- तल्लो भू-भागमा विभिन्न कडा जातका वृक्षहरू पाइन्छन्।
मध्य भू-भाग (८०० मिटर - १,७०० मिटर)
- टारहरू र महाभारत पर्वत श्रृङ्खलाको बीचको भू-भाग समेट्छ।
- यहाँको माटो फुस्रो, खस्रो, पहेंलो तथा रातो माटो पाइन्छ।
- भू-क्षयको सम्भावना बढी।
- यहाँ धनकुटाको मुख्य जनसंख्या बसोबास गर्छ।
- मुख्यतः पतझर वन तथा घाँसे मैदानहरू पाइन्छन्।
उच्च भू-भाग (१,७०० मिटर - २,७०२ मिटर)
- महाभारत क्षेत्रको माथिल्लो भाग समेट्छ।
- गाढा खैरो माटो पाइन्छ, जसमा जैविक पदार्थको मात्रा उच्च हुन्छ।
- भू-क्षयको संवेदनशील क्षेत्र।
- जनसंख्या न्यून, मुख्यतः पशुपालन र जडीबुटी खेती गरिन्छ।
- वनस्पतिहरू मुख्य रूपमा झाडी तथा जडीबुटी प्रकारका हुन्छन्।
पालिका
धनकुटा जिल्ला प्रदेश नं. १ अन्तर्गत पर्ने जिल्ला हो। यस जिल्लामा हाल ७ वटा स्थानीय तह (पालिका) रहेका छन्, जसमा १ नगरपालिका र ६ गाउँपालिका समावेश छन्।
धनकुटा जिल्लाका स्थानीय तहहरू:
- धनकुटा नगरपालिका
- महालक्ष्मी गाउँपालिका
- संगुरिगढी गाउँपालिका
- सहिदभूमि गाउँपालिका
- छथर जोरपाटी गाउँपालिका
- पाख्रिबास गाउँपालिका
- सात्तलधार गाउँपालिका
यी स्थानीय तहहरू भौगोलिक विविधता, जनसंख्या घनत्व, प्राकृतिक स्रोत, र विकासका सम्भावनाका आधारमा फरक-फरक विशेषताहरू बोकेका छन्। धनकुटा नगरपालिका यस जिल्लाको मुख्य शहरी केन्द्र हो, जहाँ अधिकांश प्रशासनिक कार्यालयहरू अवस्थित छन्।
जातजाति, भाषा र धर्म
धनकुटा जिल्ला नेपालको पूर्वी पहाडी क्षेत्रमा पर्ने विविध जातजाति, भाषा, तथा धर्म मान्ने समुदायहरूको मिलनस्थल हो। भौगोलिक रूपमा पहाडी भूभागमा फैलिएको यो जिल्ला जातीय रूपमा समृद्ध, भाषिक रूपमा बहुपरिचययुक्त र धार्मिक रूपमा विविधतायुक्त क्षेत्रको रूपमा परिचित छ।
जातजाति:
धनकुटा जिल्लामा धेरै जातजातिहरूको बसोबास पाइन्छ। सामाजिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र भौगोलिक विशेषताको कारणले यहाँका समुदायहरूको परम्परा र जीवनशैली फरक-फरक देखिन्छ।
आदिवासी/जनजाति समूह:
धनकुटामा बसोबास गर्ने धेरै आदिवासी तथा जनजातिहरू छन्।
- राई: यो जिल्ला र आसपासका क्षेत्रमा सबैभन्दा धेरै पाइने आदिवासी जाति हो। राई समुदाय विभिन्न उपसमूहमा विभाजित छन्, जस्तै बान्तवा, थुलुङ, कुलुङ, चम्लिङ आदि।
- लिम्बु: राई समुदायपछि धनकुटामा ठूलो संख्यामा बसोबास गर्ने लिम्बु जाति हो। उनीहरूको भाषा, संस्कृति, तथा परम्परागत किरात धर्मको आफ्नै विशेषता छ।
- नेवार: व्यापार तथा व्यवसायमा संलग्न रहने यो समुदाय धनकुटाका विभिन्न बजार क्षेत्रमा पाइन्छ।
- तामाङ, गुरुङ, मगर, शेर्पा, सुनुवार, याक्खा: यी समुदायहरू पनि जिल्लाका पहाडी तथा पहाडी-कृषि क्षेत्रहरूमा पाइन्छन्।
बाहुन-क्षेत्री (पहाडे आर्य समूह):
- ब्राह्मण (पहाडे): धार्मिक कर्मकाण्ड, शिक्षा तथा प्रशासन क्षेत्रमा संलग्न रहने ब्राह्मण समुदाय धनकुटामा पाइन्छ।
- क्षेत्री: यो समुदाय परम्परागत रूपमा प्रशासन, सेना तथा कृषि व्यवसायमा संलग्न रहने गरेको छ।
दलित समुदाय:
- कामी, दमाई, सार्की, भन्ते, बादी: यी समुदाय परम्परागत रूपमा फलामका काम, सिलाई-कटाई, छाला-व्यवसाय तथा संगीतकला जस्ता पेशामा संलग्न थिए।
मधेसी तथा तराई मूलका समुदायहरू:
धनकुटाको दक्षिणी भेग तथा बजार क्षेत्रमा मधेसी समुदायका मानिसहरू पनि बसोबास गर्छन्।
- थारु, मुसहर, राजभंशी, झार्रा: यी समुदायहरू प्रायः कृषि तथा श्रम-प्रधान कार्यमा संलग्न छन्।
जातीय सहअस्तित्व:
धनकुटामा बसोबास गर्ने विभिन्न जातजातिहरू एकअर्कासँग अन्तरक्रिया गर्दै आएका छन्। भाषा, संस्कृति, परम्परा र पेशागत विविधताको बाबजुद पनि जातीय सहिष्णुता यो जिल्लाको प्रमुख विशेषता हो।
भाषा:
धनकुटा जिल्ला भाषिक रूपमा विविध क्षेत्र हो। यहाँ विभिन्न समुदायका मानिसहरूले आ-आफ्नो मातृभाषा प्रयोग गर्ने भए पनि सम्पर्क भाषाका रूपमा नेपाली भाषा प्रमुख रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
नेपाल सरकारद्वारा मान्यता प्राप्त भाषा:
- नेपाली: नेपाल राष्ट्रको आधिकारिक भाषा तथा सम्पर्क भाषा भएकाले सबै समुदायका मानिसहरू यो भाषा प्रयोग गर्छन्।
आदिवासी/जनजाति भाषाहरू:
- राई भाषाहरू:
- बान्तवा, कयु, कुलुङ, चम्लिङ, थुलुङ आदि।
- यी भाषाहरू किरात समुदायका उपजातिहरूले प्रयोग गर्छन्।
- लिम्बु भाषा:
- किरात लिम्बु समुदायको प्रमुख भाषा हो।
- नेवारी भाषा:
- नेवार समुदायको मौलिक भाषा हो।
- तामाङ, मगर, गुरुङ, शेर्पा, सुनुवार, याक्खा भाषा:
- यी समुदायका आ-आफ्नै मातृभाषाहरू छन्, जसको संरक्षण तथा प्रवर्धन भइरहेको छ।
- मैथिली, भोजपुरी, थारु भाषा:
- मधेस तथा तराई मूलका समुदायहरू प्रयोग गर्छन्।
भाषिक सहअस्तित्व:
अधिकांश स्थानीय मानिसहरूले आफ्नो मातृभाषा घरमा प्रयोग गर्ने भए पनि दैनिक जीवन, सरकारी कामकाज, व्यापार, तथा अन्य सामाजिक गतिविधिमा नेपाली भाषा प्रयोग गरिन्छ।
धर्म:
धनकुटामा विभिन्न धर्म मान्ने समुदायहरू पाइन्छन्। यहाँ परम्परागत धर्मका साथै नयाँ धर्महरू पनि विस्तार हुँदै गएका छन्।
हिन्दू धर्म (सबैभन्दा ठूलो धर्म):
- ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार, दलित, मधेसी तथा केही मगर, गुरुङ, तामाङ समुदाय हिन्दू परम्पराअनुसार जीवनयापन गर्छन्।
- मुख्य पर्वहरू: दशैं, तिहार, तीज, जन्माष्टमी, शिवरात्रि, होली आदि।
किरात धर्म:
- राई, लिम्बु, याक्खा, सुनुवार समुदायले किरात धर्म मान्छन्।
- यो धर्म प्रकृतिपूजक धर्म हो।
- मुख्य देवता: सुम्निमा-परुहाङ (आमा-बुबा प्रतीकका देवता)
- प्रमुख संस्कार: उभौली-उधौली पर्व (बाली लगाउने र टिप्ने चक्रसँग सम्बन्धित), छेत्ताक पर्व आदि।
बौद्ध धर्म:
- शेर्पा, तामाङ, गुरुङ, मगर समुदायमा प्रचलित छ।
- गुम्बा तथा बौद्ध स्तूपहरू धार्मिक स्थलका रूपमा परिचित छन्।
क्रिश्चियन धर्म:
- पछिल्लो समय धेरै मानिसहरू क्रिश्चियन धर्मतर्फ आकर्षित भएका छन्।
- चर्चहरू धनकुटाका विभिन्न भागमा स्थापना भएका छन्।
इस्लाम धर्म:
- मुस्लिम समुदायको संख्या थोरै भए पनि केही व्यक्तिहरू इस्लाम धर्म मान्छन्।
धार्मिक सहअस्तित्व:
धनकुटामा विभिन्न धर्मका मानिसहरू एकआपसमा सद्भावका साथ बसोबास गर्छन्। कुनै पनि ठूलो धार्मिक द्वन्द्व नभएकोले यो क्षेत्र धार्मिक सहिष्णुता भएको जिल्ला मानिन्छ।
जनसंख्या
धनकुटा जिल्लाको जनसंख्या सम्बन्धी विस्तृत जानकारी नेपाल सरकारको राष्ट्रिय जनगणना २०७८ (सन् २०२१) अनुसार निम्नानुसार छ:
कुल जनसंख्या र लिंग अनुपात
धनकुटा जिल्लाको कुल जनसंख्या १,६३,४१२ छ।
- पुरुष: ७३,२३४ (४४.८%)
- महिला: ७६,७५० (४७%)
- अन्य: ७ (०.०४%)
लिंग अनुपातलाई हेर्दा जिल्लामा महिलाको संख्या पुरुषको तुलनामा केही बढी छ, जुन नेपालका अधिकांश पहाडी जिल्लाहरूमा देखिने सामान्य प्रवृत्ति हो।
घरधुरी संख्या र औसत परिवार आकार
धनकुटा जिल्लामा कुल ४२,०७९ घरधुरी छन्।
- प्रति घरधुरी औसत जनसंख्या ३.९ रहेको छ।
- पहिला घरधुरीमा बढी सदस्य हुने प्रवृत्ति भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा परिवार सानो बनाउने चलन बढेको देखिन्छ।
शिक्षा र साक्षरता दर
धनकुटा नेपालको शिक्षाको हिसाबले अगाडि रहेको जिल्ला हो।
- साक्षरता दर: करिब ७५-८०%
- यहाँ पुराना विद्यालयहरू जस्तै धनकुटा बहुमुखी क्याम्पस र अन्य शैक्षिक संस्थाहरू छन्।
जनसंख्या वृद्धिदर
- पछिल्ला दशकहरूमा धनकुटामा जनसंख्या वृद्धिदर नकारात्मक (-०.५% प्रति वर्ष) रहेको छ।
- विशेषगरी युवा पुस्ता रोजगारीका लागि काठमाडौं, तराई वा विदेश जाने भएकाले जनसंख्या स्थिर वा घट्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।
जनसंख्या वितरण
- कुल जनसंख्याको करिब ५५% ग्रामीण क्षेत्रमा बस्छन्।
- बाँकी ४५% नगर क्षेत्रमा बसोबास गर्छन्, जसमा धनकुटा नगरपालिका मुख्य छ।
हावापानी र भू-उपयोग
धनकुटा जिल्ला नेपालको प्रदेश १ अन्तर्गत पर्ने एक प्रमुख पहाडी जिल्ला हो। यसको भौगोलिक विविधता, समशीतोष्ण हावापानी, कृषि, वन, पर्यटन, र अन्य भू-उपयोगका कारण यस क्षेत्र विशेष महत्त्वको मानिन्छ।
हावापानीको विविधता
धनकुटा जिल्लाको उचाइ समुद्री सतहबाट १२० मिटरदेखि २,७०२ मिटर सम्म रहेकोले यहाँको हावापानी पनि उचाइको आधारमा फरक-फरक देखिन्छ। उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम क्रमशः घट्ने भएकाले यस जिल्लामा उचाइको आधारमा निम्नानुसार हावापानी वर्गीकरण गर्न सकिन्छः
उपोष्ण मौसमी हावापानी (१२० मिटर - १,२०० मिटर)
- यो क्षेत्रमा गर्मी महिनामा मध्यम गर्मी महसुस गरिन्छ भने जाडो महिनामा चिसो बढी हुँदैन।
- औसत तापक्रम गर्मीमा २५-२९ डिग्री सेल्सियससम्म पुग्न सक्छ भने जाडो महिनामा १०-१५ डिग्री सेल्सियससम्म झर्छ।
- यहाँ वार्षिक वर्षा औसत १,५००-२,५०० मिलिमिटरको हाराहारीमा रहन्छ।
- मुख्यतः अरुण र तमोर नदी आसपासका बेसी क्षेत्रहरू यो हावापानीको दायरामा पर्छन्।
न्यानो समशितोष्ण हावापानी (१,२०० मिटर - २,१०० मिटर)
- यो क्षेत्र गर्मीमा सौम्य (moderate) तापक्रमयुक्त रहन्छ भने जाडो महिनामा केही चिसो महसुस हुन्छ।
- गर्मी महिनाको औसत तापक्रम २०-२५ डिग्री सेल्सियस रहन्छ भने जाडो महिनामा ५-१० डिग्री सेल्सियससम्म झर्छ।
- यो हावापानी मुख्य रूपमा धनकुटा बजार, हिले, भेडेटार लगायतका पहाडी भूभागमा पाइन्छ।
- वार्षिक वर्षा २,०००-३,५०० मिलिमिटरको हाराहारीमा रहन्छ।
ठण्डा समशितोष्ण हावापानी (२,१०० मिटर - ३,३०० मिटर)
- यो क्षेत्र मुख्यतः उच्च पहाडी भागहरूमा पर्दछ, जहाँ वर्षभर नै चिसो महसुस गरिन्छ।
- गर्मी महिनामा तापक्रम १५-२० डिग्री सेल्सियससम्म रहन्छ भने जाडो महिनामा तापक्रम ०-५ डिग्री सेल्सियससम्म झर्छ।
- यो क्षेत्रमा प्रायः हुस्सु लाग्ने, हावा शीतल बहने तथा जाडो महिनामा चिसो बढ्ने गर्दछ।
- वार्षिक वर्षा १,५००-३,००० मिलिमिटरको हाराहारीमा रहन्छ।
वर्षा र तापक्रम
धनकुटा जिल्लाको औसत वार्षिक वर्षा विविधतापूर्ण रहेको छ।
- न्यूनतम मासिक वर्षा केही महिनामा नगन्य (शून्य मिलिमिटर नजिक) हुन सक्छ भने
- अधिकतम मासिक वर्षा करिब ३९७.७ मिलिमिटर पुग्न सक्छ।
- वर्षाको उच्चतम मात्रा प्रायः असार-श्रावण महिनामा देखिन्छ, जब दक्षिण-पश्चिमी मनसुन सक्रिय हुन्छ।
तापक्रमको हिसाबले,
- औसत अधिकतम तापक्रम २८.६ डिग्री सेल्सियससम्म पुग्छ।
- औसत न्यूनतम तापक्रम ७.१ डिग्री सेल्सियससम्म झर्न सक्छ।
- जाडो महिनामा बिहान र रातको समयमा तापक्रम झन् कम हुनसक्छ।
हिमपातको प्रभाव
धनकुटा जिल्ला नेपालका अन्य उच्च हिमाली जिल्लाहरू जस्तो हिमपात प्रभावित क्षेत्र होइन। यद्यपि, ध्वजे डाँडा (२,०४७ मिटर), हिले, र आसपासका उच्च स्थानहरूमा हल्का हिमपात पर्ने सम्भावना रहन्छ। सामान्यतया, उच्च भू-भागमा हुस्सु लाग्ने, जाडो बढ्ने र शीतलहरको असर पर्ने देखिन्छ।
भू-उपयोग
धनकुटा जिल्लाको भू-उपयोगका विभिन्न स्वरूप पाइन्छन्, जसलाई मुख्य रूपमा निम्न भागहरूमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:
कृषि भूमि
- धनकुटाको ठूलो भूभाग खेतीयोग्य भूमिले ओगटेको छ।
- यहाँ उचाइ अनुसार विभिन्न प्रकारका बालीनाली उत्पादन गरिन्छ।
मुख्य बालीहरू:
- पहाडी भागहरूमा: कोदो, मकै, गहुँ, आलु, फापर, तोरी
- समथर भूभागमा: धान, मकै, गहुँ
- फलफूल खेती: सुन्तला, अलैंची, अम्बा, केरा
- तरकारी खेती: काउली, बन्दागोभी, मुला, गाजर
- व्यावसायिक चिया खेती: जिल्लाका केही भागहरूमा व्यावसायिक चिया खेती विस्तार हुँदै गएको छ।
वन क्षेत्र
- कुल क्षेत्रफलको झण्डै ४०% भू-भाग वन क्षेत्रले ढाकेको छ।
- वनको संरक्षणका लागि सामुदायिक वन व्यवस्थापन प्रभावकारी बन्दै गएको छ।
मुख्य वनस्पति:
- सल्लो, साल, चिलाउने, भोजपत्र, बाँस, गुराँस आदि पाइन्छ।
वन्यजन्तु:
- दुम्सी, घोरल, बँदेल, थार, चित्तल, कालीज, मृग आदि पाइन्छ।
घाँसेभूमि
- धनकुटाको उच्च भागमा गोठालो चरन क्षेत्रहरू छन्।
- यहाँ स्थानीय किसानहरू भेडा, बाख्रा, र गाई पाल्ने गर्छन्।
- चरन व्यवस्थापनका लागि केही ठाउँमा सामुदायिक चरन क्षेत्र कायम गरिएका छन्।
बस्ती तथा नगरीकरण
- धनकुटा नगरपालिका, भेडेटार, हिले जस्ता क्षेत्रहरूमा घना बसोबास पाइन्छ।
- ग्रामीण क्षेत्रमा घरहरू छरिएको रूपमा रहेका छन्।
- पछिल्ला वर्षहरूमा सहरोन्मुख बस्तीहरू बढ्दै गएका छन्।
औद्योगिक क्षेत्र
- धनकुटामा मुख्यतः कृषि आधारित तथा घरेलु उद्योग बढी प्रचलित छन्।
- यहाँको उद्योगहरूमा समावेश छन्:
- चिया उद्योग
- फलफूल प्रशोधन उद्योग
- बाख्रा तथा कुखुरा पालन उद्योग
पर्यटन
धनकुटा जिल्ला प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक महत्व, धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण जिल्ला हो। यहाँको हरियाली डाँडाकाँडा, हिमाली दृश्यावलोकन, धार्मिक तीर्थस्थल, र ऐतिहासिक स्थलहरूले पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्ने विशेषता राख्दछ। यस्ता स्थानहरूको विस्तृत वर्णन निम्नानुसार छ:
भेडेटार
अवस्थितिः धनकुटा सदरमुकामबाट २६ कि.मि. दक्षिण र धरानबाट १६ कि.मि. उत्तरमा
उचाइः १,४२० मिटर
विशेषताः
ब्रिटिश युवराज चाल्र्सले सन् १९८० (वि.सं. २०३८) मा भ्रमण गरेपछि चर्चित
"चाल्र्स प्वाइन्ट" बाट सप्तकोशी नदी, धरान बजार, तराईका फाँटहरू, मकालु, कञ्चनजङ्घा हिमश्रृंखलाको मनोरम दृश्य अवलोकन गर्न सकिने
यातायात, होटल तथा सुविधा सम्पन्न पर्यटकीय केन्द्र
आन्तरिक पर्यटकहरूको प्रमुख गन्तव्य
भेडेटारमा सुविधा सम्पन्न होटल तथा रिसोर्टहरू रहेकाले पर्यटकहरूले यहाँ बसोबास गर्दै विभिन्न साहसिक गतिविधिहरू जस्तै जंगल सफारी, पदयात्रा, साइकल यात्रा आदिमा संलग्न हुन सक्छन्।
ध्वजे डाँडा
अवस्थितिः भेडेटारबाट १३ कि.मि. पूर्व, डाँडाबजार गा.वि.स.
उचाइः २,०४७ मिटर
विशेषताः
पूर्वाञ्चलका १६ जिल्ला एकै स्थानबाट अवलोकन गर्न सकिने
नेपाल नक्सा निर्माणका लागि अक्षांश, देशान्तर निर्धारण गर्न प्रयोग हुने स्थल
हिउँद र वसन्त ऋतिमा विशेष रूपमा रमणीय स्थल
ध्वजे डाँडाबाट सूर्योदय र सूर्यास्त अवलोकन गर्ने पर्यटकहरूको आकर्षण केन्द्र बन्दै गएको छ। यहाँ पर्यटकीय पूर्वाधार विकास गरी अझ आकर्षक बनाउन सकिन्छ।
ठूलो वरको रुख
अवस्थितिः डाँडाबजार गा.वि.स., वडा नं. २, लाप्चेटार
विशेषताः
करिब २५० वर्ष पुरानो मानिने
१७ मिटर व्यासको फेद, एसियाकै सबैभन्दा ठूलो वरको रुख मान्यता
ऐतिहासिक एवं पर्यटकीय महत्वको स्थल
स्थानीय समुदायले यो रुखलाई धार्मिक आस्थासँग पनि जोडेर हेर्ने गर्छन्। यहाँ पर्यटकहरू शान्त वातावरणमा विश्राम लिन सक्ने वातावरण रहेको छ।
हिले तथा पाख्रिबास
अवस्थितिः धनकुटा नगरपालिका क्षेत्र, समुन्द्री सतहबाट १,९५० मिटरको उचाइ
विशेषताः
प्रायः वर्षभरि चिसो हावापानी
हिले गुम्बा, शेर्पा तथा तामाङ संस्कृतिले समृद्ध
हिले बजार ‘तोङ्बा’ र ‘सुकुटी’का लागि प्रसिद्ध
पाख्रिबासमा राष्ट्रिय कृषि अनुसन्धान केन्द्र रहेको छ
हिलेको संस्कृति, व्यञ्जन, तथा पर्यटन व्यवसायलाई प्रवर्द्धन गर्न सकिएमा यो क्षेत्र थप पर्यटकीय गन्तव्य बन्ने सम्भावना छ।
पञ्चकन्या शहीद स्मृति पार्क
अवस्थितिः छिन्ताङ्ग गा.वि.स., वडा नं. १
विशेषताः
वि.सं. २०३६ कार्तिक १७ मा छिन्ताङ्ग हत्याकाण्डमा मारिएका १५ शहीदहरूको सम्झनामा निर्मित
मदन भण्डारीको शालिक पनि राखिएको
ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय स्थल
यो स्थल ऐतिहासिक तथा शहीदहरूको सम्झनास्वरूप बनेको भएकाले स्थानीय तथा राष्ट्रिय पर्यटकका लागि विशेष महत्व राख्दछ।
काँगडापोखरी
अवस्थितिः धनकुटा नगरपालिकाभित्र
विशेषताः
करिब १५० वर्ष पुरानो पोखरी
धार्मिक एवं प्राकृतिक रूपमा महत्वपूर्ण स्थान
नजिकै रमणीय बनजंगल रहेको, पिकनिक तथा पदयात्राका लागि उपयुक्त
यहाँको प्राकृतिक सुन्दरता संरक्षण गर्न सकेमा काँगडापोखरी पर्यटकहरूको आकर्षणको केन्द्र बन्न सक्छ।
चमेरे ओडार
अवस्थितिः धनकुटा क्षेत्रमै रहेको ठूलो गुफा
विशेषताः
हजारौं चमेराहरूको बासस्थान
प्राकृतिक गुफा अध्ययन, साहसिक पर्यटकहरूका लागि आकर्षण
पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि गुफाको भित्री संरचना व्यवस्थित गर्न सकिएमा यो क्षेत्र अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा परिचित हुन सक्छ।
नमस्ते झरना (पारिपात्ले झरना)
अवस्थितिः धनकुटा नगरपालिका क्षेत्र
विशेषताः
करिब ५० मिटर अग्लो आकर्षक झरना
पर्यटकका लागि रमणीय दृश्यस्थल
वर्षायाममा झरनाको प्रवाह अत्यधिक आकर्षक
यदि यहाँ पूर्वाधार सुधार गरिएमा यो झरना नेपालकै प्रमुख झरनामध्ये एक बन्न सक्छ।
त्रिशुले पटेक डाँडा
अवस्थितिः धनकुटा जिल्लाको रमणीय डाँडा
विशेषताः
प्राकृतिक रूपमा अति सुन्दर, दृश्यावलोकनका लागि उपयुक्त
हिमाल, पहाड, तराईको समिश्रित दृश्य हेर्न सकिने
साहसिक पर्यटकहरूका लागि पदयात्रा गन्तव्य
यो क्षेत्र ट्रेकिङ, क्याम्पिङ तथा फोटोग्राफीका लागि उत्कृष्ट गन्तव्य हुन सक्छ।
धार्मिक एवं सांस्कृतिक स्थल
धनकुटा जिल्ला प्राकृतिक सौन्दर्यका साथै धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिकोणले पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यहाँका विभिन्न मन्दिर, देवीस्थान, र ऐतिहासिक धार्मिक स्थलहरूले धार्मिक आस्था राख्ने भक्तजनहरूका साथै पर्यटकहरूलाई पनि आकर्षित गर्दै आएका छन्। धनकुटाका धार्मिक स्थलहरूमा हिन्दू र किरात धर्मसँग सम्बन्धित थुप्रै पूजास्थलहरू रहेका छन्, जसले यहाँको सांस्कृतिक विविधतालाई झल्काउँछ।
जाल्पादेवी मन्दिर (छिन्ताङ देवी मन्दिर)
- अवस्थितिः धनकुटा बजारबाट ८ कोश पश्चिम, छिन्ताङ्ग गाविस
- प्रथम पूजारीः बुरुलेन नाकछोङ (राई जातिका)
- विशेषता:
- किरात समुदायका लागि पवित्र स्थल।
- यहाँ जाल्पादेवी र कन्यादेवी गरी दुईवटा मन्दिर छन्।
- यहाँ विशेष गरी किरात समुदायका भक्तजनहरू पूजाआजा गर्न आउने गर्छन्।
- यस मन्दिरमा विशेष चाडपर्वमा पूजा, बलि, र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छन्।
निशान भगवती मन्दिर
- अवस्थितिः धनकुटा नगरपालिका वडा नम्बर ६
- स्थापनाः करिब १६० वर्ष पहिले
- विशेषता:
- धनकुटाको प्रमुख धार्मिक केन्द्रहरूमध्ये एक।
- प्रत्येक वर्ष दशैंको अष्टमीका दिन सेनाद्वारा विशेष वली पूजा गरिन्छ।
- यस मन्दिरमा दैनिक पूजाआजा गरिन्छ।
- भगवतीको विशेष शक्तिस्थल मानिने र यहाँ आएका भक्तजनहरूको मनोकामना पूरा हुने विश्वास गरिन्छ।
शिवपाञ्चायन (विश्रान्ति मन्दिर)
- अवस्थितिः बेलहरा गाविस, वडा नम्बर ९, मूलघाट, तमोर नदी किनार
- स्थापनाः विसं २०४० मा विश्रान्ति मन्दिर नामक गैरसरकारी संस्थाबाट निर्माण
- विशेषता:
- यो मन्दिर वृद्धवृद्धाका लागि आश्रयस्थलको रूपमा विकास गरिएको छ।
- यहाँ २० जना वृद्धवृद्धाका लागि आवास, खानपान तथा अन्य व्यवस्थापन गरिएको छ।
- विवाह, ब्रतबन्ध तथा पितृकार्य गर्नका लागि उपयुक्त स्थान।
- हरेक वर्ष शिवरात्रीको दिन विशेष मेला लाग्छ।
पाथीभरा देवी मन्दिर
- अवस्थितिः भेडेटारबाट पश्चिम, ३० मिनेटको पैदल यात्रा दूरीमा।
- विशेषता:
- ताप्लेजुङ जिल्लाको प्रसिद्ध पाथीभरा देवीको प्रतीक मन्दिर।
- विशेष गरी धनकुटा, सुनसरी, र मोरङबाट भक्तजनहरू तिर्थयात्रा गर्न आउँछन्।
- मन्दिर परिसरबाट मनोरम दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ।
- यहाँ नवरात्रको समयमा विशेष पूजा र मेला लाग्छ।
मधुगंगा महादेवस्थान
- अवस्थितिः भिरगाउँ गाविस वडा नम्बर ४, मधुखोला किनार।
- विशेषता:
- ६० फिट लामो प्राकृतिक गुफाको अन्त्यमा रहेको शिवलिङ्गलाई महादेवको प्रतीक मानिन्छ।
- यस स्थानमा मार्ग पूर्णिमाका दिन विशेष पूजा एवं मेला आयोजना गरिन्छ।
- प्राकृतिक रूपमा निकै आकर्षक स्थान, पर्यटकका लागि पनि उपयुक्त स्थल।
नागेश्वर महादेव मन्दिर
- अवस्थितिः लेगुवा गाविस वडा नम्बर ५
- नामाकरणः नाग आकारको शिवलिङ्ग भेटिएको कारण यसलाई नागेश्वर महादेव भनिएको।
- विशेषता:
- करिब २०० वर्ष पुरानो मन्दिर।
- श्रावण महिना, प्रत्येक पूर्णिमा, नागपञ्चमी, शिवरात्री, र बडादशैंमा विशेष पूजा गरिन्छ।
- भक्तजनहरूका लागि विशेष धार्मिक आस्थाको केन्द्र।
मार्गाथान
- अवस्थितिः धनकुटा नगरपालिका वडा नम्बर ५, बिहिबारे हाट।
- सम्बन्ध: आठपहरिया राई जातिसँग सम्बन्धित।
- विशेषता:
- धुले पूजा, न्वागी पूजा, र मंसिरे पूर्णिमाका दिन विशेष पूजा गरिन्छ।
- पूजामा सुगुरको पाठा र कुखुराको चल्ला बलि दिने परम्परा।
- यस ठाउँलाई आठपहरिया समुदायका लागि अत्यन्तै पवित्र स्थल मानिन्छ।
चतुर्भुज विष्णु मन्दिर
- अवस्थितिः डाँडाबजार।
- विशेषता:
- पुरानो शैलीमा निर्मित मन्दिर।
- पुरातत्त्व विभागद्वारा छैठौं शताब्दी तिरको चतुर्भुज विष्णुको प्रस्तर मूर्ति स्थापना गरिएको स्थान।
- ऐतिहासिक एवं पुरातात्त्विक महत्व रहेको स्थल।
धर्म देवी मन्दिर
- अवस्थितिः मारेकटहरे गाउँ विकास समिति वडा नं ९, माझगाउँ।
- विशेषता:
- यो मन्दिरमा स्वच्छ मनले मागेमा मनोकामना पूरा हुने विश्वास गरिन्छ।
- पुरातन शैलीमा निर्मित मन्दिर।
- विशेष गरी न्वागी पूजा, एकादशी, र अन्य चाडपर्वमा विशेष पूजा गरिन्छ।
व्यापारिक केन्द्रहरू
धनकुटा जिल्ला पूर्वी नेपालमा अवस्थित एक महत्त्वपूर्ण पहाडी जिल्ला हो। यस जिल्लामा विभिन्न व्यापारिक केन्द्रहरू रहेका छन्, जसले स्थानीय तथा क्षेत्रीय अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउने कार्य गरिरहेका छन्। यी बजारहरू कृषि उत्पादनको किनबेच, उपभोग्य वस्तुहरू, निर्माण सामग्री, पशुपालन, जडीबुटी, लत्ताकपडा तथा पर्यटन व्यवसायका लागि महत्त्वपूर्ण छन्।
मौजुदा महत्त्वपूर्ण बजार केन्द्रहरू
यी बजारहरू हाल सञ्चालनमा छन् र धनकुटाको आर्थिक तथा व्यापारिक गतिविधिको मुख्य आधारस्तम्भ बनेका छन्।
धनकुटा बजार
- धनकुटा नगरपालिकाको प्रमुख व्यापारिक केन्द्र।
- खाद्यान्न, लत्ताकपडा, इलेक्ट्रोनिक्स, निर्माण सामग्री, औषधि, तथा घरेलु सामग्रीहरूको किनबेच हुने प्रमुख स्थान।
- बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरू, ठूला व्यवसायी तथा सरकारी कार्यालयहरू रहेको क्षेत्र।
पाख्रिबास बजार
- पाख्रिबास कृषि अनुसन्धान केन्द्रको कारण प्रसिद्ध।
- कृषि उत्पादन, नर्सरी, बिउबिजन, फलफूल, तथा पशुपालन सम्बन्धी व्यापार केन्द्र।
- विशेषगरी कृषिमा आधारित व्यवसाय गर्ने किसानहरूको प्रमुख थलो।
हिले बजार
- धनकुटा नगरपालिका-६ मा अवस्थित ऐतिहासिक व्यापारिक केन्द्र।
- मुख्यतः आलु, अदुवा, तरकारी, फलफूल तथा दुग्धजन्य उत्पादनको प्रमुख हाटबजार।
- भेडेटार जाने पर्यटकहरूका लागि विश्रामस्थल।
सिंधुवा बजार
- धनकुटा जिल्लाको उत्तर-पश्चिम क्षेत्रमा रहेको महत्त्वपूर्ण बजार।
- खाद्यान्न, कृषि उपज, तथा पशुपालन सम्बन्धी व्यापारका लागि परिचित।
- पहाडी भेगका गाउँबाट सामान ल्याइ बिक्री गर्ने मुख्य स्थल।
भेडेटार बजार
- धनकुटा-सुनसरी सीमानामा रहेको प्रमुख पर्यटकीय क्षेत्र।
- होटल, रेस्टुरेन्ट, घरेलु हस्तकला, कृषि उत्पादन, तथा पशु व्यवसायको महत्त्वपूर्ण केन्द्र।
- आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूका लागि लोकप्रिय स्थान।
उत्तरपानी बजार
- स्थानीय कृषि उत्पादनको प्रमुख बजार।
- दैनिक उपभोग्य सामग्री तथा कृषि व्यापारका लागि महत्त्वपूर्ण।
जीतपुर बजार
- स्थानीय र क्षेत्रीय व्यापारको केन्द्र।
- तरकारी तथा फलफूल व्यापारका लागि परिचित।
डाँडाबजार
- ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको क्षेत्र।
- पुरानो शैलीमा निर्मित चतुर्बाहु विष्णु मन्दिरको कारण धार्मिक पर्यटन पनि फस्टाएको।
छ नम्बर बुधबारे बजार
- साप्ताहिक रूपमा बुधबारका दिन विशेष हाटबजार लाग्ने।
- घरेलु उत्पादन, कृषि उपज, तथा पशुपालनमा आधारित व्यापार।
राजारानी बजार
- धनकुटा जिल्लाको पर्यटकीय गन्तव्य।
- कृषि, दुग्ध व्यवसाय, तथा स्थानीय उत्पादनको प्रमुख बजार।
जोरपाटी बजार
- धनकुटा जिल्लाको ग्रामीण भेगमा अवस्थित महत्त्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्र।
- कृषि उत्पादन तथा पशुपालनमा आधारित बजार।
सम्भावित महत्त्वपूर्ण बजार केन्द्रहरू
यी बजारहरू हाल व्यापारिक रूपमा विस्तार भइरहेको र आगामी दिनमा अझै व्यवस्थित भई महत्त्वपूर्ण बजार बन्न सक्ने सम्भावना बोकेका क्षेत्रहरू हुन्।
थलथले बजार
- सम्भावित व्यापारिक केन्द्रका रूपमा विकसित हुँदै।
- स्थानीय उत्पादन, पशुपालन, तथा दैनिक उपभोग्य सामग्रीको बजार।
मौनाबुधुक बजार
- खाद्यान्न, कृषि उत्पादन, तथा जडीबुटी व्यापारको सम्भावना।
- यातायात तथा पूर्वाधार सुधारसंगै आर्थिक केन्द्र बन्ने सम्भावना।
चुलाचुली बजार
- धनकुटा-सुनसरीको व्यापारिक तथा यातायात केन्द्र बन्न सक्ने क्षेत्र।
- कृषि उत्पादन तथा निर्माण सामग्रीको कारोबार विस्तार हुने सम्भावना।
मूलघाट बजार
- कोशी राजमार्गको छेउमा अवस्थित व्यापारिक सम्भावना बोकेको क्षेत्र।
- यातायात तथा पूर्वाधार विकास भएमा प्रमुख व्यापारिक केन्द्र बन्न सक्ने।
मुढेबास बजार
- कृषि उत्पादन तथा पशुपालन व्यवसायका लागि महत्त्वपूर्ण।
- नयाँ पूर्वाधार तथा यातायात विकास आवश्यक।
साम्बुगाउँ (छिन्ताङ्ग)
- छिन्ताङ्ग क्षेत्रको व्यापारिक सम्भावना बोकेको स्थान।
- कृषि तथा घरेलु उत्पादनको व्यापार गर्न सकिने प्रमुख केन्द्र।
लेगुवा बजार
- तमोर नदी किनारमा अवस्थित सम्भावित व्यापारिक केन्द्र।
- विशेष गरी माछा व्यवसाय, निर्माण सामग्री तथा कृषि उत्पादनको थलो।
डाँडाबजार
- हाल सञ्चालनमा रहे पनि अझै व्यापारिक रूपमा विस्तार गर्ने सम्भावना।
- पर्यटन, कृषि तथा स्थानीय उत्पादनको प्रमुख केन्द्र बन्ने सम्भावना।
चित्रे (मारेकटहरे)
- ग्रामीण भेगको व्यापारिक केन्द्र बन्न सक्ने सम्भावना।
- कृषि उत्पादन तथा पशुपालनमा आधारित व्यापारको थलो।
चानुवा बजार
- कृषि, पशुपालन तथा खाद्य व्यवसाय विस्तार गर्न सकिने क्षेत्र।
मूर्तिढुङ्गा बजार
- ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको सम्भावित व्यापारिक केन्द्र।
- स्थानीय हस्तकला, घरेलु उत्पादन तथा कृषि व्यापारको सम्भावना।
घोर्लिखर्क बजार
- पर्यटन, कृषि तथा स्थानीय उत्पादनका लागि उपयुक्त व्यापारिक क्षेत्र।
कुरुलेतेनुपा बजार
- कृषिमा आधारित व्यापार विस्तार गर्न सकिने सम्भावना।
- यातायात पूर्वाधार निर्माण भएमा व्यापारिक हब बन्न सक्ने।
त्रिवेणी (छिन्ताङ्ग) बजार
- धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटन केन्द्रका रूपमा व्यापारिक महत्त्व बोकेको।
- कृषि तथा हस्तकला व्यापारको सम्भावना।
घुमाउने (मारेकटहरे) बजार
- सम्भावित व्यापारिक केन्द्र, विशेष गरी स्थानीय उत्पादन तथा कृषि व्यापारका लागि।
- बजार विस्तार तथा यातायात पूर्वाधार सुधार आवश्यक।
शिक्षा र स्वास्थ्य
धनकुटा जिल्ला पूर्वी नेपालमा अवस्थित एक महत्वपूर्ण पहाडी जिल्ला हो, जसले शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा ऐतिहासिक रूपमा अग्रणी भूमिका खेलेको छ। यहाँका विद्यालय, कलेज तथा स्वास्थ्य संस्थाहरूले स्थानीय बासिन्दाहरूलाई गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्दै आएका छन्। शिक्षाको स्तर उच्च रहेको छ भने स्वास्थ्य सेवा सुविधाहरू पहाडी क्षेत्रका लागि तुलनात्मक रूपमा राम्रो मानिन्छ।
शिक्षा क्षेत्र
धनकुटा जिल्ला नेपालको प्रमुख शैक्षिक केन्द्रहरूमध्ये एक हो। यस जिल्लाले पूर्वी नेपालमा आधुनिक शिक्षा प्रवर्द्धन गर्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। धनकुटाको शैक्षिक वातावरण व्यवस्थित, अध्ययनमैत्री र गुणस्तरीय शिक्षामा आधारित छ।
विद्यालय शिक्षा
विद्यालय तहमा धनकुटा जिल्ला नेपालका उत्कृष्ट जिल्लाहरूमध्ये एक मानिन्छ। यहाँ सरकारी तथा निजी विद्यालयहरू सञ्चालित छन्, जसले प्राविधिक, व्यावसायिक तथा सामान्य शिक्षालाई प्रवर्द्धन गर्छन्।
-
प्राथमिक, निम्न माध्यमिक र माध्यमिक तहका विद्यालयहरू
- प्रत्येक स्थानीय तहमा सरकारी विद्यालय सञ्चालनमा छन्।
- कतिपय विद्यालयहरूले अंग्रेजी माध्यमबाट समेत शिक्षा प्रदान गर्छन्।
- विद्यालय शिक्षालाई अझ प्रभावकारी बनाउन विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूले पनि सहयोग गर्दै आएका छन्।
-
महत्त्वपूर्ण माध्यमिक विद्यालयहरू
- धनकुटा विद्यालय
- पाख्रिबास मावि
- हिले मावि
- भेडेटार मावि
- जितपुर मावि
- डाँडाबजार मावि
- कुरुलेतेनुपा मावि
यी विद्यालयहरू स्थानीय विद्यार्थीहरूका लागि उत्कृष्ट शिक्षाको माध्यम बन्न सफल भएका छन्।
- प्राविधिक तथा व्यावसायिक तालिम
- कतिपय विद्यालयहरूले कृषि, सूचना प्रविधि, व्यापार तथा अन्य व्यावसायिक तालिमसमेत प्रदान गर्छन्।
- विद्यार्थीहरूलाई व्यावहारिक ज्ञान दिने उद्देश्यले विभिन्न व्यावसायिक तथा सीपमूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरिन्छ।
उच्च शिक्षा
धनकुटा जिल्लामा उच्च शिक्षाको लागि विभिन्न प्रतिष्ठित कलेजहरू सञ्चालनमा छन्। यी कलेजहरू स्नातक तथा स्नातकोत्तर तहसम्मका विभिन्न विषयहरूमा शिक्षण प्रदान गर्छन्।
-
धनकुटा बहुमुखी क्याम्पस (Tribhuvan University - TU)
- स्नातक तथा स्नातकोत्तर तहका अध्ययनहरू प्रदान गर्छ।
- मानविकी, व्यवस्थापन, शिक्षा तथा अन्य विषयहरू उपलब्ध छन्।
-
पाख्रिबास कृषि कलेज
- कृषि तथा पशुपालन विषयमा अध्ययन गराइन्छ।
- कृषिमा अनुसन्धान तथा नवीन प्रविधि विकासमा केन्द्रित।
-
कुमारी माई कलेज, हिले
- वाणिज्य र व्यवस्थापन शिक्षामा केन्द्रित।
- स्नातक तहमा वित्त, व्यवस्थापन तथा अर्थशास्त्र विषयहरू उपलब्ध।
-
नर्सिङ तथा स्वास्थ्य सम्बन्धी कलेजहरू
- स्वास्थ्य क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न केन्द्रित।
- विद्यार्थीहरूलाई नर्सिङ, फार्मेसी तथा अन्य स्वास्थ्य सम्बन्धी विषयहरूमा तालिम प्रदान गरिन्छ।
प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा
प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षाले रोजगारमुखी शिक्षा प्रवर्द्धन गर्दै आएको छ।
-
C.T.E.V.T. (Council for Technical Education and Vocational Training)
- विभिन्न व्यवसायिक तथा प्राविधिक तालिमहरू प्रदान गरिन्छ।
- स्वास्थ्य, कृषि, निर्माण, सूचना प्रविधि तथा व्यवस्थापन विषयमा व्यावहारिक शिक्षा प्रदान गर्ने।
-
पाख्रिबास कृषि अनुसन्धान केन्द्र
- कृषिमा अनुसन्धान तथा तालिम प्रदान गर्न केन्द्रित।
- कृषकहरूलाई नयाँ प्रविधिबारे जानकारी दिने तथा व्यावहारिक सीप प्रदान गर्ने।
स्वास्थ्य क्षेत्र
धनकुटा जिल्लामा स्वास्थ्य सेवाको विकास तुलनात्मक रूपमा राम्रो रहेको छ। पहाडी भूगोल भए पनि जिल्ला तथा स्थानीय तहका अस्पतालहरू, स्वास्थ्य चौकीहरू, तथा निजी स्वास्थ्य संस्थाहरूले नागरिकहरूलाई सेवा प्रदान गरिरहेका छन्।
प्रमुख स्वास्थ्य संस्थाहरू
धनकुटामा सरकारी तथा निजी दुवै प्रकारका स्वास्थ्य संस्थाहरू उपलब्ध छन्।
धनकुटा जिल्ला अस्पताल
- जिल्ला स्तरीय प्रमुख अस्पताल।
- सामान्य तथा विशेषज्ञ सेवा उपलब्ध।
- आकस्मिक सेवा, प्रसूति सेवा, शल्यक्रिया तथा अन्य आधुनिक उपचार सेवा।
पाख्रिबास अस्पताल
- क्षेत्रीय स्तरको अस्पताल, जहाँ विभिन्न स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरिन्छ।
- ग्रामीण भेगका नागरिकहरूको स्वास्थ्य सेवा सुधार गर्ने उद्देश्यले सञ्चालन गरिएको।
प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू
- धनकुटाका विभिन्न स्थानहरूमा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू छन्, जस्तैः
- हिले, भेडेटार, जितपुर, डाँडाबजार, छिन्ताङ्ग, कुरुलेतेनुपा
- यी केन्द्रहरूले आधारभूत स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्छन्।
स्वास्थ्य चौकीहरू
- प्रत्येक स्थानीय तहमा स्वास्थ्य चौकी सञ्चालनमा छन्।
- सामान्य रोगहरूको उपचार, गर्भवती तथा नवजात शिशु हेरचाह, खोप तथा अन्य आधारभूत स्वास्थ्य सेवा।
निजी स्वास्थ्य संस्थाहरू
धनकुटामा निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित स्वास्थ्य संस्थाहरू पनि उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि हुँदै गएका छन्।
- निजी नर्सिङ होमहरू
- औषधि पसलहरू
- दन्त तथा आँखासम्बन्धी क्लिनिकहरू
मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य
धनकुटा जिल्लामा मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य सेवामा विशेष ध्यान दिइएको छ।
- मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य सेवा सुधार कार्यक्रम सञ्चालन
- खोप तथा पोषण अभियान सञ्चालन
- गर्भवती महिला तथा नवजात शिशुहरूको विशेष हेरचाह
स्वास्थ्य चुनौतीहरू तथा समाधानहरू
चुनौतीहरू:
- दुर्गम क्षेत्रका बासिन्दाहरूलाई स्वास्थ्य सेवामा सहज पहुँच नहुनु।
- दक्ष चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीहरूको अभाव।
- स्वास्थ्य पूर्वाधार तथा उपकरणको अभाव।
सम्भावित समाधानहरू:
- प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूलाई थप सशक्त बनाउने।
- सञ्चार तथा प्रविधिको माध्यमबाट टेलिमेडिसिन सेवा विस्तार गर्ने।
- चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीहरूको संख्या बढाउने।
- गाउँ-गाउँमा स्वास्थ्य चौकी तथा स्वास्थ्य स्वयंसेवक परिचालन गर्ने।
यातायात
धनकुटा जिल्ला नेपालको पूर्वी पहाडी भूभागमा अवस्थित हुँदा यहाँको यातायात संरचना अन्य समथर भागहरूभन्दा भिन्न रहेको छ। पहाडी भौगोलिक जटिलता, उच्च तथा निम्न भूभाग, घना जंगल र चट्टानी पहाडहरूले गर्दा सडक निर्माण चुनौतीपूर्ण रहेको छ। तथापि, विभिन्न विकास परियोजनाहरू मार्फत यातायात पूर्वाधार विस्तार भइरहेको छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
धनकुटामा यातायातको प्रारम्भिक अवस्था निकै कठिन थियो। कुनै समय यातायातका साधनको अभावले स्थानीय बासिन्दाहरूले दैनिक उपभोग्य वस्तुहरू पैदल बोकेर बिभिन्न स्थानहरूमा पुयाउने गर्थे। धरान-धनकुटा व्यापारिक मार्ग प्रमुख रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो, जहाँबाट उपभोग्य सामग्रीहरू ढुवानी गर्न घोडा, खच्चर, र भरिया मुख्य साधन थिए।
२०२२ सालदेखि नै नेपाल सरकार तथा अन्तर्राष्ट्रिय दातृ निकायहरू (विशेषतः यूके नेपाल सडक परियोजना) को सहयोगमा धनकुटामा सडक सञ्जाल विस्तारको सम्भाव्यता अध्ययन गरिएको थियो। त्यसपछि २०३३ सालदेखि धरान-धनकुटा सडकको निर्माण औपचारिक रूपमा सुरु भयो।
सडक यातायातको विकास
धरान-धनकुटा सडक मार्ग
नेपालको महत्वपूर्ण राजमार्गहरूमध्ये एक कोशी राजमार्ग (H08) अन्तर्गत पर्ने धरान-धनकुटा सडकखण्ड धनकुटाका लागि जीवनरेखा मानिन्छ।
- यो ३६ किलोमिटर लामो सडक खण्ड हाल मदन भण्डारी मार्ग को नामबाट परिचित छ।
- २०३८ सालमा धरानदेखि धनकुटा सदरमुकामसम्मको सडक पहिलो पटक कालोपत्रे गरिएको थियो।
- यो मार्गले पूर्वी नेपालका जिल्ला (संखुवासभा, तेह्रथुम, भोजपुर) लाई धनकुटामार्फत धरान तथा तराई क्षेत्रसँग जोड्ने महत्वपूर्ण भौगोलिक सम्पर्क स्थापित गराएको छ।
धनकुटा-हिले सडक खण्ड
- विसं २०४३ मा धनकुटा सदरमुकामदेखि हिलेसम्मको सडक खण्ड कालोपत्रे गरिएको थियो।
- हिले यातायात तथा व्यापारका लागि मुख्य केन्द्र हो, जसले संखुवासभा र तेह्रथुम जिल्लाहरूलाई पनि जोड्ने कार्य गर्दछ।
धनकुटा-तेह्रथुम सडक मार्ग
- धनकुटाबाट तेह्रथुम जिल्लाको सिमानासम्म ३२ किलोमिटरको सडक खण्ड रहेको छ।
- यो सडकले धनकुटालाई तेह्रथुम, संखुवासभा तथा भोजपुरसँग थप निकट बनाउने भूमिका खेल्छ।
- हाल यो सडक विस्तार तथा स्तरोन्नति गरिँदैछ।
वैकल्पिक यातायात सम्भावना र चुनौतीहरू
हवाई यातायातको अभाव
धनकुटा पहाडी जिल्ला भए पनि यहाँ हालसम्म वाणिज्यिक हवाई सेवा उपलब्ध छैन।
- भूगोलको जटिलताका कारण धनकुटामा विमानस्थल निर्माण चुनौतीपूर्ण मानिएको छ।
- यात्रु तथा मालसामान ढुवानीका लागि हवाई मार्ग अत्यन्त उपयोगी हुन सक्थ्यो।
- हाल हवाई सेवाका लागि धरान, विराटनगर वा काठमाडौंबाट अन्य विमानस्थलहरू प्रयोग गर्नुपर्छ।
भविष्यका सम्भावित समाधानहरू
- धनकुटामा छोटो धावनमार्गसहितको हवाई सेवा स्थापना गर्ने सम्भाव्यता अध्ययन आवश्यक छ।
- आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी अन्तर जिल्ला सडकहरूको स्तरोन्नति तथा नयाँ सुरुङ मार्ग निर्माण गर्न सकिन्छ।
- पहाडी भूगोललाई ध्यानमा राख्दै रोपवे, केबलकार तथा विद्युतीय बस सेवा जस्ता वैकल्पिक यातायात प्रणालीको विकास गर्न सकिन्छ।
वर्तमान अवस्था र संभावित सुधारहरू
धनकुटा जिल्लामा पछिल्लो समय यातायात पूर्वाधारमा सुधार भई नयाँ ग्रामीण सडकहरूको निर्माण भइरहेको छ। ग्रामीण भेगहरूलाई सदरमुकाम तथा अन्य प्रमुख शहरहरूसँग जोड्नका लागि विभिन्न योजना कार्यान्वयन गरिएका छन्।
धनकुटा-द्वारबसे-पाख्रिबास सडक: कृषि उत्पादन ढुवानीमा मद्दत पुर्याउने।
हिले-तमोर करिडोर सडक: धनकुटाबाट तमोर करिडोर हुँदै संखुवासभा र ताप्लेजुङ जोड्ने महत्वाकांक्षी परियोजना।
धरान-भेडेटार-धनकुटा-बसन्तपुर-तेह्रथुम सडक: पर्यटन विकास तथा व्यापार वृद्धिमा महत्वपूर्ण भूमिका।
सुझावहरू
- सडक विस्तार र स्तरोन्नति: मुख्य राजमार्गहरू फराकिला बनाउनुपर्छ।
- भौगोलिक चुनौतीलाई सम्बोधन: सुरुङमार्ग तथा वैकल्पिक मोडेलमा लगानी आवश्यक।
- पर्यटन अनुकूल यातायात सुधार: भेडेटार, हिले, पाख्रिबास आदि क्षेत्रका लागि पर्यटकीय बस तथा रोपवे सेवा प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ।
सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था
धनकुटा नेपालका पहाडी जिल्लाहरूमध्ये एक महत्वपूर्ण जिल्ला हो। पूर्वी पहाडी क्षेत्रको केन्द्रका रूपमा रहेको यस जिल्लाले सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, शिक्षा, स्वास्थ्य, पर्यटन लगायतका क्षेत्रमा विशिष्ट पहिचान बनाएको छ।
सामाजिक अवस्था
धनकुटाको सामाजिक संरचना बहुजातीय, बहुभाषिक तथा बहुसांस्कृतिक विशेषताहरूले भरिपूर्ण छ। यहाँका बासिन्दाहरूको जीवनशैली, परम्परा तथा धार्मिक विश्वासहरू विविध छन्।
जनसंख्या तथा जातीय संरचना
नेपाल सरकारको २०६८ को जनगणना अनुसार धनकुटाको जनसंख्या करिब १,६३,४१२ थियो, जुन समयसँगै परिवर्तन भइसकेको छ।
यहाँ बसोबास गर्ने प्रमुख जातीय समुदायहरू:
- राई, लिम्बू, ब्राह्मण, क्षेत्री, मगर, नेवार, दलित, गुरूङ, तामाङ तथा अन्य आदिवासी जनजातिहरू।
- जातीय तथा भाषिक विविधताको बावजुद यहाँको समाजमा आपसी मेलमिलाप र सहअस्तित्व देख्न पाइन्छ।
भाषा तथा धर्म
प्रमुख भाषाहरू:
- नेपाली, लिम्बू, राई (बान्तावा), नेवारी, मगर, गुरूङ आदि।
धर्म:
- हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको बाहुल्य भए पनि
- बौद्ध, किरात, इसाई, इस्लाम धर्म मान्ने समुदायहरू पनि छन्।
सामाजिक सेवा तथा विकास
- शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, सरसफाइ, सडक जस्ता पूर्वाधारको विकासले समाजको जीवनस्तरमा सुधार आएको छ।
- धनकुटा नगरपालिका तथा अन्य स्थानीय तहहरूले सामाजिक सेवाहरू प्रवाह गरिरहेका छन्।
- बालबालिकाको शिक्षा, महिला सशक्तिकरण, पिछडिएका समुदायको उत्थानका लागि विभिन्न संघसंस्थाहरू सक्रिय छन्।
शिक्षा अवस्था
धनकुटा शिक्षा क्षेत्रको राम्रो केन्द्रका रूपमा परिचित छ।
यहाँ रहेका प्रमुख शिक्षण संस्थाहरू:
- महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस
- धरानस्थित बिपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान (नजिकै)
- विभिन्न सामुदायिक तथा निजी विद्यालयहरू।
चुनौतीहरू:
- शिक्षाको गुणस्तर राम्रै भए पनि प्राविधिक तथा व्यवसायिक शिक्षामा थप लगानी आवश्यक देखिन्छ।
स्वास्थ्य सुविधा
- धनकुटा अस्पताल तथा अन्य प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूले स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरिरहेका छन्।
- जिल्ला स्वास्थ्य सेवा क्षेत्रले गाउँगाउँमा स्वास्थ्य सेवा पुर्याउन कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेको छ।
- तर, विशेषज्ञ सेवा तथा उच्चस्तरको मेडिकल सुविधाका लागि धरान वा विराटनगर जानुपर्ने बाध्यता रहेको छ।
आर्थिक अवस्था
धनकुटाको अर्थतन्त्र मुख्यतः कृषि, पर्यटन, व्यापार तथा सेवा क्षेत्रमा आधारित छ।
कृषि तथा पशुपालन
धनकुटाको मुख्य आयस्रोत कृषि हो, जसमा पारम्परिक तथा व्यवसायिक कृषि दुवै प्रचलनमा छन्।
उत्पादन हुने प्रमुख बालीहरू:
- खाद्यान्न: मकै, धान, कोदो, गहुँ।
- नगदेबाली: अलैंची, अम्लिसो, अदुवा, चिया, कफी, सुन्तला।
अन्य विकास:
- पछिल्लो समय व्यावसायिक पशुपालन (गाई, भैंसी, बाख्रा, कुखुरा) तथा डेरी व्यवसाय फस्टाउँदै गएको छ।
- कृषि उत्पादनलाई प्रविधिसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ।
व्यापार तथा व्यवसाय
- धनकुटा नगरपालिका र हिले बजार जिल्लाका प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरू हुन्।
- स्थानीय व्यापार कृषि उत्पादन तथा दैनिक उपभोग्य वस्तुहरूमा आधारित छ।
- साना तथा मझौला उद्यम (होटल, पसल, गाडी व्यवसाय) पनि वृद्धि हुँदै गएको छ।
- औद्योगिक क्षेत्रको अभाव तथा व्यवसायिक गतिविधिको केन्द्रीकरणले आर्थिक विकासलाई सीमित बनाएको छ।
पर्यटन तथा होटल व्यवसाय
धनकुटा प्राकृतिक सौन्दर्य, संस्कृति तथा ऐतिहासिक सम्पदाका कारण पर्यटनका लागि सम्भावनायुक्त जिल्ला हो।
प्रमुख पर्यटकीय स्थलहरू:
- भेडेटार, हिले, पाख्रिबास, जिउरिन्गे धार, धनकुटा बजार।
- पछिल्लो समय होमस्टे व्यवसाय तथा होटल व्यवसाय फस्टाउँदै गएको छ।
वैदेशिक रोजगारी र रेमिट्यान्स
- धनकुटाका धेरै युवाहरू रोजगारीका लागि खाडी मुलुक, मलेसिया, कोरिया, जापान, युरोप, अमेरिका गएका छन्।
- रेमिट्यान्सले स्थानीय अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पारेको भए पनि,
- स्थानीय उत्पादनशीलता घट्दै गएको छ।
- कृषि कर्ममा युवाहरूको रुचि कम हुँदै गएको छ।
उद्योग तथा पूर्वाधार विकास
- साना घरेलु तथा कृषि आधारित उद्योगहरू (अलैंची, कफी, चिया, डेरी) स्थापना भएका छन्।
- ठूला उद्योगहरू भने धनकुटामा कम रहेका छन्।
- औद्योगिक पूर्वाधार तथा लगानी अभावका कारण स्थानीय उत्पादकत्व घटेको छ।
धनकुटाको भविष्य र सम्भावना
सामाजिक क्षेत्रमा सुधारका सम्भावना
शिक्षा: प्रविधि मैत्री तथा व्यवसायिक शिक्षा प्रवर्द्धन।
स्वास्थ्य: उच्चस्तरको अस्पताल तथा विशेषज्ञ सेवाको विस्तार।
सामाजिक सञ्जाल: महिला तथा पिछडिएको समुदायको सशक्तिकरण।
आर्थिक वृद्धिका सम्भावना
कृषि आधुनिकीकरण: प्रविधि प्रयोग, सहकारी प्रणाली विकास।
पर्यटन प्रवर्द्धन: पूर्वाधार विकास, होमस्टे विस्तार।
उद्योग स्थापना: कृषि आधारित उद्योगहरू स्थापना।
व्यापार तथा लगानी: नयाँ लगानीको वातावरण सिर्जना।
सडक र यातायात सुधार: ग्रामीण क्षेत्रलाई बजारसँग जोड्ने पूर्वाधार विकास।
धनकुटा जिल्ला सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक रूपमा सम्भावनायुक्त क्षेत्र हो। उचित योजना, लगानी, प्रविधिको सदुपयोग र पूर्वाधार विकास गरेमा धनकुटाले थप आर्थिक तथा सामाजिक उन्नति गर्न सक्छ।
निष्कर्ष
धनकुटा प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक सम्पदा, कृषि उत्पादन, तथा पर्यटनको हिसाबले नेपालकै सम्भावनायुक्त जिल्लामध्ये एक हो। यद्यपि, औद्योगिक पूर्वाधार, प्रविधि-आधारित कृषि, तथा लगानी अभावका कारण यसको आर्थिक र सामाजिक विकास सीमित बनेको छ। यदि उपलब्ध स्रोत र साधनको उचित प्रयोग गर्न सकियो भने धनकुटाले नेपालको समग्र विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ।
- ●नागढुंगा–सिस्नेखोला सुरुङ मार्ग
- ●थापाथली सुकुम्बासी बस्ती
- ●शीतल निवास
- ●त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान
- ●ह्वाइट हाउस
- ●न्यू योर्क सिटी
- ●द पेण्टागन
- ●गाजा स्ट्रिप
- ●उदयपुर जिल्ला कारागार
- ●तेह्रथुम जिल्ला कारागार
- ●ताप्लेजुङ जिल्ला कारागार
- ●सङ्खुवासभा जिल्ला कारागार
- ●पाँचथर जिल्ला कारागार
- ●ओखलढुंगा जिल्ला कारागार
- ●झापा जिल्ला कारागार
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
मुख्य समाचार
Loading footer...