पशु सेवा विभाग
पशुपालन व्यवसाय नेपालको कृषि प्रणालीको अभिन्न अङ्ग हो, जसले ग्रामीण जीवनशैली, खाद्य सुरक्षा, पोषण, रोजगारी, र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। पशु सेवा विभाग (DLS) ले पशुपालन व्यवसायलाई विविधिकरण, व्यवसायीकरण, आयमूलक तथा सम्मानित पेशाको रूपमा विकास गरी राष्ट्रिय उत्पादनमा योगदान पुर्याउने प्रमुख उद्देश्य राखेको छ। यस लेखमा, विभागका उद्देश्यहरू, कार्यहरू, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, नीति, चुनौतीहरू, र भविष्यका सम्भावनाहरू विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
नेपालमा पशुपालन सेवाको औपचारिक सुरुवात वि.सं. १९९६ मा काठमाडौंमा एलोप्याथिक प्रणाली अनुसार पहिलो भेटेरिनरी डिस्पेन्सरीको स्थापना भएसँगै भएको हो। सोही वर्षमा उक्त डिस्पेन्सरीलाई पशु चिकित्सालयमा रूपान्तरण गरियो। वि.सं. २०१४ सम्ममा १० जिल्लामा पशु अस्पतालहरू स्थापना भए। वि.सं. २०२१ सम्ममा भारत, FAO, र OXFAM को सहयोगमा ३३ अस्पताल, २१ डिस्पेन्सरी, र १८ चेकपोष्टहरू स्थापना गरिए। वि.सं. २०२३ मा पशु विकास तथा पशु स्वास्थ्य विभागको स्थापना भई समन्वयात्मक पशु सेवा कार्यक्रम सञ्चालन गरियो। वि.सं. २०५२ मा पुनः पशु सेवा विभागको गठन भई हालसम्म सेवा विस्तार भइरहेको छ।
पशु सेवा विभागको प्रमुख उद्देश्य पशुपालन व्यवसायलाई विविधिकरण, व्यवसायीकरण, आयमूलक तथा सम्मानित पेशाको रूपमा विकास गरी राष्ट्रिय उत्पादनमा योगदान पुर्याउनु हो। यसका अतिरिक्त अन्य उद्देश्यहरू निम्नानुसार छन्:
पशुजन्य पदार्थहरूको उत्पादन र उत्पादकत्वमा वृद्धि गरी सन्तुलित सेवनमार्फत कुपोषणको समस्या हटाउने लक्ष्य राखिएको छ। दूध, मासु, अण्डा, आदि उत्पादनमा वृद्धि गरी पोषण सुरक्षामा योगदान पुर्याइन्छ।
पशुपालन व्यवसायलाई ग्रामीण अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड बनाउँदै क्षेत्रीय सन्तुलन कायम गर्न विशेष ध्यान दिइन्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगार सृजना र आयआर्जनमा पशुपालनको भूमिका महत्वपूर्ण छ।
गरिब, पिछडिएको वर्ग, र महिलाहरूको आर्थिक तथा सामाजिक स्थितिमा सुधार ल्याउन पशुपालन व्यवसायलाई माध्यम बनाइन्छ। महिलाहरूलाई पशुपालनमा संलग्न गराई सशक्तीकरण गरिन्छ।
उन्नत पशुपालन प्रणालीलाई कृषक परिवारको प्रमुख आयश्रोत बनाउँदै वातावरण संरक्षण तथा सन्तुलन कायम गर्न सहयोग पुर्याइन्छ। जैविक मल, गोबर ग्यास, आदि प्रयोगमार्फत वातावरणमैत्री अभ्यासहरू प्रोत्साहित गरिन्छ।
देशको पशुधनको सुरक्षा र जनस्वास्थ्य संरक्षणमा योगदान पुर्याउन विशेष पशु रोगहरूको नियन्त्रण सेवामा विस्तार गरिन्छ। खोप कार्यक्रम, रोग अनुगमन, र उपचार सेवाहरू सुदृढ गरिन्छ।
आयात प्रतिस्थापन तथा निर्यातमूलक पशुपंक्षी उत्पादनबाट उद्योगलाई कच्चा पदार्थ उपलब्ध गराई सहयोग पुर्याइन्छ। स्थानीय उत्पादनलाई प्रोत्साहन दिई विदेशी निर्भरता घटाइन्छ।
व्यवसायिक पशुपंक्षीपालन, स्रोत विकास, संरक्षण सेवा, तथा बजार व्यवस्थापनमा निजी क्षेत्रलाई संलग्न गरिन्छ। सार्वजनिक-निजी साझेदारीमार्फत सेवा विस्तार गरिन्छ।
पशुपंक्षी उत्पादन क्षेत्र र सम्बन्धित उद्योग तथा व्यापारलाई प्रोत्साहन दिई स्वरोजगारको अवसरमा वृद्धि ल्याइन्छ। युवा तथा बेरोजगार वर्गलाई पशुपालनतर्फ आकर्षित गरिन्छ।
पशुपंक्षी उद्योग व्यवसायसँग सम्बन्धित सामग्रीहरूको गुणस्तर निर्धारण तथा नियन्त्रण सेवामा विस्तार गरिन्छ। मापदण्ड निर्धारण, प्रमाणीकरण, र अनुगमन प्रणालीहरू विकास गरिन्छ।
नेपालमा पशुपालन क्षेत्रका लागि विभिन्न नीति र कानुनी संरचनाहरू विकास गरिएका छन्:
राष्ट्रिय कृषि नीति २०६१: कृषि क्षेत्रको समग्र विकासमा पशुपालनलाई समावेश गरिएको छ।
एग्रो-बिजनेस प्रवर्द्धन नीति २०६३: कृषि व्यवसाय प्रवर्द्धनमा पशुपालनलाई प्राथमिकता दिइएको छ।
पशु स्वास्थ्य नीति: पशु रोग नियन्त्रण, उपचार, र स्वास्थ्य सेवामा सुधार ल्याउन नीति निर्माण गरिएको छ।
पशु प्रजनन नीति: उन्नत जातका पशुहरूको प्रजनन प्रवर्द्धन गर्न नीति विकास गरिएको छ।
पशु कल्याण ऐन: पशुहरूको कल्याण सुनिश्चित गर्न कानुनी व्यवस्था गरिएको छ।
पशु सेवा विभागले विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ:
पशु रोगहरूको नियन्त्रणका लागि खोप कार्यक्रम सञ्चालन गरिन्छ। उदाहरणस्वरूप, Foot and Mouth Disease (FMD) र Peste des Petits Ruminants (PPR) विरुद्ध खोप कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिएको छ।
उन्नत जातका पशुहरूको प्रजनन प्रवर्द्धन गर्न कृत्रिम गर्भाधान कार्यक्रम सञ्चालन गरिन्छ। यसबाट दूध उत्पादनमा वृद्धि भएको छ।
७७ वटै जिल्लामा पशु सेवा कार्यालयहरू स्थापना गरिएको छ। ग्रामिणस्तरमा सेवा केन्द्रहरू मार्फत पशुपालन सेवाहरू उपलब्ध गराइन्छ।
पशु रोग निदान, अनुसन्धान, र विकासका लागि प्रयोगशालाहरू स्थापना गरिएको छ। पशु रोग अनुगमन र नियन्त्रणमा प्रयोगशालाहरूको भूमिका महत्वपूर्ण छ।
पशुपालन व्यवसायमा विभिन्न चुनौतीहरू छन्:
प्राविधिक जनशक्तिको अभाव: दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको कमीले सेवा प्रवाहमा समस्या उत्पन्न भएको छ।
रोग नियन्त्रणमा कठिनाइ: नयाँ रोगहरूको प्रकोप र नियन्त्रणमा चुनौतीहरू छन्।
बजार पहुँचको अभाव: कृषकहरूलाई उचित बजार पहुँच नहुँदा उत्पादनको उचित मूल्य प्राप्त गर्न कठिनाइ छ।
आधुनिक प्रविधिको अभाव: आधुनिक प्रविधिको प्रयोग सीमित छ, जसले उत्पादकत्वमा असर पार्दछ।
पशुपालन व्यवसायमा विभिन्न सम्भावनाहरू छन्:
निर्यात प्रवर्द्धन: पशुजन्य उत्पादनहरूको निर्यात बढाई विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ।
आधुनिक प्रविधिको प्रयोग: आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी उत्पादकत्वमा वृद्धि गर्न सकिन्छ।
सार्वजनिक-निजी साझेदारी: सार्वजनिक-निजी साझेदारीमार्फत सेवा विस्तार र गुणस्तर सुधार गर्न सकिन्छ।
शिक्षा र तालिम: कृषकहरूलाई तालिम र शिक्षा प्रदान गरी दक्षता वृद्धि गर्न सकिन्छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । भरतपुर अस्पतालमा बिरामीको उच्च चाप हुन थालेको छ । सोमबार एकै दिन तीन हजार ३६८ जनाले सेवा लिएका छन् । बिरामीको चाप बढ्दा व्यवस्थापन जटिल बन्ने गरेको छ । अस्पतालमा उपचारका लागि आएका बिरामीमध्ये दुई हजार ५८९ स्वास्थ्य बिमाका छन् । बाँकी ७८९ बिमा नभएका बिरामी हुन ।
