चन्द्र शम्शेर जंग बहादुर राणा

फिल्ड मार्शल महाराजा श्री ३ चन्द्र शमशेर जंग बहादुर राणा (८ जुलाई १८६३ – २६ नोभेम्बर १९२९) नेपालका प्रधानमन्त्रीका रूपमा २७ जुन १९०१ देखि आफ्नो निधनसम्म (१९२९) सेवा गरे। उनले आफ्नो उदारवादी र सुधारवादी दाजु देव शमशेरलाई सत्ताच्युत गर्दै सत्ता कब्जा गरे र राणा वंशका एक प्रमुख व्यक्तित्वका रूपमा स्मरण गरिन्छन्। यद्यपि उनलाई प्रायः निरंकुश र रूढिवादी शासकका रूपमा वर्णन गरिन्छ, चन्द्र शमशेरले आफ्नो कार्यकालमा उल्लेखनीय सुधारहरू लागू गरे। उनका मुख्य उपलब्धिहरूमा दासप्रथाको उन्मूलन समावेश छ, जसले सामाजिक प्रगतितर्फ महत्वपूर्ण कदमको प्रतिनिधित्व गर्‍यो। साथै, उनले १९२३ मा नेपाल-ब्रिटेन सन्धिमा हस्ताक्षर गरे। यस सन्धिले नेपाललाई औपचारिक रूपमा स्वतन्त्र राष्ट्र र ब्रिटिश सहयोगीका रूपमा मान्यता दियो, जसले नेपालको सार्वभौमिकतालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सुदृढ बनायो। उनको निरंकुश शासनका बाबजुद, चन्द्र शमशेरका योगदानहरूले नेपालको राजनीतिक र सामाजिक परिदृश्यमा स्थायी प्रभाव छोडे।

चन्द्र शम्शेर जंग बहादुर राणा नेपालका एक प्रमुख राणा शासक थिए, जसले नेपालको राजनीतिक इतिहासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। उनी राणा शासनको एक प्रभावशाली नेता थिए र उनको शासनकालको समयमा नेपालमा केही महत्त्वपूर्ण घटनाहरू घटेका थिए।

प्रारम्भिक जीवन

चन्द्र शमशेर राणा धीर शमशेर राणा र उनकी थापा पत्नी नन्दा कुमारीका १७ छोरामध्ये छैटौँ सन्तान थिए। उनी राणा वंशका संस्थापक जंग बहादुर राणाका कान्छा भाइ धीर शमशेरका छोरा हुन्। यो विवाहबाट जन्मिएका छोराहरूमा चन्द्र शमशेर तेस्रो सन्तान थिए।

कोलकातामा शिक्षा हासिल गरेका चन्द्र शमशेर नेपालका पहिलो प्रधानमन्त्री थिए जसले म्याट्रिक परीक्षा पास गरे। आफ्नो शैक्षिक उपलब्धिका लागि उनलाई व्यापक मान्यता प्राप्त भयो। १८८४ मा, कोलकाता विश्वविद्यालयका उपकुलपतिले दिक्षान्त समारोहमा दिएको सम्बोधनमा चन्द्र शमशेरको प्रशंसा गर्दै भने, उनले "कलम र तरवार दुवैमा समान रूपमा निपुण" हुने क्षमताको प्रमाण प्रस्तुत गरेका छन्।

चन्द्र शमशेरको प्रारम्भिक जीवनलाई ऐतिहासिक उपन्यास सेतो बाघ मा चित्रण गरिएको छ। यसमा उनको महत्वाकांक्षा, चतुर स्वभाव, र अंग्रेजी भाषामा उनको दक्षताका विशेषताहरूलाई उजागर गरिएको छ, जसले भविष्यमा नेपालका एक कुशल र प्रभावशाली नेताका रूपमा उनको भूमिकाको पूर्वसंकेत दिन्छ। उनको शिक्षा र बुद्धिमत्ताले उनलाई छुट्टै बनायो, जसले उनको सत्तामा उभारमा सहयोग गर्‍यो र उनको नेतृत्व शैलीलाई आकार दियो।

उनले आफ्नो प्रशिक्षण नेपाली सेनामा प्राप्त गरे। त्यसपछि उनले नेपाली सेनामा उच्च पदमा उन्नति प्राप्त गरे र राणा परिवारको सैन्य र प्रशासनिक संरचनामा महत्त्वपूर्ण स्थान बनाउन सफल भए।

सत्ता र शक्ति

चन्द्र शमशेरले आफ्ना दाजु खड्ग शमशेर र भीम शमशेरसँग मिलेर आफ्ना काका श्री तीन महाराजा रणोद्दीप सिंहको हत्या गरेर नेपालको राणा प्रधानमन्त्रीको वंशानुगत उत्तराधिकारमा अगाडि बढ्न षड्यन्त्र रचेकका थिए। १९०१ को मार्चमा उनका जेठा दाजु वीर शमशेरको निधनपछि, चन्द्र शमशेर आफ्ना उदारवादी दाजु देव शमशेरको शासनमा नेपाली सेनाको प्रधानसेनापतिका रूपमा नियुक्त भए। तर, देवका सुधारहरूले ल्याएको जनचेतना र प्रजातान्त्रिकरणको डरले चन्द्र शमशेरले १९०१ को जुनमा कू गरी सत्ता कब्जा गरे र देवको छोटो कार्यकालको अन्त्य गरिदिए।

यद्यपि सुरुवाती रूपमा सुधार र सार्वजनिक शिक्षाको विपक्षमा रहेका चन्द्र शमशेरले आफ्नो शासनकालमा धेरै परिवर्तनहरू लागू गरे। यीमध्ये धेरै उनको युरोप भ्रमणबाट प्रेरित थिए, जहाँ उनले पश्चिमी राष्ट्रहरूको तुलनामा नेपालको निकै पछौटेपन महसुस गरे। उनको शासनकाल ब्रिटिशसँगको रणनीतिक गठबन्धनद्वारा चिनिन्थ्यो, विशेष गरी गोर्खा सैनिकहरूको भर्ती र ब्रिटिश साम्राज्यका लागि नेपाली सेनालाई भाडाका सेनाका रूपमा तैनाथ गर्ने लाभदायक सम्झौताहरू मार्फत।

चन्द्र शमशेरको शासनमा सर्दार राममणि आचार्य दीक्षित र महिला गुरूज्यूजस्ता प्रमुख सल्लाहकारहरूको भूमिकाले महत्त्वपूर्ण प्रभाव पार्‍यो। यी कुशल ब्राह्मण सल्लाहकारहरूले राज्यका मामिला व्यवस्थापनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले, जसले चन्द्र शमशेरलाई नियन्त्रण कायम गर्न र ब्रिटिशसँगका राजनीतिक लेनदेनबाट ठूलो धन संकलन गर्न सक्षम बनायो।

उनको निरंकुश शासनका बाबजुद, उनका सुधार र आर्थिक रणनीतिहरूले २०औँ शताब्दीको शुरुवाती चरणमा नेपालको दिशा र विकासलाई उल्लेखनीय रूपमा आकार दिए।

शासनकाल र योगदान

चन्द्र शम्शेर जंग बहादुर राणा नेपालको प्रमुख राणा शासकका रूपमा १९०१ (विक्रम सम्वत १९५८) मा प्रधानमन्त्री बने। उनका २८ वर्षको शासनकालमा, चन्द्र शमशेरले नेपालको आन्तरिक र बाह्य नीतिहरूमा कडा नियन्त्रण कायम राखे। उनका सहायक डेपुटी कमिशनर (ADC) नरनारायण शाह २० वर्षसम्म उनका सेवामा थिए र उनलाई बेलायतको भ्रमणमा पनि साथ दिएका थिए। चन्द्रको युरोप भ्रमणले उनलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्‍यो, किनभने उनले पश्चिमी राष्ट्रहरूको तुलनामा नेपालको पिछडापनलाई स्पष्ट रूपमा महसुस गरे। युरोपबाट फर्केपछि, उनले आफ्ना सल्लाहकार सर्दार राममणि आचार्य दीक्षितको मार्गदर्शनमा धेरै उल्लेखनीय सुधारहरू कार्यान्वयन गरे।

चन्द्रले सती प्रथा उन्मूलन गरे र बोक्सी /डाइनको आरोप लगाएर मृत्युदण्ड दिने अभ्यासलाई अपराधीकृत गरे। साथै, उनले दासप्रथा अन्त्य गरे, जसका लागि उनले पशुपतिनाथ मन्दिरको कोषबाट रकम प्रयोग गरे। उनका शासनकालमा उल्लेखनीय पूर्वाधार विकासहरू भए, जसमा नेपालको पहिलो उच्च शिक्षालय त्रिचन्द्र कलेज को स्थापना, रक्सौलदेखि अमलेखगञ्ज सम्मको नेपाल सरकार रेल्वे सञ्चालन, र देशभर नहर र अस्पतालहरूको निर्माण समावेश थिए। यद्यपि यी सुधारहरूले देशलाई फाइदा पुर्‍याए, धेरै सुधारहरू मुख्यतः उनको परिवारको हितमा थिए।

चन्द्र शमशेर, जंग बहादुर राणापछि बेलायत र युरोप भ्रमण गर्ने दोस्रो नेपाली प्रधानमन्त्री थिए। बेलायतमा रहँदा उनलाई राजा एडवर्ड VII ले स्वागत गरे। उनले ब्रिटिश नौसेना अभ्यास अवलोकन गरे र अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयबाट डॉक्टर अफ सिभिल लज को मानार्थ उपाधि प्राप्त गरे। उनको भ्रमणलाई उल्लेखनीय मानियो, र द डेली टेलिग्राफ ले उनलाई एक विदेशी उच्चपदस्थ व्यक्तिका रूपमा प्रशंसा गर्‍यो।

चन्द्रले प्रथम विश्वयुद्ध का समयमा ब्रिटेनलाई उल्लेखनीय आर्थिक र सैनिक सहयोग प्रदान गरे, जसले ब्रिटिश साम्राज्यसँग नेपालको सम्बन्धलाई सुदृढ बनायो। यो साझेदारीले १९२३ को नेपाल–ब्रिटेन सन्धि मा पराकाष्ठा पायो, जसले नेपाललाई औपचारिक रूपमा स्वतन्त्र राष्ट्र र ब्रिटिशको सहयोगीका रूपमा मान्यता प्रदान गर्‍यो। यसले नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय स्थानलाई अझ सुदृढ बनायो र चन्द्र शमशेरको दूरदर्शी र व्यवहारिक नेतृत्वका रूपमा विरासतलाई थप बलियो बनायो।

उनले नेपालको शासनमा केही महत्त्वपूर्ण सुधारहरू गर्नका लागि कदम चाल्न थाले।उनका योगदानहरू निम्न प्रकार छन्:

१. आधिकारिक र प्रशासनिक सुधार

चन्द्र शम्शेर जंग बहादुर राणाले प्रशासनिक सुधारहरू गर्नका लागि पहल गरे। उनले नेपालमा आधुनिक शासकीय संरचना स्थापनाको प्रयास गरे। उनले कानूनी व्यवस्था, शासन प्रशासन, र कर प्रणालीलाई सुधार्ने प्रयास गरे। यसका साथै उनले राजदूत र विदेशी कूटनीतिक सम्बन्धलाई पनि महत्त्व दिए।

२. आधुनिक शैक्षिक सुधार

चन्द्र शम्शेर जंग बहादुर राणाले शैक्षिक सुधारहरूमा पनि महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका थिए। उनले नेपालको पहिलो सरकारी विद्यालयहरू स्थापना गर्नका लागि कदम उठाए। उनी शिक्षा र सामाजिक सुधारका लागि समर्पित थिए र यसलाई आफ्नो शासनकालको एक प्रमुख अंश बनाए।

३. औद्योगिकीकरण र विकास

चन्द्र शम्शेर जंग बहादुर राणाले नेपालको औद्योगिकीकरण र सामाजिक सुधारका लागि केही कदम उठाए। उनले नेपालमा औद्योगिक प्रगतिको शुरुवात गर्ने प्रयास गरे। उनले नेपालको पहिलो रेलमार्ग र सडक प्रणालीको निर्माणमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका थिए।

४. सैन्य सुधार र विस्तार

उनको शासनकालमा नेपाली सेनाको बलियोकरण र विस्तारमा जोड दिइएको थियो। उनले नेपाली सेनामा आधुनिक हतियार र प्रशिक्षण प्रणालीलाई लागू गरे। यो निर्णयले नेपालको सुरक्षा र स्थिरतालाई बलियो बनायो।

५. संविधान र राणा शासनको संस्थागत विकास

चन्द्र शम्शेर जंग बहादुर राणा र राणा शासनको सुदृढीकरणका लागि सक्रिय रहे। उनले शाही परिवार र राणा परिवारको शक्ति सन्तुलन कायम राख्नका लागि नयाँ संविधान निर्माणमा योगदान दिएका थिए। यसले राणा शासनको बलियो आधार सुनिश्चित गर्न मद्दत पुर्यायो।

विरासत

चन्द्र शमशेर, जो क्षयरोगबाट पीडित थिए, चामल र कालो दालको कडा खानपान पालना गर्थे। उनको अत्यन्त पातलो शरीरका कारण उनलाई "फिस्ते महाराज" उपनाम दिइएको थियो। आफ्नो कडा स्वभावका लागि चिनिएका चन्द्र शमशेर बिरलै हाँस्ने गर्थे। उनी हाँस्दा विनाशको संकेत हुने विश्वासले "चन्द्रे हाँस्यो त नास्यो" भन्ने भनाइ प्रचलित भयो।

उनको निरंकुश शासनका बाबजुद, चन्द्र शमशेरले नेपालमा सती प्रथा र दासप्रथा उन्मूलन जस्ता ऐतिहासिक सुधारहरू लागू गरे। उनको पूर्वाधार र विकासका योगदानहरूलाई त्रिचन्द्र क्याम्पस, त्रिभुवन चन्द्र सैन्य अस्पताल, र फर्पिङको चन्द्र ज्योति जलविद्युत् आयोजना जस्ता संस्थाहरूको स्थापना मार्फत सम्झना गरिन्छ। उनले १,२०० भन्दा बढी कोठा भएको सिंहदरबार निर्माण गरे, जुन त्यो समय एशियाकै सबैभन्दा ठूलो दरबार थियो। उनले सप्तरीमा नेपालको सबैभन्दा पुरानो नहर चन्द्र नहर पनि निर्माण गरे।

यस्तैगरी, रौतहट जिल्लाको चन्द्रनिगाहपुर शहर उनको सम्मानमा नामकरण गरिएको हो, जसले नेपालको पूर्वाधार र भौगोलिक विरासतमा उनको व्यापक प्रभावलाई झल्काउँछ।

सन्तान

चन्द्र शमशेरका वंशजहरू राणा परिवारका सबैभन्दा प्रतिष्ठित सदस्यहरू मध्येमा पर्छन् र भारतीय उपमहाद्वीपका विभिन्न राजकीय राज्यहरूमा फैलिएका छन्। नेपालको २८ वर्षसम्मको शासनकालमा, जसमा उनले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा पूर्ण नियन्त्रण राखे, चन्द्र शमशेरले विशाल सम्पत्ति संकलन गरे। यस सम्पत्तिको माध्यमबाट उनले आफ्ना छोराहरूका लागि विलासी दरबारहरू निर्माण गरे, जसले समृद्धिको एक दीर्घकालीन विरासत सुनिश्चित गर्‍यो।

आज, उनको वंश राणा वंशभित्र सबैभन्दा धनीका रूपमा चिनिन्छ, जसले चन्द्र शमशेरको दीर्घकालीन र संसाधनपूर्ण प्रधानमन्त्रीकालबाट उत्पन्न प्रभाव र समृद्धिलाई झल्काउँछ।

खगराज दिव्येश्वरी राज्यलक्ष्मी (१८८०–१९?)

राजा जय पृथ्वी बहादुर सिंह अफ बाजाङसँग विवाह।

फिल्ड मार्शल श्री महाराजा मोहन शमशेर (२३ डिसेम्बर १८८५ – ६ जनवरी १९६७)

नेपालका ९औं राणा महाराज।
उनको शासनकालमा १०० वर्ष पुरानो राणा परिवारको वंशानुगत शासन समाप्त भयो।

कमाण्डिङ जनरल सर बाबर शमशेर जंग बहादुर राणा (२७ जनवरी १८८८ – १२ मे १९६०)

मोहन शमशेरको प्रधानमन्त्रीकालमा वरिष्ठ राणा।
शाही नेपाली सेनाका प्रधान सेनापति र मुख्तियार।
कांग्रेस-राणा क्याबिनेटमा रक्षा मन्त्री।

फिल्ड मार्शल सर काइसर शमशेर जंग बहादुर राणा (८ जनवरी १८९२ – ७ जून १९६४)

लक्ष्मी राज्यलक्ष्मीसँग विवाह, जो राजा पृथ्वी वीर विक्रम शाहका उत्तराधिकारी थिए।

कमाण्डिङ जनरल सिंह शमशेर जंग बहादुर राणा (२३ डिसेम्बर १८९३ – १९?)

भारतका लागि नेपालका राजदूत (१९४८–१९५१)।

कमाण्डिङ जनरल कृष्ण शमशेर जंग बहादुर राणा (२८ फेब्रुअरी १९०० – १९ मे १९७७)

१९०९ मा राजा पृथ्वी वीर विक्रम शाहकी तेस्री छोरी ताराराज्यलक्ष्मी देवीसँग विवाह।
बंगलोर, भारतमा निधन।

मेजर-जनरल विष्णु शमशेर जंग बहादुर राणा (१३ नोभेम्बर १९०६ – ४ फेब्रुअरी १९४६)

निर्वासनमा, बाहामासमा निधन।
एक छोरा राजकुमार पिताम्बर शमशेर जंग बहादुर राणा (१९३१–२००५)।

जनरल शंकर शमशेर जंग बहादुर राणा (१९०९ – ४ जून १९७६)

बेलायतस्थित कोर्ट अफ सेंट जेम्सका लागि नेपालको प्रतिनिधि।

लेफ्टिनेन्ट जनरल मदन शमशेर जंग बहादुर राणा (१९०९–१९५५)

खगराज दिव्येश्वरी राज्यलक्ष्मी (१९१८–१९९९)

मेजर-जनरल महाराजकुमार बद्री शमशेर जंग बहादुर राणा

शासनकालको समाप्ति र प्रभाव

चन्द्र शम्शेर जंग बहादुर राणा १९२९ मा निधन भए, र उनको शासनकालको समाप्ति पछि नेपालमा राजनीतिक उतारचढाव सुरु भयो। उनका बादशाह राणा शासकहरूको प्रभाव समाप्त भएको थियो र राणा शासनको अन्त्यको संकेत मिल्यो।

उनको शासनकालको महत्त्वपूर्ण योगदानले नेपालको प्रशासन र संरचनामा सुधार ल्याउनका लागि योगदान पुर्यायो, जसले नेपालको ऐतिहासिक विकासमा भूमिका खेले।

सम्मान

वर्ष	पुरस्कार / पदक	प्रदानकर्ता / देश
१८७७	यूनाइटेड किंगडम एम्प्रेस अफ इन्डिया मेडल	यूनाइटेड किंगडम
१९०२	ब्रिटिश राज दिल्ली दरबार मेडल	ब्रिटिश राज
१९०२	छिङ वंश तुङ-लिङ-पिङ-म-कुओ-काङ-वाङ (साँचो बहादुर राजकुमार, पैदल र घोडा सेनाका कमाण्डर-इन-चीफ)	छिङ वंश
१९०५	यूनाइटेड किंगडम नाइट ग्राण्ड क्रस अफ द अर्डर अफ द बाथ (GCB)	यूनाइटेड किंगडम
१९०५	यूनाइटेड किंगडम नाइट ग्राण्ड कमाण्डर अफ द अर्डर अफ द स्टार अफ इन्डिया (GCSI)	यूनाइटेड किंगडम
१९११	यूनाइटेड किंगडम नाइट ग्राण्ड क्रस अफ द रोयल भिक्टोरियन अर्डर (GCVO)	यूनाइटेड किंगडम
१९११	यूनाइटेड किंगडम दिल्ली दरबार मेडल	यूनाइटेड किंगडम
१९१९	यूनाइटेड किंगडम नाइट ग्राण्ड क्रस अफ द अर्डर अफ सेंट माइकल एण्ड सेंट जर्ज (GCMG)	यूनाइटेड किंगडम
१९२५	फ्रान्स ग्राण्ड अफिसर अफ द लिजियन अफ अनर	फ्रान्स
१९२९	फ्रान्स ग्राण्ड क्रस अफ द लिजियन अफ अनर	फ्रान्स

निष्कर्ष

चन्द्र शम्शेर जंग बहादुर राणा नेपालको एक प्रभावशाली राणा शासक थिए, जसले आधुनिक प्रशासनिक सुधार, शैक्षिक सुधार, र सैन्य सुदृढीकरणका लागि महत्त्वपूर्ण कदम उठाए। उनले राणा शासनको सुदृढीकरण र नेपालको सामाजिक र आर्थिक विकासका लागि सन्देश छोडे। उनका योगदानले नेपालको ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्यमा महत्वपूर्ण स्थान राख्छ।

काठमाडौँ । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का संयोजक एवं पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ श्रीलंकाको पाँचदिने राजनीतिक भ्रमण सम्पन्न गरी आइतबार स्वदेश फर्किएका छन्। जुलाई १५ मा श्रीलंका प्रस्थान गरेका उनले त्यहाँ आयोजित ‘ह्यान्ड्स अफ एसिया’ अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा प्रमुख वक्ताका रूपमा सम्बोधन गरेका थिए।भ्रमणका क्रममा प्रचण्डले श्रीलंकाको सत्तारुढ दल जनता विमुक्ति

सामग्रीको तालिका