काठमाडौँ । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) का संयोजक एवं पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ श्रीलंकाको पाँचदिने राजनीतिक भ्रमण सम्पन्न गरी आइतबार स्वदेश फर्किएका छन्। जुलाई १५ मा श्रीलंका प्रस्थान गरेका उनले त्यहाँ आयोजित ‘ह्यान्ड्स अफ एसिया’ अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा प्रमुख वक्ताका रूपमा सम्बोधन गरेका थिए।भ्रमणका क्रममा प्रचण्डले श्रीलंकाको सत्तारुढ दल जनता विमुक्ति
सामग्रीको तालिका
- इतिहास
- भूगोल
- पालिका
- जातजाति, भाषा र धर्म
- जनसंख्या
- हावापानी र भू-उपयोग
- नदी, झरना, ताल तथा पोखरी
- प्रमुख धार्मिक स्थलहरू
- पर्यटन
- प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य: साल्पा पोखरी
- भोजपुर जिल्लाका प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरू
- खुकुरी: देशको शान, भोजपुरको नाम
- रुद्राक्षको खेती र व्यवसायीकरण
- शिक्षा र स्वास्थ्य
- यातायात
- सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था
- निष्कर्ष
भोजपुर
भोजपुर
भोजपुर जिल्ला पूर्वी नेपालमा रहेको कोशी प्रदेशअन्तर्गत १४ जिल्लामध्ये एक हो। यो जिल्ला १,५०७ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको छ र २०११ को जनगणना अनुसार यहाँको कुल जनसंख्या १,८२,४५९ रहेको छ। यस जिल्लाको प्रशासकीय केन्द्र भोजपुर बजार हो।
भौगोलिक रूपमा भोजपुर जिल्ला विभिन्न जिल्लाहरूसँग सीमाना जोडिएको छ। यसको पूर्वमा धनकुटा र संखुवासभा जिल्ला पर्दछन् भने पश्चिममा खोटाङ जिल्ला अवस्थित छ। यसैगरी, उत्तर-पूर्वी भागमा पुनः संखुवासभा जिल्ला पर्छ भने उत्तर-पश्चिममा सोलुखुम्बु जिल्ला अवस्थित छ। दक्षिणतर्फ उदयपुर जिल्ला रहेको छ।
भोजपुर जिल्ला ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक विविधताले भरिपूर्ण क्षेत्र हो। यो जिल्ला विशेष गरी परम्परागत लोकसंस्कृति, प्राकृतिक सौन्दर्य र ऐतिहासिक महत्वका कारण परिचित छ। यहाँका विभिन्न पहाडी तथा हिमाली भूभाग, हरियाली जंगल, नदी-नाला तथा जैविक विविधता यस क्षेत्रको मुख्य आकर्षण हुन्।
इतिहास
पाल्पाका राजा मुकुन्द सेनले पूर्वी नेपालका विभिन्न भूभागहरूलाई आफ्नो अधीनमा ल्याई आफ्नो राज्य विस्तार गरेका थिए। उनले जितेको पूर्वी नेपालपछि टुक्रिएर तीन छुट्टाछुट्टै राज्यहरू—मकवानपुर, विजयपुर, र चौदण्डीगढी—रूपमा विभाजित भयो।
चौदण्डी राज्यको भूगोल र प्रशासनिक संरचना:
चौदण्डी राज्यको सीमाना पूर्वमा दूधकोशी नदीदेखि पश्चिममा अरुण नदीसम्म फैलिएको थियो। तराई क्षेत्रमा यसको विस्तार सप्तकोशी नदीदेखि कमला नदीसम्म रहेको थियो। राज्यको प्रमुख प्रशासनिक केन्द्र चौदण्डीगढी भए तापनि पहाडी भूभागमा शासन सञ्चालन गर्न सजिलो होस् भनेर हतुवागढी (हाल भोजपुर जिल्लाको दक्षिणी क्षेत्र, रानीवास गाउँपालिका) मा अर्को प्रशासनिक केन्द्र स्थापना गरिएको थियो।
नेपाल एकीकरणपछि भोजपुरको प्रशासनिक स्थिति:
नेपालको एकीकरणपछि पूर्वी नेपाल धनकुटाबाट प्रशासित हुन थाल्यो। भोजपुर क्षेत्रलाई विशेष रूपमा माझ किराँत नामले चिनिन्थ्यो। माझ किराँत भनेको पूर्वी नेपालका किराँती समुदायको मूल निवास क्षेत्र हो, जुन ऐतिहासिक दृष्टिले किराँत सभ्यतासँग गहिरो सम्बन्ध राख्छ।
राणाकालीन तथा पंचायतकालीन प्रशासनिक विभाजन:
राणाकालीन शासन व्यवस्थामा भोजपुरलाई पूर्वी प्रशासनिक इकाइ पूर्व ४ नं. भोजपुर माझ किराँत को रूपमा चिनिन्थ्यो। प्रशासनिक पुनर्संरचनासँगै वि.सं. २०१९ मा भोजपुरलाई सगरमाथा अञ्चलमा राखियो। पछि, वि.सं. २०३२ बाट यसलाई कोशी अञ्चलमा गाभियो।
भोजपुर जिल्लाको नामकरण
भोजपुर जिल्लाको पुरानो नाम सिद्धपुर रहेको जनश्रुति पाइन्छ। मान्यता अनुसार, यस जिल्लाको प्रसिद्ध धार्मिक स्थल सिद्धकाली को नामबाट यसको नामकरण भएको हुनसक्छ।
नेपाल एकीकरणको क्रममा पृथ्वीनारायण शाहले माझ किराँत विजय गर्ने क्रममा यस स्थानलाई आफ्नो अधीनमा ल्याएका थिए। कथन अनुसार, विजयको उत्सवस्वरूप उनले यहाँ ठूलो भोज आयोजना गरे। भोजपश्चात बाँकी रहेको खानालाई यहीँ गाडिएको हुनाले यस क्षेत्रको नाम सिद्धपुरबाट भोजपुर रहन गएको भन्ने किंवदन्ती छ।
अर्को भनाइअनुसार, पहिले यो जिल्लाको उच्च पहाडी क्षेत्रको जंगलमा भोजपत्रका रुखहरू प्रशस्त पाइन्थे। यही कारण यस ठाउँलाई भोजपुर भनेर चिनिन थालेको भन्ने लोकोक्ति पनि प्रचलित छ।
इतिहासअनुसार, किरातकालीन समयमा भोजपुरलाई "खिकामाक्छा" भनेर चिनिन्थ्यो। वि.सं. १८३१ अघि सम्म पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरण गर्ने क्रममा यस क्षेत्रलाई गाभ्नु अघि यही नामले भोजपुर परिचित थियो। किरात सभ्यतासँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने यस भूभागले विभिन्न कालखण्डमा फरक नाम धारण गरेको पाइन्छ।
भूगोल
भोजपुर जिल्ला पूर्वी नेपालको कोशी प्रदेश अन्तर्गत रहेको मध्य पहाडी क्षेत्र मा अवस्थित छ। यस जिल्लाले विविध भौगोलिक विशेषता समेटेको छ, जसले यसलाई पर्यटकीय, ऐतिहासिक, तथा प्राकृतिक रूपमा महत्वपूर्ण बनाएको छ।
भौगोलिक निर्देशांक:
- आक्षांश: २६°५३' देखि २७°४६' उत्तर
- देशान्तर: ८६°५३' देखि ८७°१७' पूर्व
सीमाना:
भोजपुर जिल्ला विभिन्न अन्य जिल्लाहरूसँग सीमाना जोडिएको छ:
- पूर्व: धनकुटा र संखुवासभा जिल्ला
- पश्चिम: सोलुखुम्बु र खोटाङ जिल्ला
- उत्तर: सोलुखुम्बु र संखुवासभा जिल्ला
- दक्षिण: उदयपुर जिल्ला
क्षेत्रफल र भौगोलिक स्वरूप:
- कुल क्षेत्रफल: १,५०७ वर्ग किलोमिटर
- औसत लम्बाइ (उत्तर-दक्षिण): ९३ किलोमिटर
- औसत चौडाइ (पूर्व-पश्चिम): ३५ किलोमिटर
- भौगोलिक विभाजन: मध्य पहाडी क्षेत्र
उचाइका विशेषता:
- सबैभन्दा अग्लो स्थान: सिलिचुङ (४,१५३ मिटर) – यो धार्मिक तथा पर्यटकीय दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण स्थान हो। यस ठाउँबाट पूर्वी नेपालको मनोरम दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ।
- सबैभन्दा होचो स्थान: हसनपुर (१५३ मिटर) – यो जिल्लाको दक्षिणी भागमा पर्ने न्यूनतम उचाइ भएको क्षेत्र हो।
प्रशासनिक केन्द्र:
- सदरमुकाम: भोजपुर (१,५४० मिटर)भोजपुर बजार नै जिल्लाको मुख्य प्रशासकीय, व्यापारिक, तथा सांस्कृतिक केन्द्र हो। यहाँबाट जिल्ला भित्रका विभिन्न भेगमा सेवा तथा सुविधा वितरण गरिन्छ।
पालिका
गाउँपालिका (गा.पा.):
- टेम्केमैयुम गाउँपालिका
- राम प्रसाद राई गाउँपालिका
- पौवादुम्मा गाउँपालिका
- साल्पा सिलिछो गाउँपालिका
- अरुण गाउँपालिका
- आम्चोक गाउँपालिका
- हतुवा गढी गाउँपालिका
नगरपालिका (न.पा.):
- षडानन्द नगरपालिका
- भोजपुर नगरपालिका
जातजाति, भाषा र धर्म
भोजपुर जिल्ला जातीय, भाषिक तथा धार्मिक रूपमा विविधता भएको जिल्ला हो। यो जिल्ला विभिन्न समुदायका मानिसहरूको बसोबासले बहुसांस्कृतिक पहिचान बोकेको छ। यहाँ विभिन्न जातजातिहरू, भाषाहरू तथा धर्महरूको मिश्रण पाइन्छ, जसले जिल्लाको सांस्कृतिक सौन्दर्यलाई अझ समृद्ध बनाएको छ।
जातजाति
भोजपुर जिल्लामा विभिन्न जातजातिहरूको बसोबास छ, जसमा पहाडी तथा किरात समुदायको बाहुल्य छ। निम्न प्रमुख जातजातिहरू यहाँ पाइन्छन्:
किरात समुदाय
राई (किरात): भोजपुर जिल्लामा सबैभन्दा ठूलो जनसंख्या भएको समुदाय हो। राई जातिका विभिन्न उपसमूह छन्, जसले आफ्नो संस्कार, परम्परा र भाषा सुरक्षित राखेका छन्। किरात धर्म र संस्कृतिसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने यो समुदाय पहाडी क्षेत्रमा व्यापक रूपमा फैलिएको छ।
लिम्बु: लिम्बु जाति पनि किरात समुदायकै एक हिस्सा हो, जसले आफ्नै भाषा, परम्परा, तथा संस्कृतिलाई पछ्याउँदै आएका छन्।
याक्खा: किरात समुदाय अन्तर्गत पर्ने यो जाति भोजपुरमा बसोबास गर्छन्। उनीहरू आफ्नै संस्कृतिलाई जगेर्ना गर्ने समुदाय हुन्।
सुनुवार: यो पनि किरात समुदायमा पर्ने जाति हो, जसले आफ्नै भाषा र परम्परालाई जोगाइराखेका छन्।
पहाडी समुदाय
छेत्री: भोजपुरमा क्षेत्री समुदायको उल्लेखनीय उपस्थिति छ, जसले परम्परागत हिन्दू धर्म तथा संस्कारलाई मान्ने गर्छन्।
ब्राह्मण (पहाडी): प्रमुख रूपमा खेती तथा प्रशासनिक क्षेत्रमा संलग्न यस समुदायको उल्लेख्य संख्यामा बसोबास रहेको पाइन्छ।
नेवार: यो समुदाय विशेषगरी व्यापार व्यवसायमा संलग्न छ। भोजपुर बजार क्षेत्र तथा व्यापारिक केन्द्रहरूमा नेवार समुदायको उपस्थिति पाइन्छ।
अन्य आदिवासी तथा जनजातिहरू
मगर: मगर समुदाय भोजपुरको केही पहाडी क्षेत्रमा पाइन्छ, जसले आफ्नै परम्परागत भाषा तथा संस्कृति पछ्याउँछ।
तामाङ: यो समुदाय विशेष गरी पहाडी भेगमा बसोबास गर्छन्। तामाङ जातिको संस्कार, धर्म, रीतिरिवाज बौद्ध धर्मसँग जोडिएको छ।
गुरुङ: भोजपुरमा थोरै संख्यामा गुरुङ समुदाय पाइन्छ, जसले बौद्ध तथा हिन्दू धर्म मान्ने गर्छन्।
शेर्पा: उच्च पहाडी भेगमा शेर्पा समुदाय बसोबास गर्छन्, जसले बौद्ध धर्म मान्छन्।
दलित समुदाय
कामी, दमाई, सार्की, विष्ट: परम्परागत रूपमा विशेष पेसा अपनाउने यो समुदाय भोजपुरमा बसोबास गर्छ।
तराई मूलका समुदायहरू
तराईबाट आएका केही समुदायहरू पनि भोजपुरमा बसोबास गर्छन्, जस्तै:
- मुसहर
- ठटाल
- माझी
- धिमाल
भाषा
भोजपुर जिल्ला भाषिक विविधता भएको क्षेत्र हो। यहाँ किरात भाषासँगै नेपाली भाषा प्रमुख रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
प्रमुख भाषाहरू
राई भाषा (बान्तावा, कयूं, कुलुङ, दुमी, आदि):
- भोजपुरका राई समुदायका विभिन्न उपसमूहहरूले आफ्नै मातृभाषा बोल्छन्।
- बान्तावा भाषा यहाँका धेरै राई समुदायमा प्रचलित छ।
नेपाली:
- प्रशासनिक, व्यापारिक तथा दैनिक जीवनमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने भाषा हो।
- विभिन्न समुदायका मानिसहरूले साझा भाषा रूपमा प्रयोग गर्छन्।
लिम्बु:
- लिम्बु जातिको मातृभाषा हो, जुन पूर्वी नेपालमा व्यापक रूपमा बोलिन्छ।
नेवारी:
- नेवार समुदायले बोल्ने भाषा हो, विशेष गरी बजार तथा व्यापारिक क्षेत्रमा प्रयोग गरिन्छ।
तामाङ:
- तामाङ जातिको मातृभाषा हो, जुन भोजपुरका केही भेगमा बोलिन्छ।
मगर, गुरुङ, शेर्पा भाषा:
- यी समुदायका आफ्नै मातृभाषा छन्, जुन उनीहरूकै समाजमा सीमित रहेर प्रयोग गरिन्छ।
सुनुवार भाषा:
- किरात समुदायमा पर्ने सुनुवार जातिको भाषा हो।
याक्खा भाषा:
- किरात समुदायकै याक्खा जातिले बोल्ने भाषा हो।
मैथिली:
- तराई क्षेत्रका केही समुदायले बोल्ने भाषा हो।
धर्म
धार्मिक विविधताको हिसाबले भोजपुर जिल्ला बहुसांस्कृतिक छ। यहाँ विभिन्न समुदायका मानिसहरूले आ-आफ्ना धार्मिक परम्पराहरू अनुसरण गर्छन्।
प्रमुख धर्महरू
१. किरात धर्म:
- यो धर्म विशेष गरी राई, लिम्बु, याक्खा, सुनुवार समुदायका मानिसहरूले मान्ने गर्छन्।
- किरात धर्मको आधारमा प्रकृति पूजा गरिन्छ।
- प्रमुख पर्व: उधौली, उभौली, साकेला नाच, चासोक, आदि।
२. हिन्दू धर्म:
- ब्राह्मण, क्षेत्री, दलित, नेवार, मगर लगायतका समुदायमा प्रचलित छ।
- प्रमुख पर्वहरू: दशैँ, तिहार, तीज, जन्माष्टमी, शिवरात्रि, आदि।
३. बौद्ध धर्म:
- शेर्पा, तामाङ, गुरुङ, मगर लगायतका समुदायले बौद्ध धर्म मान्छन्।
- प्रमुख पर्वहरू: ल्होसार, बुद्ध जयन्ती, आदि।
४. क्रिश्चियन धर्म:
- पछिल्लो समय विभिन्न समुदायका मानिसहरूले क्रिश्चियन धर्म अपनाइरहेका छन्।
- चर्चहरूको संख्या बढ्दै गएको छ।
जनसंख्या
भोजपुर जिल्ला नेपालको कोशी प्रदेशमा पर्ने पहाडी जिल्ला हो, जसको भौगोलिक बनावट उचाइयुक्त डाँडाकाँडा, पहाड, खोँच र उपत्यकाहरूको मिश्रण रहेको छ। यस जिल्लाको जनसंख्या सम्बन्धी पछिल्लो तथ्याङ्कलाई आधार मान्दा, जनसंख्या वृद्धिदर अन्य जिल्लाहरूको तुलनामा केही घट्दो क्रममा रहेको देखिन्छ।
जनसंख्या अवस्था र प्रवृत्ति
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ (सन् २०२१) अनुसार, भोजपुर जिल्लाको कुल जनसंख्या १५७,९२३ रहेको छ। तीमध्ये पुरुषको संख्या ७८,२११ र महिलाको संख्या ७९,७१२ रहेको छ। २०११ को जनगणनाको तुलनामा, जुन समयमा जनसंख्या १८२,४५९ थियो, हाल करिब २४,५३६ जनाले कमी आएको देखिन्छ।
यो गिरावटका प्रमुख कारणहरूमध्ये एक हो वैदेशिक रोजगारी। जिल्लाका धेरै युवा तथा श्रमशक्ति उमेर समूहका व्यक्तिहरू रोजगारीको खोजीमा विदेश गएका छन्। साथै, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, र आधुनिक सुविधा खोज्ने क्रममा जिल्लाबाट शहरी क्षेत्रतर्फ जनसंख्या स्थानान्तरणको प्रवृत्ति बढ्दो छ। विशेष गरी, काठमाडौँ, विराटनगर, धरान, र अन्य ठूला शहरहरूमा भोजपुरका मानिसहरूको बसाइँसराइ उल्लेखनीय छ।
जनघनत्व र यसको प्रभाव
भोजपुर जिल्लाको भौगोलिक क्षेत्रफल १,५०७ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। हालको जनसंख्या अनुसार, जनघनत्व १०६ व्यक्ति प्रति वर्ग किलोमिटर रहेको छ। यसको अर्थ, प्रत्येक १ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा औसत रूपमा १०६ जना मानिस बसोबास गर्छन्।
यसको प्रभाव निम्नानुसार देख्न सकिन्छ:
- विकास पूर्वाधारको प्रभाव – कम जनघनत्व भएका क्षेत्रहरूमा यातायात, स्वास्थ्य सेवा, तथा अन्य पूर्वाधारको विकास सुस्त गतिमा अघि बढ्ने ।
- कृषि तथा भूमि उपयोग – कम जनसंख्याले गर्दा कृषि योग्य जमिनमा परम्परागत खेती बढी देखिन्छ, तर आधुनिक प्रविधि अपनाउने दर न्यून छ।
- बजार तथा आर्थिक गतिविधि – जनसंख्या घनत्व कम भएका कारण व्यापारिक तथा औद्योगिक गतिविधिहरू सीमित देखिन्छन्।
- प्राकृतिक स्रोतको प्रयोग – वनजंगल तथा जलस्रोतहरूको उपयोग कम हुँदा वातावरणीय सन्तुलन कायम रहन मद्दत पुग्छ, तर स्रोतसाधनको उचित व्यवस्थापनको अभाव हुन सक्छ।
हावापानी र भू-उपयोग
भोजपुर जिल्ला नेपालको कोशी प्रदेशअन्तर्गत पर्ने पहाडी जिल्ला हो। यसको भौगोलिक विविधता उच्च छ, जसका कारण विभिन्न प्रकारका जलवायु पाइन्छ। साथै, भू-उपयोगका हिसाबले कृषि, वन, घाँसे मैदान, तथा बस्तीका लागि प्रयोग हुने जमिनका विविध स्वरूप देख्न सकिन्छ।
हावापानी (जलवायु)
भोजपुर जिल्ला समुन्द्र सतहबाट १५३ मिटरदेखि ४,१५३ मिटर उचाइसम्म फैलिएको छ। यसकारण यहाँ उचाइअनुसार फरक-फरक जलवायु पाइन्छ।
उपोष्णकटिबन्धीय जलवायु :
- यो जलवायु प्रणाली मुख्यतः जिल्लाका तल्लो पहाडी भाग, नदी किनारका क्षेत्रहरू, र तलाउ तथा समथर भूभागहरूमा पाइन्छ।
- गृष्म ऋतुमा तापक्रम ३०°C भन्दा माथि पुग्न सक्छ।
- जाडोमा न्यूनतम तापक्रम १०°C को हाराहारीमा रहन्छ।
- औसत वार्षिक वर्षा १,५००–२,००० मि.मि. को बीचमा हुन्छ।
- यो क्षेत्र कृषि तथा फलफूल उत्पादनका लागि उपयुक्त मानिन्छ।
समशीतोष्ण जलवायु :
- भोजपुर जिल्लाको १०००–२५०० मिटर उचाइमा पर्ने मध्यपहाडी क्षेत्रहरूमा यो जलवायु पाइन्छ।
- गृष्ममा औसत तापक्रम २०-२५°C रहन्छ भने जाडोमा ०-१०°C को हाराहारीमा झर्छ।
- यहाँ खेती, पशुपालन, तथा मिश्रित वनजङ्गल पाइन्छ।
- यस क्षेत्रका मुख्य बालीहरूमा मकै, गहुँ, कोदो, फापर, तथा विभिन्न प्रकारका तरकारी पर्दछन्।
उप-अल्पाइन जलवायु :
- भोजपुर जिल्लाको अत्यधिक उच्च पहाडी क्षेत्र (२५०० मिटरभन्दा माथि) मा यो जलवायु पाइन्छ।
- जाडोमा तापक्रम ०°C भन्दा तल झर्न सक्छ।
- यहाँ अल्पाइन घाँसे मैदान, जङ्गल, तथा उच्च हिमाली वनस्पति पाइन्छन्।
- यो क्षेत्र गाई, भैंसी, भेडा, बाख्रा, र च्यांग्रा पालनका लागि उपयुक्त मानिन्छ।
मौसमी विशेषता
- गर्मी (मार्च–जुन): मध्यम गर्मी, केही ठाउँहरूमा अत्यधिक तापक्रम।
- मनसुन (जुन–सेप्टेम्बर): भारी वर्षा हुने समय, कृषि उत्पादनका लागि महत्वपूर्ण।
- शरद (अक्टोबर–नोभेम्बर): सुख्खा मौसम, हरियाली वातावरण, मुख्य रूपमा बाली संकलनको समय।
- जाडो (डिसेम्बर–फेब्रुअरी): उच्च क्षेत्रमा हिमपात तथा चिसो बढ्ने, समथर भूभागमा मध्यम चिसो।
भू-उपयोग
भोजपुर जिल्लाको भू-उपयोग विविध छ। यहाँ विभिन्न प्रयोजनका लागि जमिनको उपयोग गरिन्छ, जसमा मुख्य रूपमा कृषि, वन, चरिचरन, बस्ती, तथा व्यापारिक क्षेत्रहरू पर्दछन्।
कृषि भूमि :
- भोजपुरको प्रमुख जीविकोपार्जनको माध्यम कृषि हो।
- मुख्य उत्पादन हुने बालीहरू:
- अन्न बाली: धान, मकै, गहुँ, कोदो, फापर।
- तरकारी तथा फलफूल: आलु, गोलभेंडा, काउली, सिमी, अम्बा, सुन्तला, कागती।
- नगदेबाली: अलैंची, अदुवा, टिमुर, जडीबुटी।
- कुल भू-भागको ४०-५०% कृषि प्रयोजनका लागि प्रयोग हुने अनुमान गरिन्छ।
- सिंचाइ सुविधा सीमित भएकाले वर्षामा भर पर्नुपर्ने अवस्था छ।
वन क्षेत्र :
- भोजपुर जिल्लाको ठूलो भू-भाग वनजङ्गलले ढाकेको छ।
- मुख्य वनस्पति:
- सल्ला, चिलाउने, खयर, सिसौ, उत्तिस, गुराँस, धुपी, बाँस।
- जडीबुटी: बोझो, पाखनबेत, सतुवा, पाँचऔले, गुर्जो।
- वन्यजन्तुमा:
- स्तनधारी: मृग, बँदेल, चितुवा, दुम्सी।
- चराचुरुङ्गी: डाँफे, मुनाल, कालिज।
- सामुदायिक वन व्यवस्थापन प्रणाली प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन भइरहेको छ।
घाँसे मैदान तथा चरिचरन :
- पहाडी तथा उच्च पहाडी क्षेत्रमा विस्तृत घाँसे मैदानहरू पाइन्छन्।
- पशुपालन (गाई, भैंसी, भेडा, बाख्रा, च्यांग्रा) प्रमुख व्यवसायमध्ये एक हो।
- चौर तथा पाटन क्षेत्रहरू गोठ तथा घुमन्ते पशुपालन प्रणालीका लागि उपयोग गरिन्छ।
आवासीय तथा व्यापारिक क्षेत्र :
- प्रमुख बस्तीहरू:
- भोजपुर बजार, टेम्केमैयुम, षडानन्द नगरपालिका, रामप्रसाद राई गाउँपालिका।
- यहाँ व्यापारिक गतिविधि बढ्दो छ।
- साना तथा मझौला व्यवसायहरू, होटल, तथा पसलहरू व्यापारका मुख्य हिस्सा हुन्।
औद्योगिक क्षेत्र :
- भोजपुरमा ठूला उद्योगहरू छैनन्, तर स्थानीय साना तथा घरेलु उद्योगहरू सञ्चालनमा छन्।
- प्रमुख घरेलु उद्योगहरू:
- काठ तथा हस्तकला उद्योग।
- अलैंची प्रशोधन उद्योग।
- जडीबुटी प्रशोधन तथा उत्पादन।
- कृषि उत्पादनमा आधारित साना उद्योगहरू।
खोलानाला, नदी तथा ताल :
- प्रमुख नदी तथा खोलाहरू:
- अरुण नदी (भोजपुरको प्रमुख नदी)
- इसुवा खोला, सुन्तले खोला, खोताङ खोला।
- यी जलस्रोतहरू:
- सिँचाइ प्रयोजनका लागि महत्वपूर्ण छन्।
- जलविद्युत् उत्पादनका सम्भावना भएका छन्।
- मत्स्य पालन तथा अन्य जलसम्बन्धी व्यवसायका लागि उपयोग गर्न सकिन्छ।
नदी, झरना, ताल तथा पोखरी
भोजपुर जिल्लामा विभिन्न नदी, खोलानाला, झरना, ताल तथा पोखरीहरू छन्, जसले जलस्रोतको धनी क्षेत्रका रूपमा जिल्लालाई महत्त्वपूर्ण बनाउँछ।
प्रमुख नदीहरू
- अरुण नदी: जिल्लाको प्रमुख नदी मध्ये एक हो, जसले पूर्वी भाग हुँदै बग्छ।
- सुनकोशी नदी: यो नदी भोजपुर जिल्लाको पश्चिमी भागमा बग्छ।
- प्रमुख खोलानाला:
- पिखुवा, इर्खुवा, चिर्खुवा, बेङ्खुवा, याङ्गुवा, नखुवा, ककुवा, छिन्तालु, अखुवा, वुवा, जुके, सिक्देल, कावा, नेवासुखे, घे, बल्खु, खकुवा, वहरे, हङ्ग्रायो, खेसाङ, सिसुवा आदि।
प्रमुख झरनाहरू
- चिर्खुवा खोला झरना: भोजपुर जिल्लाको सबैभन्दा ठूलो र अग्लो झरना मानिन्छ।
- छरछरे झरना: हेलौछाको छरछरे खोलामा अवस्थित आकर्षक झरना।
- याङ्वा खोलाको झरना: प्राकृतिक रूपमा सुन्दर र पर्यटकका लागि आकर्षक स्थल।
प्रमुख ताल तथा पोखरीहरू
- साल्पा पोखरी: धार्मिक तथा पर्यटकीय रूपमा महत्त्वपूर्ण ताल।
- पाँचकन्या पोखरी: ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको जलाशय।
- हँसपोखरी: स्थानीय रूपमा प्रसिद्ध पोखरी।
- भविष्यवक्ता पोखरी: किंवदन्तीअनुसार भविष्यवाणीसंग जोडिएको विशेष पोखरी।
- च्याङ्ग्रे पोखरी: प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिएको पोखरी।
- साउने डाँडा पोखरी: रमणीय तथा महत्वपूर्ण जलस्रोत मध्ये एक।
यी जलस्रोतहरू भोजपुर जिल्लाका बासिन्दाहरूको जीवनशैली, कृषि, पर्यटन, तथा जैविक विविधताका लागि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
प्रमुख धार्मिक स्थलहरू
सिद्धकाली देवी मन्दिर
सिद्धकाली देवी मन्दिर भोजपुर जिल्लाको महत्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो। यो मन्दिर विशेष गरी शक्ति उपासकहरूका लागि आस्थाको केन्द्र हो।
- यो मन्दिर देवी कालीलाई समर्पित छ, जसलाई शक्तिशाली एवं कृपालु देवी मानिन्छ।
- बडादशैं, तिहार, चैतेदशैं, र अन्य विशेष अवसरहरूमा यहाँ ठूलो संख्यामा भक्तजनहरू पूजाआजा गर्न आउँछन्।
- देवीको मन्दिर भएकाले यहाँ बलि दिने परम्परा रहिआएको छ।
- स्थानीय समुदायले धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरी यस स्थानको महत्त्वलाई अझ बढाएका छन्।
ट्याम्के महादेवथान
ट्याम्के महादेवथान भोजपुर र सोलुखुम्बुको सीमावर्ती क्षेत्रमा रहेको एक पवित्र स्थल हो।
- यो स्थान महादेव (शिव) को उपासना गर्नेहरूको लागि विशेष महत्त्वपूर्ण छ।
- महाशिवरात्रि तथा अन्य पर्वहरूमा यहाँ ठूलो मेला लाग्ने गर्दछ।
- ट्याम्के डाँडाबाट वरपरको मनोरम दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ, जसले पर्यटकहरूलाई समेत आकर्षित गर्छ।
शन्तानेश्वर महादेवथान (चारढुङ्गे महादेवथान, सानोदुम्मा-१, शुप्ला)
- सन्तान प्राप्तिको कामना गर्नेहरूको लागि यो मन्दिर विशेष रूपमा प्रसिद्ध छ।
- शिवरात्रि, बालाचतुर्दशी, र अन्य धार्मिक पर्वहरूमा यहाँ भक्तजनहरूको भीड लाग्ने गर्दछ।
- हिन्दू धर्मावलम्बीहरू यो मन्दिरमा दर्शन गर्न आउँदा भगवान् शिवको कृपा प्राप्त गर्ने विश्वास राख्छन्।
षडेश्वर शिवालय (दिङ्ला)
- यो मन्दिर ऐतिहासिक एवं पुरातात्त्विक रूपमा महत्त्वपूर्ण स्थल हो।
- यस मन्दिरको परिसरमा पुराना मूर्तिहरू र संरचनाहरू भेटिन्छन्।
- महाशिवरात्रि तथा तीज पर्वमा महिलाहरू विशेष रूपमा यहाँ पूजाआजा गर्न आउँछन्।
शिवालय (हेलौछा)
- धार्मिक पर्यटनको हिसाबले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
- यो क्षेत्र शिव भक्तहरूको लागि विशेष स्थल हो, जहाँ भक्तजनहरूले नित्य पूजाआजा गर्ने परम्परा रहिआएको छ।
योगमाया शक्तिपीठ (मझुवाबेसी, नेपालेडाँडा)
- यो स्थान नेपालका महान समाज सुधारक योगमायाको स्मृतिमा स्थापित शक्तिपीठ हो।
- योगमायाले समाज सुधारका लागि गरेको योगदानको सम्झनामा यो स्थल विशेष महत्त्व राख्छ।
- धार्मिक तथा ऐतिहासिक दृष्टिले यो स्थल नेपालकै महत्वपूर्ण स्थानहरूमध्ये एक हो।
पखुवा (बोया भीरथाप्ला)
- धार्मिक तथा ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण स्थल हो।
- यहाँ विभिन्न धार्मिक अनुष्ठान एवं पूजाहरू सम्पन्न गरिन्छन्।
- धार्मिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिएको यस स्थानलाई पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा समेत विकास गर्न सकिन्छ।
कालिका देवी मन्दिर
- यो मन्दिर देवी कालिकालाई समर्पित पवित्र स्थल हो।
- यहाँ प्रत्येक वर्ष विशेष मेला लाग्ने गर्छ, जसमा स्थानीय एवं अन्य भक्तजनहरूको सहभागिता हुन्छ।
टक्सार गणेशस्थान
- गणेश भगवानको मन्दिर भएको ठाउँ हो।
- प्रत्येक वर्ष गणेश चतुर्थी विशेष रूपमा मनाइन्छ।
- यहाँ गणेश भगवानको कृपा प्राप्त गर्न भक्तजनहरू आउँछन्।
डेलिखर्क गुम्बा (खाटाम्मा)
- स्थानीय बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको लागि पवित्र स्थल हो।
- धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वहरूमा यहाँ पूजाआजा गरिन्छ।
- गुम्बाको भव्यता, परम्परागत बौद्ध मूर्तिहरू, र धार्मिक चिह्नहरूले यो स्थललाई विशेष बनाएको छ।
टाँसी छोलिङ गुम्बा (बोया पात्ताल)
- बौद्ध धर्मको पुरानो गुम्बा हो।
- गुम्बाबाट वरपरको सुन्दर दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ, जसले पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्छ।
- धार्मिक दृष्टिले मात्र नभई पर्यटनको दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण स्थल मानिन्छ।
पर्यटन
भोजपुर जिल्ला नेपालको पूर्वी पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक, र प्राकृतिक रूपमा समृद्ध जिल्ला हो। यहाँका प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण डाँडाकाँडा, ऐतिहासिक गढीहरू, धार्मिक स्थलहरू, तालतलैया, र पदयात्रा (ट्रेकिङ) मार्गहरूले पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्छन्।
प्राकृतिक तथा ऐतिहासिक स्थलहरू
साल्पा पोखरी
- भोजपुर जिल्लाको सबैभन्दा प्रसिद्ध तालहरूमध्ये एक।
- धार्मिक तथा पर्यटकीय हिसाबले महत्त्वपूर्ण स्थान।
- प्रत्येक वर्ष विशेष पूजा एवं मेला आयोजना गरिन्छ।
- ट्रेकिङ गर्न चाहने पर्यटकहरूको लागि आकर्षक गन्तव्य।
शिलिचुङ चुली
- भोजपुरको उच्च भूभागमा अवस्थित रमणीय स्थल।
- प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण क्षेत्र भएकाले पदयात्राका लागि उपयुक्त।
- यहाँबाट हिमाली शृङ्खला एवं वरपरका पहाडहरूको दृश्यावलोकन गर्न सकिन्छ।
गोरुकाटे डाँडा (कुलुङ)
- प्राकृतिक रूपमा अत्यन्त सुन्दर डाँडा।
- सूर्योदय र सूर्यास्त अवलोकनका लागि उपयुक्त स्थान।
- फोटो खिच्ने, ट्रेकिङ गर्ने, तथा प्राकृतिक वातावरणमा समय बिताउने पर्यटकहरूका लागि आदर्श गन्तव्य।
डेलिढुंगा (ताल, चौकीडाँडा)
- प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण क्षेत्र।
- ट्रेकिङ तथा घुमफिर गर्न आकर्षक गन्तव्य।
हंसपोखरी
- ऐतिहासिक तथा धार्मिक रूपमा महत्त्वपूर्ण पोखरी।
- स्थानीय एवं अन्य पर्यटकहरूको लागि रमणीय स्थल।
घोडेटार
- पर्यटकीय हिसाबले रमणीय स्थल।
- प्राकृतिक सुन्दरताको अवलोकन गर्न योग्य स्थान।
ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरू
हतुवागढी
- ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण स्थल।
- यहाँको भग्नावशेषहरूले ऐतिहासिक युद्धकालीन कथाहरूको झल्को दिन्छ।
- नेपालको इतिहासमा उल्लेखनीय युद्धहरू यहाँ भएका थिए।
टक्सार
- ऐतिहासिक रूपमा प्रसिद्ध स्थान जहाँ नेपालका पुराना सिक्का निर्माण गरिन्थ्यो।
- खानी तथा उत्खननका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण क्षेत्र।
सिद्धकाली मन्दिर
- धार्मिक एवं सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको क्षेत्र।
- दसैं, तिहार, चैतेदशैं, तथा अन्य चाडपर्वहरूमा विशेष पूजाआजा गरिन्छ।
ट्याम्के महादेवथान
- भोजपुर र सोलुखुम्बुको सीमाक्षेत्रमा अवस्थित प्रमुख धार्मिक स्थल।
- महाशिवरात्रि तथा बालाचतुर्दशीमा विशेष मेला लाग्ने स्थान।
- यहाँबाट भोजपुर, खोटाङ, सोलुखुम्बु लगायतका क्षेत्रहरू अवलोकन गर्न सकिन्छ।
प्रमुख पदयात्रा (ट्रेकिङ) मार्गहरू
भोजपुर जिल्ला ट्रेकिङ पारखीहरूका लागि एक उत्कृष्ट गन्तव्य हो। यहाँ विभिन्न पदयात्रा मार्गहरू रहेका छन्, जसले यात्रुहरूलाई रोमाञ्चक अनुभव प्रदान गर्छ।
तेन्जिङ हिलारी पदमार्ग
- भोजपुरको अरुण (कात्तिकेघाट)–नेपालेडाँडा–ताँबुटार–चौकीडाँडा–गोथेबजार–साल्पाफेदी हुँदै सोलुखुम्बुको नाम्चे बजारसम्म पुग्ने मार्ग।
- सगरमाथा आधार शिविर जाने प्रमुख पदमार्गहरूमध्ये एक।
- विश्वभरका पर्यटकहरूले पदयात्राका लागि यो मार्ग रोज्ने गर्छन्।
अरुणडाँडा (श्यामशिला) पदमार्ग
- प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण क्षेत्र।
- भोजपुर जिल्लाको प्रमुख ट्रेकिङ गन्तव्य।
मैयुँडाँडा पदमार्ग
- रमणीय पर्यटकीय क्षेत्र।
- स्थानीय पर्यटकहरूको लागि लोकप्रिय ट्रेकिङ मार्ग।
साल्पा–सिलिचुङ पदमार्ग
- भोजपुरको साल्पा पोखरी हुँदै सिलिचुङ चुली पुग्ने सुन्दर पदयात्रा मार्ग।
- यस मार्गबाट भोजपुर, खोटाङ, सोलुखुम्बुका सुन्दर दृश्यहरू अवलोकन गर्न सकिन्छ।
भोजपुर जिल्लाको पर्यटनको सम्भावना र प्रवर्द्धनका उपायहरू
संस्कृति, जातजाति र भाषा
भोजपुर विभिन्न जातजातिहरूको संगमस्थल हो। किराँत, राई, लिम्बू, मगर, नेवार, ब्राह्मण, क्षेत्री, तामाङ लगायतका समुदायहरू यहाँ बसोबास गर्छन्।
- राई समुदायको विशेष संस्कृति – साकेला पर्व प्रमुख पर्व हो, जसलाई ‘उभौली’ र ‘उधौली’ गरी मनाइन्छ।
- नेवार समुदाय – इन्द्र जात्रा, गाई जात्रा, गुंलागा (बज्रयानी जात्रा) मनाइन्छ।
- ब्राह्मण-क्षेत्री समुदाय – दशैं, तिहार, तीज, जन्माष्टमी, शिवरात्रि प्रमुख पर्व हुन्।
पर्यटन प्रवर्द्धनको सम्भावना
भोजपुरमा धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटनको ठूलो सम्भावना छ।
- धार्मिक पर्यटन – सिद्धकाली मन्दिर, योगमाया शक्तिपीठ, ट्याम्के महादेवथान जस्ता स्थलहरूलाई प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ।
- पदयात्रा पर्यटन (Trekking Tourism) – साल्पा पोखरी, शिलिचुङ चुली, तेन्जिङ हिलारी पदमार्ग जस्ता स्थानहरू ट्रेकिङका लागि उपयुक्त छन्।
- सांस्कृतिक पर्यटन – किराँत, नेवार, मगर जातिको संस्कृतिलाई पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ।
प्रवर्द्धनका उपायहरू
-
पर्यटन पूर्वाधारको विकास: होटल, लज, होमस्टे, तथा यातायात सुविधा विस्तार गर्न आवश्यक।
-
डिजिटल प्रवर्द्धन: भोजपुरका पर्यटकीय स्थलहरूको प्रचार-प्रसार गर्न वेबसाइट, सामाजिक सञ्जाल, ब्लग, तथा युट्युब जस्ता माध्यमहरूको प्रभावकारी प्रयोग।
-
स्थानीय समुदायको सहभागिता: स्थानीय समुदायलाई पर्यटन व्यवसायमा संलग्न गराई आर्थिक लाभ पुर्याउने।
-
वार्षिक मेला तथा महोत्सवहरू: ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महोत्सवहरूको आयोजना गरी पर्यटकहरूको आकर्षण बढाउने।
प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य: साल्पा पोखरी
खोटाङ, सोलुखुम्बु, भोजपुर, र संखुवासभा जिल्लाको सँगमस्थलका रूपमा परिचित साल्पा पोखरी प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण अद्वितीय गन्तव्य हो। समुद्र सतहदेखि ३,६७२ मिटर उचाइमा अवस्थित यो पोखरी भूगोलतः भोजपुर जिल्लाको दोभाने गाविसमा पर्छ। भोजपुरको सबैभन्दा उच्च पहाडी क्षेत्र शिलिचुङ चुलिको फेदीमा अवस्थित यस पोखरीलाई हरियाली जंगल, जडीबुटीले ढाकिएको सुन्दर पहाडहरूले घेरेका छन्।
साल्पा पोखरीसम्म पुग्न विभिन्न मार्गहरू छन्। संखुवासभाको तुम्लिङटार विमानस्थलमा ओर्लिएर सतिघाट, बेतेनी, चेवा, अरुण नदी पार गरी भोजपुरको कात्तिके, चिर्खुवा खोला, बालुवानी, बेलडाँडा, वार्ता, मझुवा, चालिसे, तिपचौर, खेवाछा पुछार, ताँबु खोला, कुदाककाउले, लङ्खुवा, थुम्लुङ्पा खोला, दोभानेको तल्लो र माथिल्लो फेदी हुँदै साल्पा पोखरी पुग्न सकिन्छ। भोजपुर सदरमुकामबाट सुन्तले, मैयुङ हुँदै पनि यहाँ पुग्न सकिन्छ। खोटाङको खानीडाँडा विमानस्थलबाट दिक्तेल, तालखर्क, मैयुङ हुँदै र लामीडाँडा विमानस्थलबाट नुनथला, मुढे, रूपाकोट, सुङदेल हुँदै तीन दिनको पैदलयात्रा आवश्यक पर्छ। ऐतिहासिक रूपमा, पहिलोपटक सगरमाथा चढ्न जाँदा सर एडमन्ड हिलारी र तेन्जिङ नोर्गे शेर्पाले यही मार्ग प्रयोग गरेका थिए।
साल्पा पोखरी वरपरको क्षेत्रलाई 'कुलुपोंखु' भनिन्छ, जहाँबाट सोलुखुम्बु, संखुवासभा, भोजपुर, र खोटाङ जिल्लाका हिमाल, पहाड, झरना, र प्राकृतिक दृश्यहरू अवलोकन गर्न सकिन्छ। यस क्षेत्रका जङ्गलहरूमा धुपी, सल्ला, चाँप, चिमल, लालीगुराँस, बुकीफूल, सुनाखरी, सुनपाती, तथा विभिन्न प्रकारका जडीबुटी पाइन्छन्। वन्यजन्तुमा भालु, कस्तुरी मृग, झारल, घोरल, डाँफे, मुनाल जस्ता पशुपक्षी तथा जनावरहरू प्रशस्त छन्। साल्पा पोखरी प्रमुख पदयात्रा मार्गहरू मध्येको एक हो, जहाँ हुँदै पर्यटकहरू लुक्ला, नाम्चे बजार, मेरापिक, र सगरमाथा आरोहणका लागि यात्रा गर्छन्।
'साल्पा' शब्द कुलुङ राई भाषामा 'लामो वा लाम्चो' भन्ने अर्थमा प्रयोग गरिन्छ। साँच्चिकै, साल्पा पोखरी लाम्चो आकारमा फैलिएको छ। पर्यटकीय महत्वका साथै धार्मिक महत्त्वसमेत रहेको यस पोखरीमा प्रत्येक वर्ष बैशाखको चण्डी पूर्णिमा र श्रावणको जनै पूर्णिमामा भव्य मेला लाग्छ। सोलुखुम्बु, संखुवासभा, भोजपुर, र खोटाङका भक्तजन तथा युवा-युवतीहरू यस मेलामा सहभागी हुन्छन्।
किम्वदन्ती अनुसार, साल्पा पोखरीमा रुद्री पूजा, भेटीपाती चढाएर जेसुकै वर मागेमा पूरा हुन्छ भन्ने जनविश्वास छ। निःसन्तानहरूले सन्तान प्राप्तिका लागि, युवा-युवतीहरूले मिल्दो जोडीको लागि यस पोखरीमा पूजाआजा गर्छन्। भक्तजनहरूले हाँस, कुखुरा, तथा परेवाहरू पोखरीमा चढाउने चलन छ, र त्यहाँबाट ल्याइएका जनावरहरू असाध्यै फस्टाउँछन् भन्ने विश्वास छ।
प्राकृतिक, धार्मिक, तथा सांस्कृतिक महत्वका कारण साल्पा पोखरी भोजपुर लगायत आसपासका जिल्लाहरूको परिचायक स्थलमध्येको एक मानिन्छ।
भोजपुर जिल्लाका प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरू
भोजपुर जिल्ला व्यापार, कृषि, तथा स्थानीय उत्पादनका हिसाबले समृद्ध क्षेत्र हो। यहाँ विभिन्न बजारहरू छन्, जहाँ दैनिक व्यापार, कृषि उत्पादनको किनमेल, तथा वार्षिक मेलासहितको विशेष बजार लाग्ने गर्छ।
स्थायी व्यापारिक बजारहरू
यी बजारहरू नियमित रूपमा सञ्चालनमा रहन्छन् र स्थानीय उत्पादनहरू किनबेच गर्नका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्।
- भोजपुर बजार – जिल्लाको प्रमुख व्यापारिक केन्द्र, जहाँ खाद्यान्न, लत्ताकपडा, निर्माण सामग्री, तथा इलेक्ट्रोनिक्सका सामग्री उपलब्ध हुन्छन्।
- दिङ्ला बजार – ऐतिहासिक तथा व्यापारिक रूपमा महत्त्वपूर्ण, खाद्यान्न तथा स्थानीय उत्पादनहरूका लागि प्रख्यात।
- घोडेटार – कृषिजन्य उत्पादनको प्रमुख हब, यहाँ विशेष गरी तरकारी, अन्न तथा स्थानीय हस्तकला सामग्री पाइन्छ।
- दाँवा बजार – व्यापारिक तथा कृषि उत्पादनहरूको लागि लोकप्रिय बजार।
- कुलुङ बजार – पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित, जहाँ घरेलु तथा कृषि उत्पादनको किनबेच हुन्छ।
- च्याङ्ग्रे बजार – स्थानीय समुदायका लागि महत्त्वपूर्ण व्यापारिक स्थल, जहाँ खाद्यान्न तथा पशुपालनसँग सम्बन्धित सामानहरू पाइन्छन्।
- तिवारीभञ्ज्याङ्ग बजार – स्थानीय उत्पादन तथा व्यापारका लागि प्रसिद्ध।
- चौकीडाँडा बजार – विशेष गरी कृषि उत्पादनहरूको लागि परिचित।
- बालुवानी बेसी बजार – कृषिजन्य उत्पादनको प्रमुख केन्द्र।
- फेदी बजार – स्थानीय किसानहरूका लागि प्रमुख व्यापारिक स्थल।
- मानेडाँडा बजार – दैनिक उपभोग्य सामान तथा कृषि उत्पादनका लागि महत्त्वपूर्ण।
- चम्पे बजार – कृषिजन्य उत्पादन तथा पशुपालन सामग्रीहरूको किनमेल हुने प्रमुख केन्द्र।
- पाल्पाले बजार (जरायोटार) – स्थानिय रूपमा उत्पादन भएका खाद्य सामग्रीहरूका लागि प्रसिद्ध।
- प्याउली बजार – व्यापारिक हिसाबले विकसित हुँदै गएको क्षेत्र।
- चरम्बीबजार – व्यापारका लागि महत्त्वपूर्ण स्थल, जहाँ विशेष गरी स्थानीय उत्पादन पाइन्छ।
विशेष मेलामा लाग्ने अस्थायी व्यापारिक केन्द्रहरू
यी बजारहरू विशेष चाडपर्व तथा सांस्कृतिक अवसरहरूमा मात्र लाग्ने गर्छन्।
- शिवरात्री बजार (हेलौछा) – शिवरात्रि पर्वको अवसरमा लाग्ने ठूलो बजार, जहाँ धार्मिक सामग्रीदेखि लिएर अन्य व्यापारिक गतिविधिहरू पनि हुन्छन्।
- पखुवा बजार (बोया भीरथाप्ला) – वार्षिक रूपमा विशेष मेलाको अवसरमा लाग्ने अस्थायी व्यापारिक केन्द्र।
- फागू पूर्णिमा बजार (स्वरेङ्ग र याङ्ग्वा खोलाको दोभान) – होली पर्वको अवसरमा लाग्ने बजार, जहाँ विशेष खाद्य सामग्रीहरू समेत पाइन्छ।
- बालाचतुर्दशी बजार (दिङ्ला) – धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व राख्ने बजार, जहाँ निःशुल्क प्रसाद वितरण तथा अन्य व्यापारिक गतिविधिहरू हुने गर्छ।
व्यापारिक केन्द्रहरूको विशेषता
- यी बजारहरूमा स्थानीय कृषिजन्य उत्पादन, हस्तकला सामग्री, पशुपालनसँग सम्बन्धित सामान, तथा आधुनिक उपभोग्य वस्तुहरू समेत पाइन्छ।
- ग्रामीण क्षेत्रमा उत्पादित जैविक तथा पारम्परिक खाद्य सामग्रीहरू बिक्रीका लागि उपलब्ध हुन्छन्।
- वार्षिक मेलाहरूमा धार्मिक, सांस्कृतिक तथा व्यापारिक गतिविधिहरू सञ्चालन गरिन्छ।
- भोजपुर जिल्लाका बजारहरू व्यापार तथा पर्यटनका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छन्, जसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान पुर्याउँछ।
खुकुरी: देशको शान, भोजपुरको नाम
खुकुरी नेपालको मात्र नभई विश्वमै प्रसिद्ध धारिलो हतियार हो, जसले नेपालीहरूको वीरता, साहस, र स्वाभिमानलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। विशेष गरी भोजपुरे खुकुरी नेपालकै उत्कृष्ट र गुणस्तरीय खुकुरीमध्ये एक मानिन्छ। यसको निर्माण विशेषतः भोजपुर जिल्लाको टक्सार क्षेत्रमा सुरु भएको मानिन्छ, जसले यसलाई ऐतिहासिक महत्त्व प्रदान गर्छ।
खुकुरीको बनावट र प्रकारहरू
खुकुरी मुख्यतः फलाम वा इस्पातबाट बनाइन्छ। यसको आकार अर्धचन्द्राकार हुन्छ, जसले यसलाई अन्य हतियारहरू भन्दा फरक बनाउँछ।
नेपालमा बनाइने खुकुरीहरू मुख्यतः दुई प्रकारका हुन्छन्:
-
भोजपुरे खुकुरी –
- यसको बनावट बलियो, मोटो र छोटो हुन्छ।
- धारिलोपन र मजबुतीका कारण लामो समय टिक्ने गुण हुन्छ।
- यो नेपाली सेनाका गोर्खा सैनिकहरूले प्रयोग गर्ने प्रमुख हतियारमध्ये एक हो।
- परम्परागत रूपमा भोजपुर जिल्लाको टक्सार क्षेत्रमा उत्पादन हुने गर्थ्यो।
-
सिरूपाते खुकुरी –
- भोजपुरे खुकुरीको तुलनामा अलि लामो र पातलो हुन्छ।
- यो मुख्यतः सजावट र शोभाका लागि प्रयोग गरिन्छ।
- हल्का तौल भएका कारण यो प्रयोग गर्न सजिलो मानिन्छ।
भोजपुरमा खुकुरीको इतिहास
नेपालमा खुकुरीको प्रयोग प्राचीन समयदेखि हुँदै आएको हो, तर भोजपुरे खुकुरी विशेष रूपमा चर्चित छ। भोजपुरमा खुकुरीको व्यावसायिक निर्माणको इतिहास वि.सं. १८७२ मा सुरु भएको मानिन्छ।
- सोही वर्ष नेपाल सरकारले भोजपुरको टक्सार भन्ने ठाउँमा धातुका सिक्का काट्ने टक्सार स्थापना गर्यो।
- त्यहाँ सिक्का निर्माणको साथै खुकुरी निर्माण गर्ने परम्परा पनि सुरु भयो।
- विशेषगरी किरात समुदाय (विशेष गरी सुनुवार जाति) को परम्परागत हतियार भएकाले उनीहरू यस उद्योगमा विशेष संलग्न भए।
- भोजपुरमा उत्पादित खुकुरी गुणस्तर, मजबुती, र धारिलोपनको कारणले प्रसिद्ध भयो।
- यसै कारण, गोर्खा सैनिकहरूका लागि प्रमुख युद्ध हतियार को रूपमा यसले स्थान ग्रहण गर्यो।
खुकुरीको सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, र सैनिक महत्त्व
नेपाली सेनामा खुकुरीको भूमिका
- गोर्खा सैनिकहरूको पहिचान खुकुरीसँग जोडिएको छ।
- गोर्खालीहरूले युद्धमा खुकुरीको अत्यधिक प्रयोग गरेकाले यसले नेपाली वीरताको प्रतीकको रूपमा परिचित छ।
- खुकुरी युद्धमा मात्र नभई सैनिक परेड, प्रशिक्षण, र सम्मान समारोहमा समेत अनिवार्य रूपमा समावेश गरिन्छ।
- विशेषगरी भोजपुरे खुकुरी गोर्खाली सैनिकहरूका लागि मुख्य हतियार रहँदै आएको छ।
नेपाली समाज र परम्परामा खुकुरी
- खुकुरी केवल हतियार मात्र नभई एक सांस्कृतिक पहिचान पनि हो।
- विवाह, पूजा, धार्मिक अनुष्ठान, र विशेष अवसरहरूमा खुकुरीलाई शुभ मानिन्छ।
- नेपालीहरूको आत्मरक्षा र घरेलु काममा समेत खुकुरीको प्रयोग गरिन्छ।
खुकुरी र नेपाली पहिचान
- खुकुरीलाई "नेपालीत्वको प्रतीक" मानिन्छ।
- विदेशमा नेपालीहरूलाई चिनाउने महत्त्वपूर्ण चीजहरूमध्ये खुकुरी एक हो।
- यो नेपालीहरूबीच एकता, साहस, र वीरताको प्रतीक को रूपमा रहँदै आएको छ।
आधुनिक युगमा भोजपुरे खुकुरी
- विगतमा भोजपुरे खुकुरी मात्र भोजपुरमै निर्माण गरिन्थ्यो, तर आजकाल अन्य जिल्लाहरू तथा देशहरूमा पनि यसको निर्माण हुन थालेको छ।
- आर्थिक लाभको कारण अन्य देशहरू (विशेष गरी भारत र चीन) ले पनि नेपाली शैलीको खुकुरी उत्पादन गर्न थालेका छन्।
- तथापि, खैरो धातुबाट बनाइएको असली भोजपुरे खुकुरी अझै पनि नेपालमै मात्र पाइन्छ।
रुद्राक्षको खेती र व्यवसायीकरण
रुद्राक्ष एउटा महत्वपूर्ण धार्मिक, औषधीय, र आर्थिक महत्त्व राख्ने वृक्ष हो, जसको खेती नेपालमा विशेषगरी भोजपुर लगायतका पहाडी क्षेत्रहरूमा व्यावसायिक रूपमा विस्तार हुँदै गएको छ। हिन्दू धार्मिक ग्रन्थहरूमा रुद्राक्ष भगवान शिवसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित रहेको वर्णन पाइन्छ। पौराणिक कथाअनुसार, भगवान शिवको आँसुबाट उत्पन्न भएको यस वृक्षले आध्यात्मिक शक्ति प्रदान गर्ने विश्वास गरिएको छ।
नेपालमा विशेष गरी भोजपुर जिल्लाले रुद्राक्ष उत्पादनको केन्द्र को रूपमा पहिचान बनाएको छ। ऐतिहासिक रूपमा ब्रहमचारी षडानन्द अधिकारी ले भारतको वाराणसीबाट नेपाल फर्किंदा पहिलो पटक दिंलामा रुद्राक्षको बिरुवा रोपेका थिए, जसले यो खेतीलाई नेपालको भूभागमा फैलाउने आधारशिला स्थापना गर्यो।
रुद्राक्षको उत्पत्ति र धार्मिक महत्त्व
रुद्राक्षको उत्पत्तिबारे विभिन्न किंवदन्तीहरू पाइन्छन्।
- शिव पुराण मा उल्लेख छ कि भगवान शिवले त्रिपुरासुर नामक दैत्यलाई परास्त गर्न ध्यान गर्दा उनका आँसुका थोपाहरू पृथ्वीमा झर्यो, जसबाट रुद्राक्षका वृक्ष उत्पन्न भए।
- सनातन धर्म अनुसार, रुद्राक्ष धारण गर्नाले मन शान्त हुने, नकारात्मक ऊर्जाबाट मुक्ति पाइने, र आध्यात्मिक चेतनामा वृद्धि हुने विश्वास गरिन्छ।
- विशेषगरी मुखदार (अर्थात् धेरै खण्डहरू भएका) रुद्राक्षहरूलाई शक्तिशाली मानिन्छ।
भोजपुरमा रुद्राक्षको खेतीको इतिहास
नेपालमा रुद्राक्ष खेतीको सुरुआत दिंला, भोजपुर बाट भएको मानिन्छ।
- षडानन्द अधिकारी द्वारा पहिलो पटक यो बिरुवा रोपिएपछि भोजपुरका विभिन्न स्थानहरू – मुलपानी, केउरेनिपानी, तुङगेछा, चौकीडाँडा, कुलुङ, दोभाने, साङपाङ, खाटम्मा, नेपालेडाँडा लगायतका क्षेत्रमा खेती विस्तार हुँदै गयो।
- भोजपुरका साथै आजकाल संखुवासभा, धनकुटा, इलाम, तेह्रथुम, र ताप्लेजुङ मा समेत यसको खेती व्यापक रूपमा विस्तार भइसकेको छ।
रुद्राक्षको व्यवसायीकरण
नेपालमा रुद्राक्ष खेती केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक मात्र नभई व्यावसायिक रूपमा पनि अत्यन्तै लाभदायक बनिरहेको छ।
भारतीय, इन्डोनेशियन, र चिनियाँ बजारको माग
- नेपालमा उत्पादित मुखदार रुद्राक्ष भारतीय, इन्डोनेशियन, र चिनियाँ व्यापारीहरूको विशेष प्राथमिकता मा पर्दछ।
- मुखको संख्या जति धेरै, मूल्य पनि उति नै उच्च हुने हुँदा व्यापारीहरू विशेषगरी १० मुखे, १४ मुखे, २१ मुखे जस्ता दुर्लभ रुद्राक्षहरूको खोजीमा छन्।
- उदाहरणका लागि,
- केउरेनिपानीका किसान राजन कार्की ले आफ्नै बारीमा फलाएको २१ मुखे रुद्राक्षलाई १५ लाख रुपैयाँमा बिक्री गरेका थिए।
- संखुवासभाको खाँदबारीमा बिक्री हुँदा ३० हजार रुपैयाँ कर तिर्नु परेको चर्चा अझै पनि चलिरहेको छ।
रुद्राक्ष बिक्रीको आर्थिक महत्त्व
- किसानहरूले वर्षेनी लाखौं रुपैयाँ आम्दानी गर्ने गरेका छन्।
- नेपाल सरकारले रुद्राक्ष निर्यातमा कर प्रणाली लागू गरिरहेको छ, जसले स्थानीय आर्थिक वृद्धिमा योगदान पुर्याइरहेको छ।
खेती प्रविधि र भूमि व्यवस्थापन
- कृषिविद्हरूका अनुसार, रुद्राक्ष खेती गर्दा खेतियोग्य जमीन मास्न नहुने र प्राकृतिक वातावरण सन्तुलन कायम गर्नुपर्नेमा जोड दिइन्छ।
- अर्गानिक (प्राकृतिक) विधिबाट उत्पादन गरिएको रुद्राक्ष उच्च गुणस्तरको मानिन्छ, जसले गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको मूल्य अझ महँगो हुन्छ।
रुद्राक्षको औषधीय उपयोगिता
रुद्राक्षलाई केवल धार्मिक हिसाबले मात्र नभई औषधीय रूपमा पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ।
- मानसिक शान्ति – रुद्राक्ष धारण गर्दा मानसिक तनाव कम हुन्छ।
- रक्तचाप नियन्त्रण – उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिहरूले रुद्राक्ष धारण गर्दा लाभ मिल्ने विश्वास छ।
- चर्मरोग निवारण – रुद्राक्षको पानी पिउँदा विभिन्न चर्मरोग हट्न सक्ने बताइन्छ।
- हृदय रोग रोकथाम – वैज्ञानिक अध्ययनहरू अनुसार, रुद्राक्षले रक्तसञ्चार सुधार गर्न मद्दत पुर्याउन सक्छ।
रुद्राक्षको उत्पादन र निर्यातका चुनौतीहरू
रुद्राक्ष खेतीबाट ठूलो आर्थिक फाइदा भए पनि नेपालमा यसको व्यवसायीकरणमा केही चुनौतीहरू छन्।
- नक्कली रुद्राक्षको व्यापार – भारत र चीनबाट सस्तो नक्कली रुद्राक्ष भित्रिँदा नेपाली किसानहरू प्रभावित छन्।
- रुद्राक्षको वैज्ञानिक उत्पादन विधि को अभाव – हाल किसानहरू परम्परागत तरिकाले खेती गरिरहेका छन्, जसले उत्पादन क्षमता सीमित गर्छ।
- निर्यात प्रक्रियामा जटिलता – सरकारी कर प्रणाली, मध्यस्थ व्यापारीहरूको हस्तक्षेप आदि समस्याहरू छन्।
- आधुनिक प्रविधिको अभाव – वैज्ञानिक रूपमा गुणस्तरीय बीउ उत्पादन, भूमि सुधार, र बोट व्यवस्थापनका लागि आधुनिक प्रविधिको प्रयोग कम छ।
शिक्षा र स्वास्थ्य
नेपालको पहाडी भेगमा अवस्थित भोजपुर जिल्ला ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदाका दृष्टिले महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा सामाजिक विकासका मेरुदण्ड हुन्, जसमा भोजपुर जिल्ला क्रमिक रूपमा सुधार हुँदै गएको छ। यद्यपि, अझै पनि केही चुनौतीहरू कायमै छन्।
शिक्षा
शिक्षा मानव जीवनको आधारभूत अधिकार हो। भोजपुर जिल्लामा विद्यालय स्तरदेखि उच्च शिक्षासम्म विभिन्न शिक्षण संस्थाहरू स्थापना भएका छन्। ग्रामीण भेगमा शिक्षाको पहुँच सुधार गर्न सरकारी र गैरसरकारी संस्थाहरूले विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेका छन्।
विद्यालय शिक्षा
- जिल्लामा सरकारी र निजी विद्यालयहरू सञ्चालनमा छन्। सरकारी विद्यालयहरूमा निःशुल्क शिक्षा प्रदान गरिए पनि निजी विद्यालयहरूमा विद्यार्थीहरूले स्तरीय शिक्षा प्राप्त गर्न भर्ना हुने प्रवृत्ति बढ्दो छ।
- ग्रामीण क्षेत्रमा आधारभूत विद्यालय र माध्यमिक विद्यालयहरू सञ्चालनमा छन्। यद्यपि, केही दुर्गम स्थानहरूमा अझै शिक्षाको सुविधा पुग्न कठिनाइ छ।
- ई-लर्निङ प्रणाली तथा डिजिटल शिक्षाको प्रयोग विस्तार गर्न प्रयास भइरहे पनि आवश्यक पूर्वाधारको अभावका कारण ती प्रयास प्रभावकारी बन्न सकेका छैनन्।
- विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ, गणित (STEM) शिक्षालाई प्रवर्द्धन गर्न सरकारले विभिन्न व्यावसायिक तथा प्राविधिक तालिम कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिरहेको छ।
कलेज तथा उच्च शिक्षा
- भोजपुर जिल्लामा उच्च शिक्षाको प्रमुख संस्था भोजपुर बहुमुखी क्याम्पस हो, जहाँ स्नातक तथा स्नातकोत्तर तहका अध्ययन सञ्चालन गरिन्छ।
- प्राविधिक तथा व्यवसायिक शिक्षा प्रदान गर्न CTEVT (प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद्) अन्तर्गत विभिन्न कलेजहरू स्थापना हुँदैछन्।
- भोजपुरमा उच्च शिक्षाका लागि सीमित संस्थाहरू मात्र उपलब्ध छन्। स्नातकोत्तर तहमा अध्ययन गर्नका लागि धेरै विद्यार्थीहरू काठमाडौं, विराटनगर, धरान लगायतका शहरहरू जान बाध्य छन्।
शिक्षा क्षेत्रका प्रमुख चुनौतीहरू
- ग्रामीण क्षेत्रमा शिक्षाको पहुँच: दुर्गम भेगमा विद्यालय कम भएकाले बालबालिकाहरूलाई लामो दूरी हिँडेर अध्ययन गर्नुपर्ने बाध्यता छ।
- गुणस्तरीय शिक्षा अभाव: दक्ष शिक्षकहरूको कमी, डिजिटल शिक्षाको अभाव र परम्परागत शिक्षण पद्धतिले गुणस्तर सुधारमा चुनौती उत्पन्न गरेको छ।
- भौतिक संरचनाको अभाव: कतिपय विद्यालयमा पर्याप्त कक्षा कोठा, पुस्तकालय, ल्याब र प्रविधिसम्बन्धी सामग्रीहरू उपलब्ध छैनन्।
- प्रविधिमैत्री शिक्षाको कमी: प्रविधि युगमा डिजिटल शिक्षाको महत्व बढ्दो छ, तर इन्टरनेट, कम्प्युटर, स्मार्ट बोर्ड जस्ता सुविधा ग्रामीण विद्यालयमा उपलब्ध छैनन्।
स्वास्थ्य
स्वास्थ्य मानव जीवनको आधारभूत आवश्यकता हो। भोजपुर जिल्ला स्वास्थ्य सेवामा क्रमिक सुधार गर्दैछ। सरकारी र निजी अस्पताल तथा स्वास्थ्य चौकीहरूको संख्यामा वृद्धि भएको छ, तर अझै धेरै सुधार आवश्यक छ।
प्रमुख स्वास्थ्य संस्था
- भोजपुर जिल्ला अस्पताल: मुख्य सरकारी अस्पताल हो, जहाँ सामान्य उपचारदेखि शल्यक्रियासम्मका सेवाहरू उपलब्ध छन्। तर, विशेषज्ञ सेवाहरूको अभाव रहेको छ।
- प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू: भोजपुरका विभिन्न पालिकाहरूमा रहेका यी केन्द्रहरूले स्थानीय स्तरमा आधारभूत स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्छन्।
- स्वास्थ्य चौकीहरू: ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा पुर्याउन विभिन्न ठाउँहरूमा स्वास्थ्य चौकीहरू स्थापना गरिएका छन्, जसले आधारभूत औषधोपचार प्रदान गर्छन्।
- निजी तथा सामुदायिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू: निजी तथा गैरसरकारी संस्थाहरूले सञ्चालन गरेका अस्पताल तथा क्लिनिकहरूबाट पनि सेवा प्रदान गरिन्छ।
स्वास्थ्य सेवाका प्रमुख चुनौतीहरू
- स्वास्थ्य जनशक्तिको अभाव: ग्रामीण क्षेत्रमा विशेषज्ञ डाक्टर तथा दक्ष स्वास्थ्यकर्मीको अभाव छ। धेरैजसो बिरामीहरू गम्भीर समस्या आएपछि काठमाडौँ, धरान वा विराटनगर जान बाध्य हुन्छन्।
- अत्याधुनिक स्वास्थ्य उपकरण र प्रविधिको कमी: सरकारी अस्पतालहरूमा आवश्यक उपकरणहरू उपलब्ध नभएका कारण धेरै उपचार सम्भव हुँदैन।
- ग्रामीण भेगमा स्वास्थ्य सेवाको सीमित उपलब्धता: पहाडी भूगोल, यातायातको अभाव र पर्याप्त स्वास्थ्य केन्द्रहरूको अभावका कारण दुर्गम क्षेत्रका बासिन्दाहरू गुणस्तरीय उपचार पाउनबाट बञ्चित छन्।
- प्रसूति तथा शिशु स्वास्थ्य सेवामा सुधार आवश्यक: ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि सुत्केरी सेवा र शिशु मृत्युदर उच्च छ। गर्भवती महिलाहरूले समयमै उचित स्वास्थ्य सेवा पाउन कठिनाइ भोगिरहेका छन्।
समाधानका उपायहरू
- दुर्गम भेगका विद्यालयहरूमा डिजिटल प्रविधि, विज्ञान प्रयोगशाला, पुस्तकालय, तथा व्यवसायिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिइनु पर्छ।
- गाउँगाउँमा शिक्षक र स्वास्थ्यकर्मीलाई आकर्षक सुविधा दिएर पठाउने नीति आवश्यक छ।
- भोजपुर अस्पताललाई आधुनिक उपकरणले सम्पन्न बनाई विशेषज्ञ चिकित्सकको संख्या वृद्धि गर्नुपर्छ।
- मोबाइल स्वास्थ्य सेवा, टेलिमेडिसिन, तथा निःशुल्क स्वास्थ्य परीक्षण जस्ता कार्यक्रमहरू प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्छ।
- बालबालिका, गर्भवती महिला र वृद्धवृद्धाका लागि विशेष स्वास्थ्य कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ।
यातायात
भोजपुर जिल्ला नेपालको पहाडी भेगमा अवस्थित भएकाले यहाँको यातायात प्रणाली भौगोलिक अवस्थाका कारण केही चुनौतीपूर्ण छ। तर, पछिल्ला वर्षहरूमा पूर्वाधार विकासले यस क्षेत्रमा यातायात सुविधामा सुधार ल्याएको छ। सडक यातायातको विस्तारसँगै हवाई सेवाको उपलब्धताले जिल्लावासीलाई आवागमनमा केही सहजता प्रदान गरेको छ।
सडक यातायात
भोजपुरमा मुख्य रूपमा सडक यातायात नै प्राथमिक यातायातको माध्यम हो। जिल्ला भित्र तथा बाहिरका यात्रुहरू बस, जीप, मोटरसाइकल आदि प्रयोग गर्छन्।
मध्य पहाडी लोकमार्ग (पुष्पलाल लोकमार्ग):
यो लोकमार्ग भोजपुर जिल्लाका लागि महत्त्वपूर्ण छ, जसले जिल्लालाई अन्य क्षेत्रसँग जोड्ने प्रमुख मार्गको काम गर्छ।
यसले भोजपुरलाई देशका विभिन्न भागहरूसँग आर्थिक, व्यापारिक तथा सामाजिक रूपमा जोड्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
धरान-धनकुटा-भोजपुर सडक:
यो मार्ग भोजपुरलाई कोसी राजमार्ग तथा पूर्वी नेपालका प्रमुख सहरहरू जस्तै धरान, विराटनगर र इटहरीसँग जोड्छ।
व्यापार तथा अन्य सेवाहरूका लागि यो सडक अत्यधिक प्रयोग गरिन्छ।
भोजपुर-बाँसबोटे-तमोर कोरिडोर:
यो सडक कोशी प्रदेशका विभिन्न ग्रामीण बस्तीहरूलाई जोड्ने महत्वपूर्ण मार्ग हो।
स्थानीय उत्पादनको व्यापारिकरण तथा कृषि वस्तुहरूको ढुवानीमा यसले ठुलो भूमिका खेल्छ।
ग्रामीण सडकहरू:
भोजपुरका विभिन्न गाउँपालिकाहरूलाई जोड्ने कच्ची तथा पक्की सडकहरू विस्तार भइरहेका छन्।
यद्यपि, धेरै ग्रामीण सडकहरू वर्षायाममा हिलाम्य भई आवागमन कठिन बनाउँछन्।
यातायातका प्रमुख चुनौतीहरू
असहज भौगोलिक बनावट:
पहाडी भूगोलका कारण सडक निर्माण र मर्मत कार्य चुनौतीपूर्ण छ।
संकरे तथा घुमाउरा सडकका कारण सवारी साधन चलाउन गाह्रो हुन्छ।
अत्यधिक जोखिमयुक्त सडकहरू:
कतिपय स्थानमा सडक साँघुरा छन्, जसका कारण सवारी दुर्घटनाको सम्भावना उच्च रहन्छ।
सडकहरूको स्तर कम भएको तथा नियमित मर्मत नभएको कारणले दुर्घटनाका घटना धेरै देखिन्छन्।
वर्षायाममा अवरुद्ध हुने सडकहरू:
बाढी, पहिरो तथा भूक्षयका कारण धेरै ग्रामीण सडक वर्षायाममा बन्द हुने समस्या छ।
विशेषगरी असार-साउन महिनामा सडकमा हिलो तथा पहिरोको कारण यातायात ठप्प हुन पुग्छ।
यातायात साधनको सीमितता:
लामो दूरीका लागि नियमित सार्वजनिक यातायातको अभाव छ।
निजी सवारी साधन वा महँगा जीप सेवामै निर्भर रहनु पर्ने बाध्यता छ।
जिल्ला भित्रै पनि सार्वजनिक बस सेवाको पहुँच सीमित छ।
हवाई यातायात
सडक यातायातका सीमितताका कारण हवाई सेवा भोजपुरका लागि महत्वपूर्ण रहेको छ।
भोजपुर विमानस्थल
भोजपुर विमानस्थल भोजपुर सदरमुकाम नजिकै अवस्थित छ।
हाल नेपाल वायुसेवा निगम (Nepal Airlines) तथा तारा एयरले भोजपुर-काठमाडौँ उडान सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
यात्रुहरूको चाप बढ्दै गएकाले नियमित उडानको संख्या बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
हवाई सेवाका प्रमुख चुनौतीहरू
मौसमसम्बन्धी समस्या:
मौसम प्रतिकूल हुँदा नियमित उडान प्रभावित हुन्छ।
विशेषगरी हिउँद तथा वर्षायाममा खराब मौसमका कारण उडानहरू ढिला हुने वा रद्द हुने गर्छ।
सीमित उडानहरू:
भोजपुर-काठमाडौँ उडान नियमित भए पनि अन्य ठूला सहरहरूसँग हवाई सम्पर्क विस्तार गर्न सकिएको छैन।
भोजपुरलाई धरान, विराटनगर, पोखरा जस्ता प्रमुख सहरहरूसँग हवाई मार्गले जोड्न सके यात्रुहरूलाई सहज हुनेथियो।
उडान भाडा महँगो:
हवाई यात्रा महँगो भएकाले अधिकांश स्थानीयवासीलाई पहुँच बाहिर छ।
यात्रीहरूको मागलाई ध्यानमा राख्दै भाडा दर पुनरावलोकन गर्न आवश्यक छ।
यातायात क्षेत्रको सुधारका उपायहरू
ग्रामीण सडकहरूको स्तरोन्नति गर्दै कालोपत्रे गर्ने योजनालाई तीव्रता दिनुपर्छ।
साना बस्तीहरूलाई जिल्ला सदरमुकाम तथा प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरूसँग जोड्ने कालोपत्रे सडक निर्माण गर्नुपर्छ।
हिलाम्य तथा पहिरो प्रभावित सडकहरूको नियमित मर्मत र पुनर्निर्माण गर्न आवश्यक छ।
पहिरो प्रभावित क्षेत्रहरूमा व्यवस्थित रूपमा सडक निर्माण गरी जोखिम न्यूनीकरण गर्नुपर्छ।
जोखिमयुक्त सडकखण्डहरूमा उचित सुरक्षा मापदण्ड अपनाउनु आवश्यक छ।
पहिरो रोकथामका लागि ग्याबियन वाल, सिँढी आकारका सडक तथा डाइभर्सनहरू निर्माण गर्नुपर्छ।
सार्वजनिक यातायात सेवा थप व्यवस्थित गर्दै नयाँ सवारी साधन सञ्चालन गर्ने प्रोत्साहन दिनुपर्छ।
निजी क्षेत्रलाई सार्वजनिक यातायात सञ्चालन गर्न प्रोत्साहित गरिनुपर्छ।
नियमित अन्तर-जिल्लीय बस सेवा तथा स्थानीय बस सञ्चालन गर्न सहुलियत दिनुपर्छ।
हवाई सेवाको पहुँच वृद्धि गर्न थप उडानहरू सञ्चालन गर्ने व्यवस्था मिलाइनु आवश्यक छ।
भोजपुरबाट अन्य मुख्य सहरहरूसम्म हवाई सेवा विस्तार गर्न पहल गर्नुपर्छ।
सरकारी अनुदानमार्फत उडान भाडा सस्तो बनाउने प्रयास गर्नुपर्छ।
सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था
भोजपुर जिल्ला नेपालको कोशी प्रदेशमा अवस्थित ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, र प्राकृतिक रूपमा सम्पन्न जिल्ला हो। यहाँको सामाजिक संरचना, जातीय विविधता, रहन-सहन, परम्परा, र आर्थिक क्रियाकलापले यस क्षेत्रलाई विशिष्ट बनाएको छ।
सामाजिक अवस्था
भोजपुरको समाज विभिन्न जातजाति, भाषा, परम्परा, र संस्कृतिहरूको संगम हो। आधुनिक विकासको प्रभाव बढ्दै गए पनि परम्परागत नेपाली मूल्य–मान्यता यहाँ अझै सशक्त रूपमा विद्यमान छन्।
जातीय तथा सांस्कृतिक विविधता
- भोजपुरमा प्रमुख रूपमा राई, लिम्बु, क्षेत्री, ब्राह्मण, नेवार, मगर, तामाङ, दलित समुदायहरूको बसोबास रहेको छ।
- यहाँका समुदायहरूको आफ्नै विशेष भाषा, परम्परा, संस्कार, र धार्मिक आस्थाहरू छन्।
- किरात समुदायको विशेष सांस्कृतिक महत्त्व छ, जसका कारण यहाँका परम्परागत चाडपर्वहरू जस्तै साकेला (सिलि), उभौली–उधौली, ल्होसार, दशैँ, तिहार, तीज आदि धुमधामका साथ मनाइन्छन्।
- विभिन्न जातजातिका लोकनृत्य, गीत, र परम्परागत वाद्ययन्त्रहरू यहाँको सांस्कृतिक पहिचानलाई झल्काउँछन्।
शिक्षा र सामाजिक चेतना
- पछिल्लो समय भोजपुरमा शिक्षाको पहुँच विस्तार हुँदै गएको छ। सरकारी तथा निजी विद्यालयहरूको संख्या बढेको छ।
- उच्च शिक्षाका लागि विद्यार्थीहरू विराटनगर, काठमाडौं, धरान, तथा विदेश गइरहेका छन्।
- प्रविधिको विकाससँगै डिजिटल शिक्षाको अवधारणा भित्रिन थालेको छ।
- ग्रामीण भेगमा अझै पनि शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्न आवश्यक छ, विशेष गरी महिलाहरू र दलित समुदायका लागि शिक्षामा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
स्वास्थ्य र जीवनशैली
- भोजपुरमा भोजपुर जिल्ला अस्पताल, विभिन्न स्वास्थ्य चौकी तथा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू सञ्चालनमा छन्।
- स्वास्थ्य सेवाको आधारभूत पूर्वाधार विस्तार भए पनि ग्रामीण क्षेत्रमा अझै सहज र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाको अभाव छ।
- स्थानीय समुदायहरू जैविक कृषि उत्पादन तथा प्राकृतिक जडीबुटीहरूमा निर्भर छन्, जसले स्वस्थ जीवनशैलीलाई प्रवर्द्धन गरेको छ।
- पोषणको कमी तथा बालबालिकामा कुपोषणको समस्या अझै पनि चुनौतीको रूपमा देखिएको छ।
सामाजिक समस्याहरू
- शिक्षाको असमान पहुँच, रोजगारीको अभाव, र गरिबीका कारण युवाहरू विदेश पलायन भइरहेका छन्।
- जातीय तथा लैंगिक विभेदको समस्या अझै केही हदसम्म कायम छ।
- ग्रामीण क्षेत्रहरूमा आधारभूत पूर्वाधार (यातायात, सञ्चार, विद्युत) को कमी छ।
- प्रविधिको सीमित पहुँचका कारण डिजिटल रूपान्तरण सुस्त गतिमा अघि बढिरहेको छ।
आर्थिक अवस्था
भोजपुरको अर्थतन्त्र मुख्यतः कृषि, पशुपालन, व्यापार, रेमिट्यान्स, तथा पर्यटनमा आधारित छ। यहाँका आर्थिक क्रियाकलापहरू विविध छन् तर औद्योगिक विकास न्यून रहेको छ।
कृषि तथा पशुपालन
- भोजपुरमा धान, मकै, कोदो, गहुँ, फापर, तरकारी, फलफूल (अम्बा, सुन्तला, किवी), अलैंची, अदुवा, तथा कफी जस्ता बालीहरू उत्पादन गरिन्छन्।
- रुद्राक्ष खेती भोजपुरका किसानहरूका लागि प्रमुख नगदे बाली बनेको छ, जसले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा राम्रो स्थान बनाएको छ।
- गाई, भैंसी, बाख्रा, कुखुरा पालन प्रमुख कृषि गतिविधिहरूमा पर्दछन्।
- तराईका जिल्लाहरूको तुलनामा यहाँ आधुनिक कृषि प्रविधिको अभाव छ, जसका कारण उत्पादकत्व वृद्धि गर्न कठिनाइ छ।
व्यापार तथा उद्योग
- भोजपुरमा साना तथा घरेलु उद्योगहरू (हस्तकला, ढाका कपडा उत्पादन, स्थानीय मदिरा उत्पादन) विस्तार हुँदै गइरहेका छन्।
- ठूला उद्योगहरूको अभावले गर्दा आर्थिक गतिविधि सीमित रहेको छ।
- आधुनिक यातायात र बजार व्यवस्थापनको कमीले उत्पादित वस्तुहरूको ठूला बजारहरूसम्म प्रभावकारी रूपमा पु¥याउन समस्या भइरहेको छ।
वैदेशिक रोजगार (रेमिट्यान्स)
- भोजपुरका धेरै युवा रोजगारीका लागि मलेसिया, खाडी मुलुक, भारत, दक्षिण कोरिया, जापान, र अन्य देशहरूमा गएका छन्।
- वैदेशिक रोजगारीबाट आउने रेमिट्यान्सले स्थानीय अर्थतन्त्रमा टेवा दिएको छ।
- रेमिट्यान्सको सही प्रयोग गरी दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धि ल्याउन थप नीतिगत सुधार आवश्यक छ।
पर्यटन तथा संभावनाहरू
- भोजपुरमा ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थलहरू (भोजपुर गढी, साल्पा पोखरी, टेम्के डाँडा, सिलिचुङ) रहेका छन्, जसले पर्यटनको राम्रो सम्भावना बोकेको छ।
- प्राकृतिक सौन्दर्य तथा जैविक विविधताको कारण साहसिक पर्यटन (ट्रेकिङ, पदयात्रा, पर्वतारोहण) प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ।
- तर, आवश्यक पूर्वाधारको कमीका कारण पर्यटन क्षेत्र पूर्ण रूपमा विकास हुन सकेको छैन।
आर्थिक चुनौतीहरू
- ठूला उद्योगहरूको अभाव र रोजगारीको सीमित अवसर।
- आधुनिक कृषि प्रणाली तथा प्रविधिको विकासको कमी।
- ग्रामीण भेगमा यातायात तथा बजार व्यवस्थापनमा समस्या।
- वैकल्पिक आयआर्जनका अवसरहरू न्यून भएकोले युवा पलायनको समस्या।
सामाजिक तथा आर्थिक सुधारका उपायहरू
भोजपुरको समग्र सामाजिक तथा आर्थिक विकासका लागि निम्न उपायहरू अपनाउन आवश्यक छः
शिक्षा र सीपमूलक तालिम प्रवर्द्धन
- युवाहरूलाई रोजगारीका लागि सीपमूलक तालिम उपलब्ध गराउनुपर्छ।
- स्थानीयस्तरमा व्यावसायिक तथा प्राविधिक शिक्षालाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।
कृषि सुधार र आधुनिकीकरण
- सिंचाइ प्रणाली सुधार गर्दै आधुनिक कृषि प्रविधिको प्रयोग गर्नुपर्छ।
- जैविक कृषि प्रविधिको प्रवर्द्धन गरी उच्च मूल्यको कृषि उत्पादनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
स्थानीय व्यापार तथा उद्यमशीलताको प्रवर्द्धन
- सहकारी प्रणालीलाई मजबुत बनाउँदै लघु तथा घरेलु उद्योगहरूको प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।
- स्थानीय उत्पादनलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्याउन ब्रान्डिङ गर्नुपर्छ।
पर्यटन पूर्वाधारको विकास
- स्थानीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकलाई आकर्षित गर्न होटल, होमस्टे, र सडक पूर्वाधार सुधार गर्नुपर्छ।
- स्थानीय पर्यटन गाइड तथा पर्यटन व्यवसायीहरूलाई तालिम दिनुपर्छ।
साना तथा मध्यम उद्योगहरू स्थापना
- उद्योग स्थापना गर्न सहुलियतपूर्ण कर्जा, सरकारी सहयोग, तथा प्रविधिको पहुँच विस्तार गर्नुपर्छ।
- स्थानिय कच्चा पदार्थहरू उपयोग गरी रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष
भोजपुर जिल्ला प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता, र कृषिमा धनी भए पनि जनसंख्या घट्दो क्रममा रहेको, आर्थिक गतिविधि सीमित रहेको, र औद्योगिक विकास सुस्त रहेको देखिन्छ।
वैदेशिक रोजगारको भरपर्दा दीर्घकालीन आर्थिक स्थायित्व चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ।
यदि शिक्षा, कृषि आधुनिकीकरण, पर्यटन प्रवर्द्धन, र औद्योगिक पूर्वाधार निर्माणमा ध्यान दिइयो भने, भोजपुर आर्थिक रूपमा सबल र आत्मनिर्भर बन्न सक्छ।
- ●नागढुंगा–सिस्नेखोला सुरुङ मार्ग
- ●थापाथली सुकुम्बासी बस्ती
- ●शीतल निवास
- ●त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान
- ●ह्वाइट हाउस
- ●न्यू योर्क सिटी
- ●द पेण्टागन
- ●गाजा स्ट्रिप
- ●उदयपुर जिल्ला कारागार
- ●तेह्रथुम जिल्ला कारागार
- ●ताप्लेजुङ जिल्ला कारागार
- ●सङ्खुवासभा जिल्ला कारागार
- ●पाँचथर जिल्ला कारागार
- ●ओखलढुंगा जिल्ला कारागार
- ●झापा जिल्ला कारागार
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
मुख्य समाचार
Loading footer...