काठमाडौं । झापाका विभिन्न विद्यालय तथा क्याम्पसका २०० विद्यार्थीलाई लक्षित गर्दै विपद् व्यवस्थापन तथा सर्पदंश रोकथामसम्बन्धी प्रदर्शन एवं सचेतना कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । अन्तरराष्ट्रिय झापाली समाजको सहयोग तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसन झापाको समन्वयमा चारआलीस्थित अरिदमन गण ब्यारेकमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो ।कार्यक्रममा नेपाली सेना तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसनका प्रतिनिधिहरूले
सामग्रीको तालिका
- ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
- स्वामित्व र व्यवस्थापन
- विमान बेडा र प्रकारहरू
- आन्तरिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय नेटवर्क
- सेवा तथा इन-फ्लाइट अनुभव
- फ्रिक्वेन्ट फ्लायर कार्यक्रम
- चुनौतिहरू र सुधार रणनीति
- सुरक्षा तथा नियामक अनुपालन
- भविष्यको सम्भावना
- एयर इन्डियाका प्रमुख दुर्घटनाहरू
- विमान अपहरणका घटनाहरू
- Air India Flight 171 दुर्घटना विवरण
एयर इन्डिया
एयर इन्डिया
एयर इन्डिया भारतको राष्ट्रिय ध्वजावाहक (flag carrier) वायुसेवा कम्पनी हो, जसको केन्द्रीय कार्यालय नयाँ दिल्लीमा अवस्थित छ। यो भारतको सबैभन्दा पुरानो र प्रतिष्ठित व्यापारिक समूह टाटा समूहको स्वामित्वमा रहेको छ। एयर इन्डियाले देशभित्रका प्रमुख शहरहरूलाई एक आपसमा मात्र होइन, विश्वका थुप्रै देशहरूसँग पनि हवाई मार्गमार्फत जोड्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ। एयर इन्डिया केवल एउटा वायुसेवा कम्पनी मात्र होइन, यसले भारतीय उड्डयन इतिहासमा ऐतिहासिक योगदान दिएको एक संस्थाको रूपमा समेत परिचित छ। यो कम्पनी एशियाली मुलुकहरूमा स्थापना भएको प्रारम्भिक वायुसेवा कम्पनीहरूमध्ये एक हो, जसले भारतको हवाई यातायात प्रणालीलाई प्रारम्भदेखि नै सशक्त बनाउँदै आएको छ।
हाल एयर इन्डिया भारतभित्र सयौँ गन्तव्यहरूमा दैनिक उडानहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ। साथै, यसले उत्तर अमेरिका, यूरोप, एसिया, अष्ट्रेलिया, अफ्रिका लगायतका थुप्रै अन्तर्राष्ट्रिय गन्तव्यहरूसँग भारतलाई जोड्ने सञ्जाल विस्तार गरेको छ। विगत केही वर्षदेखि सेवा गुणस्तरमा सुधार ल्याउने उद्देश्यले एयर इन्डियाले ग्राहक सेवामा ध्यान केन्द्रित गर्दै आएको छ। टाटा समूहको नेतृत्वमा हाल यस वायुसेवा कम्पनीमा उल्लेखनीय सुधारहरू भइरहेको छन्, जसले यसलाई एकपटक पुनः विश्वस्तरीय ध्वजावाहक कम्पनीको रूपमा स्थापित गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
एयर इन्डियाको इतिहास सन् १९३२ बाट सुरु हुन्छ, जब प्रसिद्ध उद्योगपति जहाँगीर रतनजी दादाभाई (J.R.D.) टाटाले टाटा एयरलाइन्सको रूपमा यसको स्थापना गरे। प्रारम्भमा, यस वायुसेवाले कराँचीदेखि मद्रास (हालको चेन्नई) सम्म हवाई डाक सेवा सञ्चालन गर्थ्यो। यो त्यतिबेला भारतमा वायुसेवाको सुरुआती प्रयासहरूमध्ये एक थियो।
स्वतन्त्रता पश्चात, सन् १९५३ मा भारत सरकारले टाटा एयरलाइन्सलाई राष्ट्रियकरण गर्दै यसको नाम एयर इन्डिया इन्टरनेशनल राख्यो। त्यसबेलादेखि अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरू एयर इन्डियाबाट र आन्तरिक उडानहरू इन्डियन एयरलाइन्समार्फत सञ्चालन गरिन्थ्यो। यसले भारतको हवाई पूर्वाधार विस्तारमा महत्त्वपूर्ण योगदान दियो।
सन् २००७ मा एयर इन्डिया र इन्डियन एयरलाइन्सलाई एकीकृत गर्दै एउटै ब्रान्ड "एयर इन्डिया" अन्तर्गत ल्याइयो। यद्यपि, यो एकीकरणपछि पनि एयर इन्डिया आर्थिक रुपमा संकटमा फँसिरहेको थियो, जसले सेवा गुणस्तर र घाटा दुवैमा असर पारिरहेको थियो।
सन् २०२२ मा लगभग ६९ वर्षपछि भारत सरकारले एयर इन्डियालाई पुनः निजीकरण गर्दै टाटा समूहलाई फिर्ता गर्यो। यस निर्णयलाई भारतको वायुसेवा क्षेत्रमा ऐतिहासिक मोडको रूपमा लिइन्छ, जसले भविष्यमा सेवा सुधार र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता विकासमा नयाँ ढोका खोल्ने आशा गरिएको छ।
स्वामित्व र व्यवस्थापन
दशकौंसम्म सरकारी स्वामित्वमा रहँदा एयर इन्डिया निरन्तर घाटामा चलिरहेको थियो। यसले सेवा स्तर कमजोर हुनुका साथै व्यवस्थापन प्रणालीमा पनि अनियमितता निम्त्याएको थियो। अन्ततः सन् २०२२ को जनवरीमा टाटा समूहको सहायक संस्था टालेस प्रा. लि. मार्फत एयर इन्डियालाई पूर्णरूपमा स्वामित्वमा लिइयो।
नयाँ नेतृत्वमा एयर इन्डियाको व्यवस्थापनमा आमूल परिवर्तन भएको छ। टाटा समूहले क्याम्पबेल विल्सनलाई सीईओ तथा प्रबन्ध निर्देशकको रूपमा नियुक्त गरेको छ, जो सिंगापुर एयरलाइन्स र स्कूटजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीहरूसँगको अनुभव बोकेका दक्ष पेशेवर हुन्।
टाटा समूहले एयर इन्डियाको सेवा, व्यवस्थापन, ब्रान्डिङ र आन्तरिक संरचनामा व्यापक सुधार ल्याउने लक्ष्यसहित काम गरिरहेको छ। यसमा डिजिटल प्रणाली सुधार, स्टाफ प्रशिक्षण, विमान सेवाको गुणस्तरमा सुधार, र ग्राहक सन्तुष्टि वृद्धि प्रमुख विषयहरू रहेका छन्।
टाटा समूह अन्तर्गत एयर इन्डियाले अब पुनः भारतको गौरवशाली वायुसेवा कम्पनी बन्ने लक्ष्य लिएको छ। यसको सफल कार्यान्वयनले न केवल कम्पनीको भविष्य सुनिश्चित गर्नेछ, तर सम्पूर्ण भारतीय उड्डयन उद्योगलाई पनि नयाँ उचाइमा पुर्याउनेछ।
विमान बेडा र प्रकारहरू
सन् २०२५ को अवस्था अनुसार, एयर इन्डियासँग विविध विमानहरू रहेको एक विशाल बेडा छ। यसमा चौडा धावनमार्गका बोइङ ७७७, बोइङ ७८७ ड्रीमलाइनर, एयरबस A320 नियो श्रृंखला, साथै हालै समावेश गरिएको एयरबस A350 जस्ता विमानहरू छन्। यी विमानहरूले छोटो, मध्यम तथा लामो दूरीका उडानहरूमा सेवा प्रदान गर्छन्।
सन् २०२३ मा, एयर इन्डियाले विमान निर्माण कम्पनीहरू बोइङ र एयरबससँग मिलेर करिब ४७० नयाँ विमानहरूको अर्डर दियो, जुन हालसम्मकै ठूलो विमान अर्डरमध्ये एक मानिन्छ। यसले कम्पनीको दीर्घकालीन विस्तार योजनाको प्रतिबिम्ब दर्शाउँछ।
टाटा समूहले एयर इन्डियाको विमान बेडालाई आधुनिक बनाउने उद्देश्यले पुराना विमानहरूको प्रतिस्थापन, इन्धन खपत कम गर्ने प्रविधि, र यात्रुहरूको आराम बढाउने सुविधाहरूमा जोड दिएको छ। नयाँ विमानहरूको आगमनसँगै सेवा गुणस्तरमा उल्लेखनीय सुधार देखिएको छ।
यस विमान बेडाको बहुविधता र आधुनिकता एयर इन्डियालाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा टिकिरहन सक्ने स्थितिमा पुर्याउँछ। साथै, यसले ग्राहकहरूलाई सुरक्षा, समयपालन, र उच्चस्तरीय सुविधासहितको यात्रा अनुभव दिलाउन सहयोग पुर्याउँछ।
आन्तरिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय नेटवर्क
एयर इन्डियाले भारतको प्रमुख शहरहरू — दिल्ली, मुम्बई, बेंगलुरु, चेन्नई, कोलकाता लगायत — बीच दैनिक उडानहरू सञ्चालन गर्छ। यसले भारतका करिब ६०+ आन्तरिक गन्तव्यहरूमा हवाई सेवा उपलब्ध गराउँछ, जसले क्षेत्रीय यातायातलाई सुलभ बनाएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा एयर इन्डियाले ४० भन्दा बढी विदेशी गन्तव्यहरूमा उडान भर्ने गर्दछ। यसमा उत्तर अमेरिका (न्युयोर्क, स्यान फ्रान्सिस्को, वासिङ्टन डीसी, टोरन्टो), यूरोप (लण्डन, फ्रान्कफर्ट, पेरिस), एसिया (सिङ्गापुर, टोकियो, बैंकक), अष्ट्रेलिया, मध्यपूर्व, र अफ्रिकाका शहरहरू समावेश छन्।
इन्दिरा गान्धी अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (दिल्ली) र छत्रपति शिवाजी महाराज अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (मुम्बई) एयर इन्डियाका प्रमुख हबहरू हुन्। यिनै दुई विमानस्थलमार्फत कम्पनीले ठूलो मात्रामा ट्रान्जिट र कनेक्टिङ उडानहरूको व्यवस्थापन गर्दछ।
एयर इन्डियाले भारतीय प्रवासीहरूलाई मातृभूमिसँग जोड्ने माध्यमका रूपमा विशेष भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। यसको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जालले लाखौँ यात्रुहरूलाई भारत आउन-जान सहयोग गर्दै एक विश्वव्यापी भारतीय ब्रान्डको छवि बनाएको छ।
सेवा तथा इन-फ्लाइट अनुभव
टाटा समूहको स्वामित्वमा आएपछि एयर इन्डियाले यात्रु अनुभवमा आमूल परिवर्तन ल्याउने नीति लिएको छ। यसको अन्तर्गत आन्तरिक सजावट, सिट सुविधा, खाना सेवा, र मनोरञ्जन प्रणालीमा उल्लेखनीय सुधार गरिएको छ।
विमानहरूमा इकोनोमी, बिजनेस र फर्स्ट क्लासको सुविधा प्रदान गरिन्छ, जुन उडानको प्रकार र विमान मोडेलअनुसार फरक हुन्छ। विशेषगरी लामो दूरीका अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरूमा प्रिमियम क्याबिन अनुभव यात्रुहरूको चासोको विषय बनिरहेको छ।
नयाँ परिवर्तनअनुसार, एयर इन्डियाले केही विमानहरूमा Wi-Fi इन्टरनेट सुविधा, उच्च गुणस्तरको टचस्क्रिन मनोरञ्जन, र हेल्थ फ्रेन्डली लाइटिङ सिस्टमसमेत उपलब्ध गराएको छ। साथै, यात्रुहरूको प्रतिक्रियालाई आधार मानेर सेवा प्रक्रिया अझ पारदर्शी बनाइएको छ।
पछिल्लो चरणमा कम्पनीले समयपालन सुधार, ग्राउन्ड स्टाफ र केबिन क्रूको तालिम, तथा ग्राहक गुनासो समाधान प्रणालीमा समेत नयाँ प्रोटोकल अपनाएको छ। यी सबैले एयर इन्डियाको यात्रु सन्तुष्टि सूचकाङ्कमा सकारात्मक प्रभाव पारेको छ।
फ्रिक्वेन्ट फ्लायर कार्यक्रम
एयर इन्डियाले आफ्नो नियमित यात्रुहरूको लागि Flying Returns नामक बफादारी कार्यक्रम सञ्चालन गर्छ। यस कार्यक्रमअन्तर्गत यात्रुहरूले हरेक उडानमा संचित हुने माइल बिन्दुहरू (miles/points) कमाउन सक्छन्, जुन भविष्यमा टिकट, अपग्रेड वा अन्य सेवामा उपयोग गर्न सकिन्छ।
Flying Returns नेपाल लगायत विश्वका धेरै देशहरूमा बसोबास गर्ने भारतीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय यात्रुहरूको लागि उपयोगी योजना बनिरहेको छ। विशेषतः नियमित अन्तर्राष्ट्रिय यात्रुहरूका लागि यसले लामो दूरीको लाभ दिने गर्दछ।
एयर इन्डिया Star Alliance को सदस्य हो, जुन विश्वकै सबैभन्दा ठूलो एयरलाइन गठबन्धन हो। यसको सदस्यताले एयर इन्डियाका यात्रुहरूलाई अन्य २६ सदस्य एयरलाइन्ससँग सजिलै जडान, स्थानान्तरण, र सहुलियतहरू प्राप्त गराउने सुविधा दिन्छ।
Star Alliance सँगको साझेदारीले एयर इन्डियालाई ग्लोबल नेटवर्कमा अझ सशक्त बनाएको छ। Flying Returns कार्यक्रमको सुधारका लागि डिजिटल सदस्यता, मोबाइल एप, र वास्तविक समय जानकारी प्रवाह प्रणालीमा समेत नविन प्रविधिहरू प्रयोग गरिएका छन्।
चुनौतिहरू र सुधार रणनीति
एयर इन्डिया वर्षौँसम्म घाटामा चलिरहेको कम्पनी थियो। त्यसको प्रमुख कारण सरकारी स्वामित्व अन्तर्गतको अप्रभावी व्यवस्थापन, राजनीतिक हस्तक्षेप, र पुरानो विमान संरचना थियो, जसले प्रतिस्पर्धात्मक बजारमा कम्पनीलाई कमजोर बनाएको थियो।
टाटा समूहले एयर इन्डियाको रूपान्तरणका लागि Vihaan.AI नामक पाँच वर्षे सुधार योजना सार्वजनिक गरेको छ। यस रणनीतिमा सेवा उत्कृष्टता, कर्मचारी दक्षता, डिजिटल सुधार, आन्तरिक प्रशासन सुधार, र वित्तीय स्थायित्व प्रमुख उद्देश्य हुन्।
यो योजना अन्तर्गत टाटा समूहले AirAsia India र Vistara (टाटा र सिंगापुर एयरलाइन्सको संयुक्त उपक्रम) लाई एकीकृत गर्दै एयर इन्डियालाई एक मेगा फुल-सर्भिस एयरलाइन्स बनाउने तयारीमा रहेको छ। यस विलय प्रक्रियाले सम्पूर्ण ब्रान्डलाई एकीकृत दृष्टिकोणमा ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
यस सुधार योजनाको सफल कार्यान्वयनले एयर इन्डियालाई केवल घाटामुक्त बनाउने होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रतिस्पर्धी ब्रान्ड बनाउने सम्भावना देखिएको छ। अहिलेको नेतृत्वले कम्पनीको पुनर्जागरणलाई आधुनिक व्यवस्थापनको नमूना बनाउने लक्ष्य लिएको छ।
सुरक्षा तथा नियामक अनुपालन
एयर इन्डियाले यात्रु सुरक्षालाई प्राथमिकता दिने सिद्धान्त अनुरूप सञ्चालन हुँदै आएको छ। यसले भारत सरकारको नागरिक उड्डयन महानिर्देशनालय (DGCA) द्वारा तय गरिएका सबै सुरक्षा मापदण्डहरू पालना गर्छ। साथै, अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा IATA (International Air Transport Association) लगायतका निकायद्वारा निर्धारित वैश्विक सुरक्षा प्रोटोकल पनि यसको कार्यप्रणालीमा समावेश गरिएका छन्।
यद्यपि विगतमा केही दुर्घटनाहरू वा सानातिना सेवा त्रुटिहरूले एयर इन्डियाको छविमा असर पारेका थिए, समग्रमा यसले आफ्नो लामो इतिहासमा सन्तुलित सुरक्षा अभिलेख (safety record) कायम राख्न सफल भएको छ। प्रत्येक उडान अघि, सबै विमानहरूको प्राविधिक परीक्षण, ईन्जिन निरीक्षण, र उडान अनुमति प्रमाणीकरण गरिन्छ।
टाटा समूहले स्वामित्व लिएपछि सुरक्षाका मामिलामा झन कडाइ अपनाइएको छ। विमान चालक, केबिन क्रू तथा ग्राउन्ड स्टाफलाई नयाँ तालिम, मानव व्यवहार विषयक शिक्षा, र आपतकालीन अवस्थाको तयारी सम्बन्धी प्रशिक्षण अनिवार्य बनाइएको छ।
नयाँ डिजिटल प्रणाली, स्वचालित निगरानी उपकरण, र कृत्रिम बुद्धिमत्तामार्फत सुरक्षा स्तरमा सुधार ल्याउने प्रयास भइरहेको छ। यात्रुहरूको सुरक्षा, स्वास्थ्य र गोपनीयता सुनिश्चित गर्नु एयर इन्डियाको दीर्घकालीन प्रतिवद्धता रहिआएको छ।
भविष्यको सम्भावना
टाटा समूहको नेतृत्वमा एयर इन्डियाले अब आफ्नो भविष्यलाई वैश्विक स्तरको पुनर्जागरणको रूपमा हेरेको छ। हालको सुधार योजनाहरू, विमान बेडाको आधुनिकीकरण, सेवा स्तर उन्नयन, तथा ब्रान्ड एकीकरणका साथ, एयर इन्डिया फेरि एकपटक विश्वस्तरीय एयरलाइन्स बन्ने अभियानमा अगाडि बढेको छ।
सन् २०२३ मा गरिएको विशाल विमान अर्डर (४७० नयाँ विमानहरू) र Vistara तथा AirAsia India सँगको एकीकरणले यसलाई प्रतिस्पर्धी बजारमा अझ बलियो बनाउनेछ। भविष्यमा एयर इन्डिया न केवल भारतीय आकाशको राजा बन्ने, तर अन्तर्राष्ट्रिय यात्रुहरूको पहिलो रोजाइ बन्ने लक्ष्यमा केन्द्रित रहेको छ।
डिजिटल प्रविधिको अधिकतम प्रयोग, ग्राहकअनुकूल मोबाइल एप, व्यक्तिगत सेवा अनुभव, तथा समयपालनमा सुधार जस्ता पक्षहरूमा कम्पनीले निरन्तर लगानी गरिरहेको छ। यसले डिजिटल यात्रु युगको माग अनुसार कम्पनीलाई अनुकूल बनाउँदै लैजान मद्दत गर्नेछ।
अन्ततः, एयर इन्डियाले आफ्नो ऐतिहासिक गरिमा र टाटा समूहको दक्ष व्यवस्थापनलाई एकसाथ जोडेर, भारतको गौरव मात्र होइन, विश्वको विश्वासिलो र अग्रणी एयरलाइन्स बन्ने स्पष्ट सम्भावना बोकेको छ। यो रुपान्तरण भारतीय उड्डयन इतिहासकै एक प्रेरणादायी कथा बन्ने निश्चित देखिन्छ।
एयर इन्डियाका प्रमुख दुर्घटनाहरू
एयर इन्डिया, आफ्नो लामो इतिहासमा, केही गम्भीर र केही साना दुर्घटनाहरूमा संलग्न भएको छ। यद्यपि समग्रमा यसको सुरक्षा अभिलेख तुलनात्मक रूपमा राम्रो मानिन्छ, केही दुर्घटनाहरूले यस कम्पनीको इतिहासमा महत्वपूर्ण असर पारेका छन्। खासगरी, १९७० र १९८० को दशकमा भएका केही घटनाहरू र पछिल्लो समयको २०२० को कोझिकोड दुर्घटना सबैभन्दा उल्लेखनीय मानिन्छन्।
Air India Express Flight 1344 (२०२०)
मिति: ७ अगस्त २०२०
स्थान: कोझिकोड (Calicut International Airport), केरल
विमान: Boeing 737-800
यात्रु: १९० जना (including crew)
मृत्यु: २१ जनाको मृत्यु (दुई जना पाइलटसहित)
यो उडान दुबईबाट भारत फर्किरहेका प्रवासीहरूका लागि "Vande Bharat Mission" अन्तर्गतको विशेष उडान थियो। भारी वर्षाका कारण विमान रनवेमा अवतरण गर्ने क्रममा चिप्लियो र रनवेबाट चिप्लिएर दुई टुक्रामा विभाजित भयो। पाइलटद्वयको मृत्यु भयो र केही यात्रुहरू गम्भीर घाइते भए।
Air India Flight 182 (१९८५) – सबैभन्दा गम्भीर दुर्घटना
मिति: २३ जुन १९८५
स्थान: आयरल्याण्ड नजिक, अटलान्टिक महासागर
विमान: Boeing 747-237B "Kanishka"
यात्रु: ३२९ जना
मृत्यु: सबैको निधन
यो विमान क्यानडा (टोरन्टो) बाट दिल्ली जाँदै थियो। बम विष्फोटका कारण अटलान्टिक महासागरमा खस्दा ३२९ जना यात्रु र चालकदलको मृत्यु भयो। यो घटना आतंकवादी आक्रमण (खालिस्तानी आतंकवाद) अन्तर्गत भएको मानिन्छ र क्यानाडा इतिहासकै सबैभन्दा ठुलो हवाई आपराधिक घटना थियो।
Air India Flight 855 (१९७८) – समुद्रमा खसेको दुर्घटना
मिति: १ जनवरी १९७८
स्थान: मुम्बई तटको अरेबियन समुद्र
विमान: Boeing 747-237B
मृत्यु: २१३ जना (सबै)
यो विमान बोम्बे (अब मुम्बई) बाट दुबई जाँदै थियो। टेकअफ गरेपछि केही मिनेटभित्र पाइलटले दिशाभ्रम (spatial disorientation) अनुभव गरे। गलत नियन्त्रणका कारण विमान समुद्रमा खस्यो र तत्कालै विस्फोट भयो। यस दुर्घटनामा कुनै पनि यात्रु बाँचेनन्।
अन्य साना घटनाहरू
१९५०–७० दशकमा: विभिन्न रनवे दुर्घटनाहरू, खराब मौसममा अवतरण असफलता, र प्राविधिक खराबीका केही घटनाहरू रिपोर्ट भएका छन्।
२००० दशकपछिका साना घटनाहरूमा: दिल्ली, मुंबई, वा कोलकाताजस्ता व्यस्त विमानस्थलहरूमा टेक अफ / ल्यान्डिङको समयमा bird strike, टायर फटना, वा आपतकालीन अवतरणका साना घटनाहरू देखिएका छन्, तर मानवीय क्षति न्यून वा शून्य रहे।
विमान अपहरणका घटनाहरू
Air India Flight 814 (IC 814) – सन् १९९९ को सबैभन्दा चर्चित अपहरण घटना
सन् १९९९ को २४ डिसेम्बर, एयर इन्डियाको उडान IC 814 (Airbus A300) त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, काठमाडौँबाट दिल्लीका लागि उडेपछि केही समयमै पाँच जना सशस्त्र अपहरणकारीहरूले विमानलाई नियन्त्रणमा लिए। यो उडानमा १५५ यात्रु र २२ चालक दल सदस्यसहित कुल १७७ जना सवार थिए। अपहरणकारीहरू पाकिस्तान समर्थित इस्लामिक चरमपन्थी संगठन Harkat-ul-Mujahideen का सदस्य थिए।
विमान अपहरणपछि अपहरणकारीहरूले विमानलाई अमृतसर, त्यसपछि लाहोर (पाकिस्तान), दुबई (संयुक्त अरब इमिरेट्स) हुँदै कन्दहार (तालिबान नियन्त्रित अफगानिस्तान) तर्फ लगे। दुबईमा केही यात्रुहरूलाई मुक्त गरियो, तर अपहरण जारी रह्यो। अपहरणकर्ताहरूले तीन आतंकवादीहरूको रिहाइको माग गरे, जसमा मसूद अजहर प्रमुख थिए — जसले पछि गएर Jaish-e-Mohammed नामक आतंकवादी संगठनको स्थापना गरे।
अपहरण अवधिभर यात्रुहरूलाई मानसिक तथा शारीरिक तनाव दिइयो। एउटा भारतीय नागरिक रूपिन कत्यालको अपहरणकै दौरान हत्या गरियो। भारत सरकारले यात्रुहरूको जीवन जोगाउन अन्ततः अपहरणकारीहरूको माग स्वीकार गर्दै ती तीन आतंकवादीलाई रिहा गर्यो।
यो घटना भारतको राष्ट्रिय सुरक्षा, कूटनीति, र आतंकवाद विरोधी नीतिमा निर्णायक मोड सावित भयो। घटना पश्चात भारतले विमानस्थल सुरक्षा, क्याबिन क्रू प्रशिक्षण, आपतकालीन प्रतिक्रिया प्रणाली, र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई प्राथमिकता दिँदै हवाई सुरक्षा संरचनालाई आमूल रूपमा परिमार्जन गर्यो।
Air India Flight 421 Hijack – सन् १९८१ मा भएको खालिस्तान समर्थक हाइज्याक
सन् १९८१ को २४ अगस्त मा एयर इन्डियाको Delhi–Lucknow–Kathmandu उडानक्रममा रहेको Flight 421 लाई Dal Khalsa नामक सिख पृथकतावादी संगठनका दुई सदस्यहरूले हाइज्याक गरे। उनीहरूले विमानलाई भारतको हवाई क्षेत्रबाट पाकिस्तानको लाहोर तर्फ मोड्न बाध्य पारे।
अपहरणकर्ताहरूले भारतमा सिख धर्मको लागि स्वतन्त्र राष्ट्र ‘खालिस्तान’ को माग गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आफ्नो आन्दोलनको ध्यानाकर्षण गराउने प्रयास गरेका थिए। विमान लाहोर पुगेपछि पाकिस्तान सरकारले तुरुन्त विमानलाई नियन्त्रणमा राखेर यात्रुहरूको सुरक्षा सुनिश्चित गर्यो।
यद्यपि यो घटना लामो समयसम्म तन्किएन, तर यसले पनि भारतको आन्तरिक सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक सम्बन्धमा गहिरो असर पार्यो। भारत–पाकिस्तानबीचको तनाव र हवाई मार्ग सुरक्षामा सुधारका लागि थप उपायहरू अपनाइएका थिए।
पाकिस्तान र भारतबीच कूटनीतिक वार्तामार्फत यात्रुहरूलाई केही दिनपछि सुरक्षित रूपमा फिर्ता ल्याइयो। यो घटनाले भारतमा राजनीतिक पृथकतावादी समूहहरूको सम्भावित हवाई खतरा प्रति चेतना बढाएको थियो।
अन्य प्रयासहरू (१९६०–१९८० को दशक)
१९६० देखि १९८० को दशकसम्म एयर इन्डियामाथि धेरै पटक हाइज्याक प्रयासहरू भए, यद्यपि तीमध्ये अधिकांश प्रयासहरू सफल हुन पाएनन्। केही घटनाहरूमा Delhi–Dubai मार्गमा रहेको विमान अपहरण गर्न खोजिएको थियो भने केहीमा आन्तरिक उडानहरूलाई निशाना बनाइएको थियो।
यी प्रयासहरू प्रायः धार्मिक, राजनीतिक, वा पृथकतावादी समूहद्वारा गरिएका थिए। कतिपय अवस्थामा चालक दलको सतर्कता र सुरक्षाकर्मीहरूको तत्परताका कारण यस्ता प्रयासहरू समयमै विफल पारिएका थिए।
यी घटनाहरूले एयर इन्डियाको सुरक्षालाई थप सुदृढ बनाउने दिशामा नेतृत्व गरे। भारतीय विमानस्थलहरूमा X-ray scanning, सुरक्षा घेराबन्दी, परिचय प्रमाणीकरण, तथा नागरिक उड्डयन सुरक्षा निकायको सशक्तीकरण जस्ता कदमहरू उठाइए।
यस्ता विफल हाइज्याक प्रयासहरूले पनि स्पष्ट संकेत दिएका थिए कि भारतीय वायुसेवाहरू निरन्तर आतंकवादी वा पृथकतावादी समूहहरूको निशानामा छन्। तर सरकारी नीतिगत सुधारहरू, एयर इन्डियाको आन्तरिक सतर्कता, र कर्मचारीहरूको दक्षताले यस्ता घटनाहरूलाई पछिल्लो दशकहरूमा रोक्न सफल भएको छ।
Air India Flight 171 दुर्घटना विवरण
सन् २०२५ को १२ जुन मा, एयर इन्डियाको AI171 (Boeing 787-8 Dreamliner) उडान अहमदाबाद (भारत) बाट लण्डन ग्याटविक तर्फ उड्न लाग्दा उडानपछिको केही सेकेन्डमै जमिनमा खस्न पुग्यो। विमानमा कुल २४२ जना सवार थिए — १६९ जना भारतीय, ५३ ब्रिटिश, ७ पोर्चुगिज र १ जना क्यानाडेली नागरिक। दुर्घटनामा विमानमा सवार सबैजना बाहेक एक जना मात्र बाँच्न सफल भए। त्यसका साथै, विमान बीजे मेडिकल कलेजको होस्टेलमा ठोक्किँदा जमिनमा रहेका मानिसहरू पनि मारिए, जसले गर्दा कुल २६० जनाको मृत्यु भयो।
भारतको Aircraft Accident Investigation Bureau (AAIB) द्वारा जारी गरिएको प्रारम्भिक प्रतिवेदन अनुसार, विमानको इन्जिनमा इन्धन आपूर्ति अचानक बन्द भएको थियो। विमानको ककपिटमा रहेका फ्युल कटअफ स्विचहरू (fuel cutoff switches) गलत रूपमा सक्रिय भएका थिए, जसका कारण दुवै इन्जिन इन्धनविहीन भएर काम गर्न बन्द गरे।
प्रतिवेदन अनुसार, विमान १८० नट्सको हावाको गतिमा थियो जब दुवै इन्जिनको स्विचहरू "RUN" बाट "CUTOFF" मा लगातका साथ १ सेकेन्डको अन्तरमा सरेका थिए। पाइलटहरूमध्ये एक जनाले “किन कटअफ गर्यौ?” भनेर सोध्दा, अर्का पाइलटले “मैले गरेन” भन्ने जवाफ दिएका थिए — यसले स्विच आफैंले सरेको हो वा मानवीय गल्ती हो भन्ने विषय अझै अनिश्चित रहेको देखाउँछ।
स्विच फेरि "RUN" मा फर्काइए पनि, इन्जिनहरू पुनः स्टार्ट हुन नपाउँदै विमान जमिनतर्फ खस्न थाल्यो। ककपिट भ्वाइस रेकर्डिङमा एक पाइलटले "MAYDAY MAYDAY MAYDAY" भनेको सुन्न सकिन्छ, जुन संकेत हो कि संकट अवस्था सुरु भइसकेको थियो।
त्यसपछि, एयर ट्राफिक कन्ट्रोलले विमानसँग सम्पर्क गर्न खोज्यो, तर कुनै प्रतिक्रिया आएन। विमान थोरै उचाइमा रहेकै बेला Ram Air Turbine (RAT) — एक आपतकालीन विद्युत आपूर्ति यन्त्र — सक्रिय भएको देखिएको छ, जसले विमान आपतकालीन अवस्थामा पुगेको पुष्टि गर्छ।
दुर्घटनाको समयमा विमानको इन्धन गुणस्तर राम्रो थियो र पंखा, फ्ल्याप, गियर, आदि सबै टेकअफका लागि उपयुक्त रूपमा सेट गरिएको पाइएको थियो। विमानको तौल पनि अनुमत सीमा भित्रै थियो।
कप्टेन एक ५६ वर्षीय अनुभवी पाइलट थिए, जसले १५,००० घण्टाभन्दा बढी उडान गरेको रेकर्ड छ। सह–पाइलट ३२ वर्षका थिए, जसले करिब ३,४०० घण्टाको अनुभव बोकेका थिए।
इन्जिनहरू हालै मात्र प्रतिस्थापन गरिएको थियो — बायाँ इन्जिन मार्च २६ मा र दायाँ मे १ मा जडान गरिएको थियो।
ज्योतिषहरू
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल
राशिफल लोड हुँदैछ...
मुख्य समाचार
Loading footer...