काठमाडौं । युवा, श्रम तथा रोजगारमन्त्री रामजी यादवले वर्तमान विश्वव्यापीकरणको युगमा वैदेशिक रोजगारीलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सम्भव नरहेको बताएका छन्। मंगलबार वैदेशिक रोजगार विभागको अनुगमनका क्रममा मन्त्री यादवले सरकारको प्राथमिकता वैदेशिक रोजगारी रोक्ने नभई यसलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र मर्यादित बनाउने रहेको स्पष्ट पारे।नेपाली श्रमिकहरू शोषणमा नपरून् र उचित पारिश्रमिक पाऊन्
खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग
खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग
खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग (DFTQC) नेपाल सरकारको कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय अन्तर्गतको एक प्रमुख विभाग हो। यो विभाग सन् १९६१ मा "खाद्य विभाग" को रूपमा स्थापना गरिएको थियो र प्रारम्भमा सिंहदरबारमा अवस्थित थियो। सन् १९६५ मा यो विभाग बबरमहल, काठमाडौंमा स्थानान्तरण गरिएको थियो। सन् १९६६ मा विभागको नाम परिवर्तन गरी "खाद्य अनुसन्धान प्रयोगशाला" राखिएको थियो। पछि सन् १९८० मा यसलाई "केन्द्रीय खाद्य अनुसन्धान प्रयोगशाला" मा रूपान्तरण गरिएको थियो। अन्ततः सन् २००० मा यसलाई हालको नाम "खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग" दिइएको हो।
विभागको मुख्य उद्देश्य देशभर खाद्य तथा पशु आहारको गुणस्तर र सुरक्षाको सुनिश्चितता गर्नु हो। साथै, विभागले खाद्य प्रशोधन प्रविधिको विकास, पोषण सुधार, र कृषि व्यवसाय प्रवर्द्धनमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।
इतिहास
नेपालमा खाद्य सुरक्षाको आवश्यकता बढ्दै गएको सन्दर्भमा, खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागको स्थापना सन् १९६१ मा "खाद्य विभाग" (Food Department) को रूपमा भएको हो। प्रारम्भिक अवस्थामा यो विभाग सिंहदरबार, काठमाडौंमा रहेको थियो। पछि सन् १९६५ मा विभाग बबरमहल स्थानान्तरण गरियो र त्यसपछिका वर्षहरूमा विभागले विभिन्न परिवर्तनको सामना गर्यो। सन् १९६६ मा यस विभागको नाम परिवर्तन गरी "खाद्य अनुसन्धान प्रयोगशाला" (Food Research Laboratory) राखियो। यसले खाद्य सुरक्षासम्बन्धी अनुसन्धान तथा प्रयोगशालागत विश्लेषणको कार्य गर्न थाल्यो। सन् १९८० मा यो प्रयोगशालालाई थप सुदृढ बनाउँदै “केन्द्रीय खाद्य अनुसन्धान प्रयोगशाला” (Central Food Research Laboratory) मा रूपान्तरण गरियो। यसले राष्ट्रियस्तरमा खाद्य गुणस्तर विश्लेषण र नियमन गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न थाल्यो। पछिल्लो रूपमा सन् २००० मा विभागलाई पुनः संरचना गरी हालको नाम “खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग” (Department of Food Technology and Quality Control) दिइयो। यस नामले विभागको कार्यदायरा अझ फराकिलो बनायो, जसमा खाद्य प्रविधिको विकास, गुण नियन्त्रण, पोषण सुधार, अनुसन्धान, तथा खाद्य उद्योगहरूको प्रवर्द्धन जस्ता विविध जिम्मेवारी समावेश छन्।
आजको दिनमा DFTQC खाद्य तथा आहार उत्पादनको गुणस्तर र सुरक्षाका लागि सरकारी निकायको रूपमा केन्द्रीय भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। यसले न केवल उपभोक्ताको स्वास्थ्य संरक्षणमा योगदान पुर्याउँदै आएको छ, तर राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार सहज बनाउन पनि सक्रिय रहँदै आएको छ।
केन्द्रीय कार्यालय
- खाद्य तथा आहार सुरक्षात्मक गुण नियन्त्रण महाशाखा
- खाद्य प्रविधि विकास तथा पोषण महाशाखा
- राष्ट्रिय खाद्य तथा आहार सन्दर्भ प्रयोगशाला
- SPS राष्ट्रिय सोधपुछ केन्द्र
- कोडेक्स तथा INFOSAN सचिवालय
- योजना, अनुगमन तथा मूल्याङ्कन शाखा
- प्रशासन शाखा
क्षेत्रीय तथा जिल्ला कार्यालयहरू
- ८ वटा खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण कार्यालयहरू: विराटनगर, जनकपुर, हेटौंडा, भैरहवा, नेपालगञ्ज, धनगढी, पोखरा, सुर्खेत
- १२ वटा खाद्य आयात-निर्यात गुण प्रमाणिकरण कार्यालयहरू: काकडभिट्टा, रानी, जलेश्वर, वीरगञ्ज, त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, बेलहिया, कृष्णनगर, नेपालगञ्ज, धनगढी, महेन्द्रनगर, रसुवा, तातोपानी
- २२ वटा खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण शाखा कार्यालयहरू: झापा, सुनसरी, धनकुटा, उदयपुर, सप्तरी, महोत्तरी, सर्लाही, चितवन, पर्सा, सिन्धुली, धुलिखेल, काठमाडौं, नुवाकोट, तनहुँ, कपिलवस्तु, पाल्पा, बागलुङ, दाङ, जुम्ला, बैतडी, डोटी, डडेलधुरा
- समग्रमा, विभाग अन्तर्गत ४३ वटा कार्यालयहरू छन्, जसमा करिब ३७० जना कर्मचारी कार्यरत छन्।
दृष्टिकोण
नेपालजस्तो कृषिप्रधान मुलुकमा जनस्वास्थ्यको स्थायित्व र आर्थिक समृद्धिको आधार भनेकै स्वच्छ, सुरक्षित र पोषणयुक्त खाद्य वस्तुको पहुँच हो। प्रत्येक नागरिकको आधारभूत अधिकारमध्येको एक हो — स्वास्थ्यपूर्ण जीवनयापनको अवसर, र यसका लागि गुणस्तरीय खाद्यको सुनिश्चितता अनिवार्य छ। "स्वच्छ" भन्ने शब्दले खाद्य उत्पादनको सम्पूर्ण प्रक्रिया — खेतीदेखि उपभोक्तासम्म पुग्ने प्रत्येक चरणमा सरसफाइ र स्वच्छता कायम हुनु आवश्यक छ भन्ने जनाउँछ। यसमा कीटनाशकको प्रयोग, प्रशोधनको हाइजेनिक अवस्था, भण्डारण र ढुवानीमा ध्यान दिनु पर्छ।
"सुरक्षित" खाद्य भन्नाले त्यो खाद्य पदार्थ उपभोग गर्दा मानव स्वास्थ्यमा कुनै प्रकारको प्रतिकूल असर नपर्ने सुनिश्चित गर्नु हो। यसको लागि वैज्ञानिक परीक्षण, गुण नियन्त्रण प्रयोगशाला परीक्षण, म्यादको निगरानी, दूषित वा मिसावटयुक्त वस्तुको प्रतिबन्धजस्ता कुराहरूमा ध्यान दिनुपर्छ।
"पोषणयुक्त" खाद्यको अर्थ यस्तो खाद्य पदार्थ हो जसमा मानव शरीरको आवश्यकतानुसार सबै आवश्यक पोषक तत्त्वहरू — प्रोटिन, भिटामिन, खनिज, फाइबर आदिको सन्तुलित मात्रामा उपस्थिति हुन्छ। कुपोषणजस्ता समस्या न्यूनीकरण गर्नका लागि यस्तो पोषणयुक्त खाद्यको सुनिश्चितता अति आवश्यक छ, विशेषगरी बालबालिका, गर्भवती महिला, ज्येष्ठ नागरिक र अन्य संवेदनशील वर्गका लागि।
यसरी गुणस्तरीय खाद्य वस्तुको सुनिश्चितता गर्नु भनेको केवल स्वास्थ्यसँग मात्र सम्बन्धित छैन, यसले देशको कृषि तथा खाद्य उद्योग, आपूर्ति श्रृंखला, र व्यापार प्रणाली सँग पनि प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छ। खाद्य व्यापारलाई "सहज बनाउने" भन्ने कुरा नियामक निकाय, उत्पादक, प्रशोधन उद्योग, ढुवानी सेवा, व्यापारी, निर्यातकर्ता र अन्ततः उपभोक्ताबीच समन्वयात्मक तथा पारदर्शी प्रणाली निर्माण गर्नु हो।
विशेष काम
- उपभोक्ताको स्वास्थ्यको सुरक्षा र संरक्षण गर्न सुरक्षित र पोषणयुक्त खाद्यको उपलब्धता सुनिश्चित गर्नु।
- उत्पादक, व्यापारी तथा उपभोक्ताहरूमा चेतना अभिवृद्धि गर्नु।
- वैज्ञानिक प्रमाणहरूमा आधारित समन्वित र सहकार्यपूर्ण दृष्टिकोणबाट खाद्य व्यापारलाई प्रवर्द्धन गर्नु।
- अनुसन्धान र विकासमार्फत उपयुक्त खाद्य प्रशोधन प्रविधिको विकास र प्रसार गर्नु।
- खाद्य आधारित पोषणीय दृष्टिकोणमार्फत जनताको पोषण स्थिति सुधार गर्नु।
उद्देश्यहरू
अद्यावधिक खाद्य तथा आहार ऐन र नियमावलीहरूको कार्यान्वयनमार्फत सुरक्षा र गुणस्तर सुनिश्चित गर्नु
खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग (DFTQC) को पहिलो उद्देश्य देशभर उत्पादन, प्रशोधन, भण्डारण र विक्रीनिकायका सबै चरणमा खाद्य तथा पशु आहारको सुरक्षा र गुणस्तर सुनिश्चित गर्नु हो। यसका लागि विभागले समयअनुसार संशोधित भएका ऐन, नियमावली, कार्यविधि र मापदण्डलाई कडाइका साथ लागू गर्छ । निरीक्षण तथा निगरानी टोलीले उद्योग, बजार र सीमा नाकामा नियमित आकस्मिक अनुगमन गरी गुणस्तर नमुनाको प्रयोगशाला विश्लेषण गर्छ । गुण नपुगेका वा म्यादबाहिरका वस्तुहरूलाई प्रतिबन्धित वा जफत गरी उपभोक्ताको स्वास्थ्यलाई सुरक्षित राखिन्छ । यिनै उपायहरू मार्फत उपभोक्तामा विश्वास बढ्ने, खाद्य उद्योगहरू दायित्वशील हुने र बजारमा गुणस्तरीय वस्तुको आपूर्ति निरन्तरतापूर्वक कायम रहने वातावरण bन्छ ।
उपयुक्त प्रविधिहरू विकास र प्रसार गरी उद्यमशीलतालाई प्रवर्द्धन गर्नु
दोस्रो उद्देश्य खाद्य प्रशोधन तथा उत्तर–हार्वेस्ट प्रविधिको अनुसन्धान, विकास र व्यावहारिक प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्नु हो । DFTQC ले विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्थान र निजी उद्योगसँग सहकार्य गरी स्थानीय कच्चा पदार्थलाई उच्च मूल्य–संवर्धित उत्पादनमा रूपान्तरण गर्ने प्रविधि विकसित गर्छ । आउटरीच तालिम, प्राविधिक मार्गदर्शन र अनुदान कार्यक्रममार्फत यी नवप्रवर्तित प्रविधि कृषक, कुटीर तथा साना–मझौला उद्यमीहरूमाझ प्रसार गरिन्छ । यसले नयाँ उद्योग स्थापना, रोज़गार सृजना र ग्रामीण अर्थतन्त्रमा नगद प्रवाह बढाउँछ । साथै, घरेलु उत्पादन प्रतिस्पर्धात्मक बनेपछि आयात प्रतिस्थापन र निर्यात सम्भावना समेत बलियो हुन्छ ।
खाद्य–आधारित दृष्टिकोणहरू मार्फत जनताको पोषण स्थिति सुधार गर्नु
तेस्रो उद्देश्य नेपालका विविध भौगोलिक क्षेत्र र जनसमूहमा रहेको कुपोषण र सूक्ष्मपोषक तत्व अभाव घटाउने हो । विभागले खाद्य संरचना तालिका अद्यावधिक, पोषण संवर्धित परिकार तथा परम्परागत व्यञ्जनको प्रयोगशाला परीक्षण, र स्थानीय रूपमा उपलब्ध खाद्य पदार्थको प्रभावकारी संयोजन सिफारिस गर्दछ । विद्यालय पोषण खाजा, मातृ–शिशु पोषण कार्यक्रम, र सामुदायिक सचेतना अभियानहरूमा प्राविधिक सघाउ दिइन्छ । यसरी सुरक्षित, सुलभ र पोषणयुक्त भोजनलाई दैनिक आहारमा समावेश गराउन प्रेरित गरिँदा बच्चाहरूको वृद्धि–विकास, गर्भवती र सुत्केरी महिलाको स्वास्थ्य, र श्रमिक जनशक्तिको कार्यक्षमतामा प्रत्यक्ष सुधार देखिन्छ । दीर्घकालीन रूपमा यसले स्वास्थ्य खर्च घटाउँछ र मानव पुँजी विकासमार्फत राष्ट्रिय समृद्धिमा योगदान पुर्याउँछ ।
प्रमुख कार्यहरू
खाद्य सुरक्षा तथा गुण नियन्त्रण
खाद्य सुरक्षा र गुणस्तर सुनिश्चित गर्न विभागले खाद्य उद्योग र बजारमा व्यापक निरीक्षण र नियमनात्मक अनुपालनको अनुगमन गर्छ। बजारमा बिक्री हुने खाद्य वस्तुहरूको म्याद, लेबल, भण्डारण अवस्था, स्वच्छता र सुरक्षित उपभोग योग्यतामाथि अनुगमन गरी आवश्यक निर्देशन र कारबाही गरिन्छ। खाद्य उद्योगहरूलाई कानुनअनुसार इजाजतपत्र प्रदान गरिन्छ, जसले ती उद्योगहरूलाई वैधानिक रुपमा संचालन गर्न अधिकार दिन्छ। साथै, राष्ट्रिय खाद्य मापदण्डहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय मानकहरूसँग समन्वय गर्दै मानकीकरणको काम पनि विभागले गर्छ।
SPS (Sanitary and Phytosanitary) सम्बन्धित नियम, कानुन, मापदण्डहरू विभागले सरोकारवालाहरू माझ सञ्चार गरी कृषिजन्य वस्तुहरूको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार सहज बनाउँछ। खाद्य वस्तुहरूको आयात तथा निर्यातका क्रममा गुणस्तर प्रमाणीकरण गरिन्छ, जसले व्यापारमा विश्वास र विश्वसनीयता बढाउँछ। उपभोक्तालाई सुरक्षित, पोषणयुक्त र गुणस्तरीय खाद्य उपभोग गर्न उत्प्रेरित गर्नका लागि विभागले जनचेतना कार्यक्रम, पोस्टर, मिडिया सन्देश जस्ता विविध माध्यम प्रयोग गरी सूचना प्रवाह गर्छ।
खाद्य प्रविधि विकास तथा तालिम
खाद्य प्रविधिको क्षेत्र अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ, जसमा DFTQC ले निरन्तर अनुसन्धान र विकास गर्छ। विशेष गरी स्थानीय रूपमा उपलब्ध कच्चा पदार्थहरूलाई उपयोग गरी नयाँ प्रविधि मार्फत खाद्य प्रशोधन र मूल्यवृद्धि गर्न खोजिन्छ। यसले खाद्य उद्योगहरूलाई नवीनतम प्रविधि अपनाउन सघाउ पुग्छ। विभागले साना तथा मझौला खाद्य उद्योगहरूलाई परामर्श सेवा प्रदान गरी उनीहरूलाई व्यवस्थापन, स्वच्छता, गुणस्तर नियन्त्रण, प्याकेजिङ र बजार व्यवस्थापनमा सशक्त बनाउँछ।
यसका अतिरिक्त, खाद्य प्रशोधन, भण्डारण, प्याकेजिङ, र उत्तर-उत्पादन प्रक्रियामा कार्यरत व्यक्तिहरूका लागि नियमित तालिमहरू सञ्चालन गरिन्छ। यस्ता तालिमले दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नुका साथै व्यवसायलाई प्रविधिसँग मेल खाने गरी सञ्चालन गर्न मद्दत गर्छ।
खाद्य तथा आहार विश्लेषण सेवा
DFTQC ले आफ्ना प्रयोगशालाहरू मार्फत खाद्य तथा आहार उत्पादनहरूको गुणस्तर विश्लेषण गर्छ। विश्लेषण प्रक्रिया वैज्ञानिक मापदण्डमा आधारित हुन्छ र यसले उत्पादन उपभोगका लागि उपयुक्त छ वा छैन भनेर निर्धारण गर्न सहयोग गर्छ। विभिन्न खाद्य सामग्रीमा प्रयोग भएका तत्व, तत्वको मात्रा, भण्डारण गर्दा हुने परिवर्तन, र उपभोक्ता स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभावहरूमाथि गहिरो अध्ययन गरिन्छ।
साथै, पशु आहार तथा त्यसका सामग्रीहरूको पनि विश्लेषण गरिन्छ ताकि पशुको स्वास्थ्य, उत्पादन र समग्र खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सकियोस्। सूक्ष्मजैविक परीक्षणमार्फत खाद्य सामग्रीमा हानिकारक जीवाणु, फफूँदी वा विषाणुहरूको उपस्थिति परीक्षण गरिन्छ। खाद्य प्रदूषक, जस्तै भारी धातु, रासायनिक योजक, कीटनाशक अवशेष आदि पनि परीक्षण गरिन्छ, जुन खाद्य सुरक्षा मापदण्ड अनुसार आवश्यक हुन्छ।
खाद्य तथा पोषण विकास
खाद्य तथा पोषण विकास क्षेत्र अन्तर्गत विभागले वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट जनस्वास्थ्य सुधारका लागि महत्वपूर्ण कामहरू गर्छ। DFTQC ले नेपालको खाद्य संरचना तालिका विकास, अद्यावधिक र प्रकाशन गर्छ, जसले विभिन्न खाद्य वस्तुहरूमा पाइने पोषकतत्त्वहरूको जानकारी दिन्छ। यी तालिकाले पोषण योजनाकार, चिकित्सक, आहार विशेषज्ञ, नीति निर्माता र शिक्षाविद्हरूलाई मार्गनिर्देशन गर्छन्।
नेपालका विभिन्न भूगोल र समुदायमा पोषण स्तर मापन गर्न विभागले खाद्य तथा पोषण सर्वेक्षणहरू सञ्चालन गर्छ। पोषण सम्बन्धी तालिमहरू, कार्यशाला र गोष्ठीहरू सञ्चालन गरी मातृ–शिशु पोषण, किशोरी पोषण, वृद्धजनको आहार, आदि क्षेत्रमा जनचेतना र व्यवहारिक सुधार ल्याइन्छ। साथै, पोषणमा आधारित अनुसन्धानहरू गरेर खाद्य अभाव, कुपोषण, र पोषणीय भिन्नताका कारण पहिचान गरिन्छ।
जनचेतनाका लागि पोषण शिक्षा सामग्रीहरू—जस्तै पोस्टर, पम्प्लेट, पुस्तक, पुस्तिका आदि तयार पारिन्छन्। रेडियो तथा टेलिभिजन कार्यक्रमहरू मार्फत पोषण सम्बन्धी सन्देशहरू प्रसारण गरिन्छ, जसले ग्रामीण तथा शहरी क्षेत्रका उपभोक्तालाई सही खानपानतर्फ आकर्षित गर्छ।
हालका उपलब्धिहरू
प्रयोगशाला स्तरोन्नति
DFTQC ले आफ्नो प्रयोगशालालाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताका ७५ थप मापदण्डहरूमा खाद्य वस्तुहरूको गुणस्तर प्रमाणिकरण गर्न सक्षम बनाउने उद्देश्यले स्तरोन्नति प्रक्रिया सुरु गरेको छ। हाल, राष्ट्रिय खाद्य तथा आहार सन्दर्भ प्रयोगशालाले १०१ विभिन्न मापदण्डहरूमा खाद्य वस्तुहरूको प्रमाणिकरण गर्न सक्छ। यसले प्रोटिन, सूक्ष्म-स्तरीय फ्याटी एसिड, डाइटरी फाइबर, भिटामिन र खनिज तत्वहरू जस्ता घटकहरूको परीक्षण गर्न सक्छ।
भारतसँगको पारस्परिक मान्यता
भारत सरकारले नेपालमा गरिएको खाद्य परीक्षणलाई मान्यता दिएको छ, जसले गर्दा नेपाली निर्यातकर्ताहरूले अब भारतमा पुनः परीक्षण गराउन आवश्यक छैन। यसले निर्यात प्रक्रियालाई सहज बनाएको छ र समय तथा खर्चको बचत भएको छ।
NeFFILS सफ्टवेयरको शुभारम्भ
DFTQC ले खाद्य र आहार उद्योग इजाजतपत्र प्रणालीलाई अनलाइन माध्यमबाट सञ्चालन गर्न "Nepal Food and Feed Industry Licensing System (NeFFILS)" सफ्टवेयर शुभारम्भ गरेको छ। यसले सेवाको पारदर्शिता, दक्षता, र पहुँचमा सुधार ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
भविष्यका योजनाहरू
आगामी दिनहरूमा निम्न कार्यहरूमा केन्द्रित हुने योजना बनाएको छ:
-
खाद्य पोषण परीक्षण प्रयोगशालाको स्थापना गर्नु, जसले पोषण तत्वहरू जस्तै भिटामिन, प्रोटिन, कार्बोहाइड्रेट, खनिज र फ्याटको परीक्षण गर्न सक्षम हुनेछ।
-
खाद्य उद्योगहरूको दर्ता र इजाजतपत्र प्रक्रियालाई पूर्ण रूपमा अनलाइन प्रणालीमा रूपान्तरण गर्नु।
-
खाद्य सुरक्षा र पोषण सम्बन्धी जनचेतना कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नु।
-
अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताप्राप्त परीक्षण मापदण्डहरूमा प्रयोगशालालाई थप स्तरोन्नति गर्नु।
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
मुख्य समाचार
Loading footer...