नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण
नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण, जसलाई छोटकरीमा CAAN भनिन्छ, नेपालको नागरिक उड्डयन सेवा नियमन गर्ने प्रमुख संस्था हो। यो संस्था १९९८ डिसेम्बर ३१ मा स्थापना भएको हो। यसअघि नेपालमा उड्डयन सेवा सम्बन्धी कार्यहरू १९५७ देखि मन्त्रालय भित्रै संचालित विभागबाट चलाइरहेको थियो। तर, नागरिक उड्डयन ऐन १९९६ को आधारमा नेपाल सरकारले यसलाई पूर्णतः स्वतन्त्र नियामक निकायको रूपमा स्थापना गर्यो। यसको मुख्यालय काठमाडौंस्थित बबर महलमा छ। यस संस्थाले नेपालभरका सबै नागरिक उड्डयन गतिविधिहरू नियमन र व्यवस्थापन गर्छ।
नेपालमा नागरिक उड्डयन सेवाको प्रारम्भिक व्यवस्था सन् १९५७ देखि सरकारको एक मन्त्रालय अन्तर्गतको विभागमार्फत हुँदै आएको थियो। तर, उक्त विभागले नागरिक उड्डयन क्षेत्रलाई आवश्यक स्तरको स्वतन्त्रता, व्यावसायिकता, तथा प्रविधि-अनुकूल सुधार दिन सकिरहेको थिएन। उता, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नागरिक उड्डयन क्षेत्र तीव्र रूपमा विकसित हुँदै गइरहेको थियो र ICAO (अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन) का मापदण्डहरू पनि झनै कडाइका साथ लागू हुँदै आएका थिए। यस्ता मापदण्डअनुसार उड्डयन सुरक्षा, सेवाको गुणस्तर, तथा नियमन कार्यमा पारदर्शिता र दक्षता अपरिहार्य थियो।
यस अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै नेपाल सरकारले सन् १९९६ मा ‘नागरिक उड्डयन ऐन’ पारित गरेर नागरिक उड्डयन क्षेत्रको व्यवस्थापनलाई नयाँ स्वरूपमा पुनः संरचना गर्ने निर्णय गर्यो। सोही निर्णयको कार्यान्वयनस्वरूप, सन् १९९८ को अन्त्यतिर नागरिक उड्डयन प्राधिकरण नेपाल (CAAN) स्थापना गरिएको हो। स्वतन्त्र निकायको रूपमा स्थापित यस प्राधिकरणले नेपालमा उड्डयन सुरक्षाको निगरानी, विमानस्थलहरूको व्यवस्थापन, उडान इजाजत, उड्डयन नियमहरूको पालना, र समग्र उड्डयन सेवा सुधार गर्ने काम गर्दै आएको छ। CAAN को स्थापनाले नेपालको नागरिक उड्डयन क्षेत्रलाई बढी सक्षम, पारदर्शी, र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यतासँग अनुरूप बनाउने दिशामा महत्वपूर्ण कदमको रूपमा लिइन्छ।
मुख्य उद्देश्य नेपालको नागरिक उड्डयन क्षेत्रलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र दक्ष तरिकाले सञ्चालन गर्नु हो। यसका लागि यसले निम्न कार्यहरू गर्छः
पाइलट लाइसेन्स जारी र नवीकरण: नयाँ पाइलट लाइसेन्स दिनु, पुराना लाइसेन्सको नवीकरण गर्नु र विभिन्न परीक्षा मार्फत लाइसेन्सको रूपान्तरण गर्नु।
उड्डयन सेवा प्रदायकहरूको सुरक्षा निगरानी: एयरलाइन्स, हवाई सेवा प्रदायक, तथा हवाईअड्डाहरूको सुरक्षामा कडाइ गर्नु।
प्राविधिक नियमावलीको निर्माण: नागरिक उड्डयन आवश्यकताहरू (Civil Aviation Requirements), निर्देशनहरू, म्यानुअल, परामर्शपत्रहरू आदि जारी गर्नु।
हवाई अड्डा प्रमाणीकरण: नयाँ हवाईअड्डा निर्माणको प्रमाणिकरण तथा सञ्चालनको निरीक्षण।
हवाई नेभिगेशन सेवा प्रदान: उड्डयन मेटेरोलोजी बाहेक अन्य सबै हवाई नेभिगेशन सेवा प्रदान गर्नु।
सरकारलाई सल्लाह: नागरिक उड्डयनसँग सम्बन्धित विषयमा सरकारलाई सल्लाह दिने।
नागरिक उड्डयन प्राधिकरण नेपाल (CAAN) को वार्षिक बजेट २०७५/७६ आर्थिक वर्षमा करिब ४५ अर्ब नेपाली रुपैयाँको आसपासमा थियो, जुन नेपाल सरकारअन्तर्गतको संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयमार्फत व्यवस्थापन गरिन्छ। यो प्राधिकरण नेपाल सरकारको संरक्षण र निर्देशनमा कार्य गर्ने एक महत्वपूर्ण स्वतन्त्र संस्था हो, जसले देशको नागरिक उड्डयन क्षेत्रको विकास, सुरक्षा, तथा नियमनको जिम्मेवारी वहन गर्दछ। संस्थाको प्रमुख कार्यकारी पद निर्देशक प्रमुख (Director General) हो, जसले सम्पूर्ण व्यवस्थापन, नीति कार्यान्वयन, र समन्वयको नेतृत्व गर्छन्।
हाल यस पदमा प्रदीप अधिकारी कार्यरत छन्। उनले प्राधिकरणको नीति निर्माण, अन्तर्राष्ट्रिय समन्वय, विमानस्थल व्यवस्थापन, तथा उड्डयन सुरक्षासम्बन्धी विषयहरूमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहनुभएको छ। CAAN को कार्यदिशा सरकारको राष्ट्रिय उड्डयन नीतिसँग समन्वय गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुरूप उड्डयन सेवा र संरचनाको सुधारतर्फ केन्द्रित रहन्छ।
नेपालमा विमान दुर्घटना र घटनाको अनुसन्धान CAAN को विमान दुर्घटना तथा घटना अनुसन्धान विभागले गर्छ। यद्यपि, अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन (ICAO) का मापदण्ड अनुसार विमान दुर्घटना अनुसन्धान पूर्णरूपमा स्वतन्त्र हुनुपर्छ। त्यसैले सरकारले २०१७ देखि स्वतन्त्र विमान दुर्घटना अनुसन्धान इकाई स्थापना गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। हालसम्म, दुर्घटना पछि समिति गठन गरिन्छ, जुन अस्थायी हुन्छ र आलोचना पनि हुन्छ कि यसको अनुसन्धानले ठोस परिणाम निकाल्न सकेको छैन।
सन् २०१७ को सेप्टेम्बर र अक्टोबरमा एक राजनीतिक विवाद भयो जब संस्कृति, पर्यटन र नागरिक उड्डयन मन्त्रालयले तत्कालीन CAAN का निर्देशक प्रमुख संजीव गौतमलाई मन्त्रालयमै सार्ने प्रयास गर्यो। यसलाई उनको सत्ताबाट हटाउने प्रयासको रूपमा हेरियो। तर चुनाव आयोगले यो कदम चुनावी आचारसंहिताको उल्लंघन भएको भन्दै यो निर्णयलाई रद्द गर्यो। यो घटना नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणको स्वतन्त्रता र राजनीतिक दबाबबीचको संवेदनशीलतालाई देखाउने एउटा उदाहरण थियो।
नागरिक उड्डयन सेवा प्रदायकहरूको लागि आवश्यक प्राविधिक नियमावलीहरु निर्माण गर्छ। यसमा निम्न कुरा समावेश छन्:
विमानहरूको हवाई योग्यताको प्रमाणपत्र (Airworthiness Certificate) जारी गर्नु।
उड्डयन कर्मीहरूको लाइसेन्स, रेटिङ र प्रमाणपत्र जारी गर्नु।
नागरिक उड्डयन सेवा प्रदायकहरूलाई सुरक्षित र नियामक मापदण्ड अनुसार संचालन गराउन निगरानी गर्नु।
हवाई मार्ग र हवाई नेभिगेशन सम्बन्धी नियम बनाउनु।
नेपालमा सबै प्रमुख र स्थानीय हवाई अड्डाहरूको निर्माण, सञ्चालन र व्यवस्थापन CAAN को जिम्मेवारी हो। यो संस्था नयाँ हवाई अड्डा खोल्न अनुमती दिन्छ र सञ्चालनमा आउने हवाई अड्डाहरूको नियमित निरीक्षण तथा प्रमाणीकरण गर्छ। यसले अन्तर्राष्ट्रिय उड्डयन मापदण्ड अनुसार हवाई अड्डाहरूको सञ्चालनमा ध्यान दिन्छ।
नागरिक उड्डयन प्राधिकरण नेपाल (CAAN) को प्रमुख जिम्मेवारीहरूमध्ये एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण पक्ष अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन (ICAO) का नियम र मापदण्डहरूको पालना सुनिश्चित गर्नु हो। नेपाल ICAO को सदस्य राष्ट्र भएकाले, अन्तर्राष्ट्रिय उड्डयन सुरक्षासम्बन्धी मान्यता प्राप्त नियम, प्रविधि, र अभ्यासहरूसँग आफ्नो उड्डयन प्रणालीलाई समायोजन गर्नु अनिवार्य हुन्छ। CAAN लाई ICAO को नियमन अनुसार उडान सुरक्षा, विमानस्थल व्यवस्थापन, विमान उडान अनुमति, पाइलट र इञ्जिनियर लाइसेन्स, र दुर्घटना अनुसन्धान जस्ता क्षेत्रहरूमा कडाइका साथ नियमन गर्ने जिम्मा दिइएको छ।
ICAO का मापदण्डहरू पालना गर्नुले नेपालमा उड्डयन सुरक्षाको स्तर सुधार गर्न मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय उडान सेवाप्रदायकहरूसँग विश्वास कायम गर्न पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। साथै, यस्ता मापदण्डहरू अपनाउनुले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय गन्तव्यको रूपमा सुरक्षित, भरपर्दो, र प्रतिस्पर्धी बनाउने कार्यमा समेत टेवा पुर्याउँछ। यस प्रक्रियाले नेपालको पर्यटन प्रवर्द्धन, व्यापार विस्तार, र अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्क विस्तारमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउनेछ। यसरी, CAAN को दायित्व ICAO सँगको अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य तथा नियम पालना गरेर नेपाललाई उड्डयन क्षेत्रमा विश्वस्तरीय बनाउनेतर्फ केन्द्रित रहन्छ।
नेपालको दुर्गम भूगोल, पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रहरूको चुनौतीपूर्ण भू-आकृति, अनियमित मौसमका कारणहरू, र आधुनिक उड्डयन प्रविधिको सीमित पहुँचले नागरिक उड्डयन प्राधिकरण नेपाल (CAAN) का लागि निकै चुनौतीहरू सिर्जना गरेका छन्। यी चुनौतीहरूले उडान सुरक्षा, नियमितता, र आपतकालीन व्यवस्थापनमा जटिलता थपेका छन्। CAAN ले यस्ता चुनौतीहरूको सामना गर्न निरन्तर सुधार र आधुनिक प्रविधि अपनाउने दिशा अवलम्बन गर्दै आएको छ।
भविष्यका योजनाहरूमा प्रभावकारी विमान दुर्घटना अनुसन्धान इकाई स्थापना गर्नु एक प्रमुख लक्ष्य रहेको छ, जसले दुर्घटना वा आकस्मिक घटनाहरूको मूल कारण पहिचान गरी उड्डयन सुरक्षा सुधारमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउनेछ। साथै, विभागले डिजिटलाइजेशनमा जोड दिँदै मोबाइल एप, वेब पोर्टल, र अन्य सूचना प्रविधिको प्रयोग विस्तार गर्ने योजना बनाएको छ, जसले तथ्यांक व्यवस्थापन र निगरानीलाई थप पारदर्शी र छिटो बनाउनेछ। अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूसँग सहकार्य बढाएर प्रविधि हस्तान्तरण, क्षमता विकास, र सुरक्षा मापदण्डहरू उचाइमा पुर्याउने प्रयास पनि तीव्र बनाइरहेको छ। यसरी CAAN ले आफ्ना चुनौतीहरूलाई अवसरमा परिणत गर्दै नेपालमा सुरक्षित, व्यवस्थित र विश्वस्तरीय उड्डयन प्रणाली स्थापना गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण (CAAN) नेपालमा नागरिक उड्डयन क्षेत्रको नियमन र व्यवस्थापन गर्ने एक अत्यन्त महत्वपूर्ण संस्था हो। यसको स्वतन्त्रता, दक्षता, र समर्पणले नेपाललाई सुरक्षित हवाई सेवा प्रदान गर्न मद्दत गरिरहेको छ। सरकार र अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरूसँगको सहकार्यमा यसले उड्डयन क्षेत्रलाई दिगो विकासको दिशामा अगाडि बढाउने महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । नीति अनुसन्धान प्रतिष्ठान र मध्यपश्चिम विश्वविद्यालयका पदाधिकारीबीच आज काठमाडौँमा क्षमता विकास र अनुसन्धान सहकार्यका विषयमा छलफल भएको छ। छलफलमा विद्यार्थी संलग्नता, विज्ञसूची निर्माण र प्रतिष्ठानका अध्ययनहरूका लागि क्षेत्रीय 'आउटपोस्ट' (Regional Outpost) को अवधारणालगायतका विषयमा कुराकानी भएको थियो।छलफलमा प्रतिष्ठानका कार्यकारी निर्देशक लक्ष्मणप्रसाद भट्टराई, वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ताहरू तथा विश्वविद्यालयका तर्फबाट अन्तर्राष्ट्रिय
