म्युए थाई
म्युए थाई थाइल्यान्डमा विकसित भएको एक अद्वितीय युद्धकला हो जसलाई “आठ अङ्गहरूको कला” भनेर चिनिन्छ। यसको विशेषता भनेको मुक्का, कुहिनो, घुँडा, र खुट्टाको प्रयोग गरी शारीरिक सम्पूर्ण शक्ति प्रयोग गर्नु हो। अन्य युद्धकलामा प्रायः दुई वा चार अंगको प्रयोग हुने भए पनि म्युए थाईमा आठवटै अंगलाई अस्त्रको रूपमा प्रयोग गर्ने भएकाले यसलाई यस्तो नाम दिइएको हो। यो खेल थाइल्यान्डमा मात्र लोकप्रिय नभई आज विश्वभर अभ्यास हुन्छ। आत्मरक्षा, खेलकुद, अनुशासन, शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक सन्तुलन र सांस्कृतिक गौरवसँग यसले मानिसलाई जोड्छ। १९औँ शताब्दीमा थाई सैनिकहरूको युद्ध प्रशिक्षणबाट विकसित भएर यो बिस्तारै प्रतियोगितात्मक खेलमा रूपान्तरण भयो। २०औँ शताब्दीको उत्तरार्धदेखि विदेशी अभ्यासकर्ताहरूले पनि यसलाई अपनाउन थालेपछि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा म्युए थाईको पहिचान स्थापित भयो। थाइल्यान्डमा यसलाई राष्ट्रिय खेलका रूपमा मान्यता दिइएको छ र यससँग सम्बन्धित नृत्य, संगीत, र संस्कृतिले यसलाई अझ विशेष बनाएको छ। खेलाडीहरूले प्रतियोगिता अघि गर्ने “राम म्युए” नृत्य, गुरुप्रति सम्मान र धार्मिक अनुष्ठानसँग जोडिएको छ। यसरी म्युए थाई केवल एक खेल मात्र नभई सम्पूर्ण सांस्कृतिक सम्पदा बनेको छ।
म्युए थाईको उत्पत्ति सातौँ शताब्दीको हरिपुञ्जय काल (६५७ ई.) मा भएको मानिन्छ। यो समय ऋषि सुक्कतनताले स्थापित गरेको विद्यालयमा मार्शल आर्ट, संगीत, नृत्य, र अन्य विद्या सिकाइन्थ्यो। त्यही विद्यालयमा आत्मरक्षा र युद्ध कौशलसँग सम्बन्धित अभ्यास “फोन जेर्ङ” को रूपमा सुरु भएको थियो। फोन जेर्ङ मूलतः एक प्रकारको युद्ध–नृत्य हो जसमा नृत्यका चालसँगै आक्रमण, प्रतिरक्षा, र रणनीति समावेश हुन्छ। यसलाई त्यतिबेलाको मानिसहरूले युद्ध प्रशिक्षणको माध्यमका रूपमा प्रयोग गरेका थिए।
यो नृत्य मात्र मनोरञ्जन नभई सैनिक तयारीको अभ्यास थियो, जसले थाई जातिको प्रारम्भिक युद्ध संस्कृतिलाई आकार दियो। फोन जेर्ङ नृत्य आजसम्म उत्तरी थाइल्यान्डका केही धार्मिक वा सांस्कृतिक समारोहहरूमा देख्न पाइन्छ। यसरी म्युए थाईको आधारभूत स्वरूप प्राचीन कालमै नृत्य र युद्धबीचको सम्बन्धमार्फत विकसित भएको हो।
यस अवधिमा म्युए थाई केवल शारीरिक शक्तिको अभ्यास नभई कला, संस्कृति र युद्ध विज्ञानको संयोजन थियो। यसले देखाउँछ कि म्युए थाई केवल युद्धकौशल नभई थाई सभ्यताको पहिचानको महत्वपूर्ण हिस्सा हो, जसको जरा धार्मिक र सामाजिक जीवनसँग गहिरो गरी जोडिएको छ।
दशौँ शताब्दीदेखि म्युए थाई उत्तरी थाई राज्यहरूमा फैलन थाल्यो। राजा लावाचक्कराजको नेतृत्वमा योनोकनाखोन राज्य विस्तार हुँदै लान्ना, फयो, हरिपुञ्जय र लम्पाङसम्म पुग्यो। यी राज्यहरू विस्तार गर्न सैनिकलाई आत्मरक्षा र युद्धमा दक्ष बनाउन म्युए थाईको अभ्यास अनिवार्य बनाइएको थियो। ९४७ ई. पछि थाईहरूले खमेर, मोन-ख्मेर, र अन्य आदिवासीहरूसँग युद्ध गर्दा आफ्नो युद्धकला प्रयोग गरे। यसरी उनीहरूले सुक्खोथाई राज्य (१२३८–१४३८) स्थापना गर्न सफल भए।
सुक्खोथाईका राजा सि इन्थ्राथितले आफ्ना छोराहरूलाई युद्ध, धर्म, र उदार कलामा प्रशिक्षित गराए। उनका पुत्र रामखामहेंगलाई केवल धार्मिक शिक्षा मात्र नभई म्युए थाईमा पनि दक्ष गराइएको थियो। यो समय म्युए थाई दरबार र मन्दिर दुवैमा सिकाइन्थ्यो, जसले सामान्य मानिस र राजपरिवारलाई समान रूपमा यो कलामा दक्ष बनायो। साथै, प्राचीन पाण्डुलिपिहरू, जस्तै मुंग्राई कानून (१२९६ ई.) र फयो राज्यका आख्यानहरूमा म्युए थाईको उल्लेख पाइन्छ।
यसले प्रस्ट पार्छ कि मध्ययुगमा यो केवल युद्धकला नभई सांस्कृतिक परम्परा र शिक्षाको हिस्सा बनिसकेको थियो। म्युए थाईलाई यसै अवधिमा पहिलोपटक “सैन्य शिक्षा” र “नागरिक जीवन” दुवैको महत्त्वपूर्ण अङ्गका रूपमा मान्यता दिइएको थियो।
अयुत्थया राज्य (१३५१–१७६७ ई.) को उदयसँगै म्युए थाई अझ संगठित रूपमा विकसित भयो। यस अवधिमा यो केवल सैनिक युद्धकला मात्र नभई राजदरबारको सुरक्षा प्रणालीको भाग बन्यो। राजा बोरम्मात्रैलोक्कनातले १४५५ ई. मा जारी गरेको “सैन्य र प्रान्तीय पदानुक्रम कानून” अन्तर्गत म्युए थाई अभ्यासकर्ताहरूलाई “राजा सुरक्षा विभाग”मा नियुक्त गर्ने व्यवस्था गरे। यो विभागको विशेष उपविभाग “नक म्युए” नामले चिनिन्थ्यो, जसले दरबारभित्र तथा युद्धभूमिमा राजालाई सुरक्षा दिने काम गर्थ्यो। यसले म्युए थाईलाई सैनिक अनुशासन र दरबार प्रशासन दुवैसँग जोड्यो। त्यतिबेला राजाले उत्कृष्ट मुक्केबाजहरूलाई दरबारमा प्रतिस्पर्धा गराएर व्यक्तिगत सुरक्षा गार्ड रोज्ने चलन थियो।
यस अवधिमा धेरै चर्चित बक्सरहरू उदाए, जस्तै राजा नरेश्वान, राजा सुरियन्त्रथिबोडी र विशेष गरी नाइ खानोम टोम । नाइ खानोम टोमको कथा आजसम्म थाइल्यान्डमा प्रख्यात छ। उनी बर्मी युद्धकैदी हुँदा उनले आफ्नो अद्भुत म्युए थाई सीप देखाएर अनेकौं बर्मी मुक्केबाजहरूलाई पराजित गरे। यस घटनाले म्युए थाईलाई राष्ट्रिय गौरवको प्रतीक बनायो। त्यसबाहेक, कानुनी रूपमा पनि म्युए थाईलाई मान्यता दिइएको थियो। उदाहरणका लागि, राजा एकाथोट्सारोटको शासनकाल (१५९०–१६०५) मा बनाइएका “विविध कानूनहरू” भित्र म्युए थाई खेलमा घाइते वा मृत्यु भए पनि सामान्यतया कानुनी दण्ड दिइँदैन भन्ने उल्लेख छ। यसरी अयुत्थया कालमा म्युए थाई युद्धकला, खेल, कानुन, र राष्ट्रिय गर्वसँग गाँसिएको सांस्कृतिक धरोहर बन्यो।
१६औँ शताब्दीमा राजा नरेश्वानले म्युए थाईलाई सैनिक तालिमको आधारस्तम्भ बनाए। उनले बर्मी दरबारमा बन्दी जीवन व्यतीत गर्दा त्यहाँका युद्धकला पनि सिके र पछि आफ्ना सैनिकलाई नयाँ शैलीमा तालिम दिए। उनले युद्ध रणनीतिसँगै म्युए थाईलाई युद्धमा आत्मरक्षाको अनिवार्य सीपका रूपमा समावेश गरे। यसै अवधिमा म्युए थाई केवल सैनिक खेल नभई सामान्य नागरिकको मनोरञ्जन र दैनिक जीवनसँग पनि जोडिन थाल्यो।
युरोपेली यात्रुहरूले पनि यसबारे उल्लेख गरेका छन्। फ्रान्सेली राजदूत साइमन डे ला लुबेर (१६८७) ले आफ्नो पुस्तकमा थाइल्यान्डका मानिसहरूले आत्मरक्षा र मनोरञ्जनका लागि मुक्केबाजी र कुहिनो प्रहार गर्ने खेल खेल्ने लेखेका छन्। यसै गरी १६९८ मा फ्रान्सेली दूतावासले थाइल्यान्डमा प्रवेश गर्दा म्युए थाईलाई विदेशी आक्रमण विरुद्ध तयारीका रूपमा प्रयोग गरिएको प्रमाण भेटिन्छ।
अठारौँ शताब्दीमा राजा सुरियन्त्रथिबोडीले आफैं भेष बदलिएर मेलामा भएको म्युए थाई प्रतियोगितामा भाग लिएको कथा प्रसिद्ध छ। उनले सामान्य प्रतिस्पर्धीलाई हराएर जनतासँग नजिकिएको देखिन्छ। यसरी राजाहरूले पनि म्युए थाईलाई केवल युद्धकला नभई सामाजिक एकताको साधनका रूपमा प्रयोग गरेका थिए।
१७८८ मा दुई फ्रान्सेली भाइहरूले बैंककमा थाई मुक्केबाजलाई चुनौती दिए। राजा राम पहिलोले यो चुनौती अस्वीकार नगरी आफ्नो गार्ड विभागका बक्सर “मुएन फलान” पठाए। उनले फ्रान्सेलीलाई हराएपछि म्युए थाईको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा अझ बढ्यो। यस घटनाले म्युए थाईलाई थाई गौरवको प्रतीक मात्र नभई विदेशीलाई आकर्षित गर्ने कला बनायो।
१९औँ शताब्दी र विशेष गरी २०औँ शताब्दीमा म्युए थाईले अन्तर्राष्ट्रिय रूप लिन थाल्यो। यसअघि यो केवल थाइल्यान्डभित्रै अभ्यास हुने खेल थियो तर पछि विदेशी बक्सरहरूले यसलाई सिक्न थाले। थाई बक्सरहरूले पनि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतियोगितामा भाग लिन थालेपछि यसको लोकप्रियता विश्वभर फैलियो। यस अवधिमा म्युए थाईलाई किकबक्सिङसँग तुलना गर्न थालियो, तर यसमा प्रयोग हुने कुहिनो, घुँडा, र क्लिन्चिङ प्रविधिले यसलाई फरक र शक्तिशाली बनायो।
२०औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा थाइल्यान्डले म्युए थाईलाई व्यवस्थित ढंगले नियमन गर्न “प्रोफेशनल बक्सिङ एसोसिएसन अफ थाइल्यान्ड” स्थापना गर्यो, जसलाई थाइल्यान्डको खेल प्राधिकरणले मान्यता दियो। यसले प्रतियोगिता, नियम, सुरक्षा, र खेलाडीको प्रशिक्षणलाई व्यवस्थित गर्यो। म्युए थाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा फैलँदा विदेशी अभ्यासकर्ताहरूलाई “नाक म्युए फराङ” भनियो, जसको अर्थ विदेशी मुक्केबाज हो।
आज म्युए थाई विभिन्न विश्व प्रतियोगिताहरूमा खेलिन्छ। सन् २०१७ र २०२२ मा यसलाई वर्ल्ड गेम्समा समावेश गरिएको थियो। यद्यपि अझसम्म यो ओलम्पिक खेलमा समावेश भएको छैन, तर अन्तर्राष्ट्रिय ओलम्पिक समितिले यसलाई मान्यता दिएको छ। म्युए थाई आधुनिक समयमा आत्मरक्षा, फिटनेस, र खेलकुदको लोकप्रिय माध्यम बनेको छ। विश्वका धेरै देशहरूमा म्युए थाई प्रशिक्षण केन्द्रहरू खुलेका छन्। यसरी यो युद्धकला आज एक विश्वव्यापी खेल र थाइल्यान्डको सांस्कृतिक चिनारी दुवै बनेको छ।
म्युए थाई केवल युद्धकला वा खेल मात्र नभई थाइल्यान्डको सांस्कृतिक धरोहर हो। प्रतियोगिता सुरु गर्नु अघि गरिने “राम म्युए” र “वाई ख्रु” जस्ता नृत्य तथा अनुष्ठानहरूले यसलाई आध्यात्मिक र सांस्कृतिक आयाम दिन्छ। यी नृत्यहरू प्रशिक्षकप्रति सम्मान, पूर्वजहरूको स्मरण, र देवताप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने तरिका हुन्। यसले म्युए थाईलाई केवल शारीरिक खेल मात्र नभई आध्यात्मिक अभ्यास पनि बनाउँछ।
म्युए थाईसँग सम्बन्धित परम्परागत संगीत, विशेष गरी “पि जाव” र ढोलको ताल, प्रतियोगिताको वातावरणलाई अझ रोमाञ्चक बनाउँछ। यो संगीतले खेलाडीलाई उर्जा दिन्छ र दर्शकलाई पनि आकर्षित गर्छ। यसरी म्युए थाई थाइल्यान्डको कला, संगीत, नृत्य, र धर्मसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको छ।
आज म्युए थाई विश्वभर फैलिएको छ र यसलाई थाइल्यान्डको राष्ट्रिय खेलका रूपमा मानिन्छ। विदेशीहरूले पनि यसलाई आत्मरक्षा, स्वास्थ्य, अनुशासन र खेलकुदका लागि अभ्यास गर्छन्। यसले पर्यटनमा पनि ठूलो योगदान पुर्याएको छ, किनकि धेरै विदेशी पर्यटक थाइल्यान्ड आएर म्युए थाई तालिम लिन्छन्।
सन् २०१३–२०१६ मा यसलाई परालिम्पिक खेलमा समावेश गरिएको थियो र अहिले वर्ल्ड गेम्समा पनि खेलिन्छ। यसरी म्युए थाई आज केवल युद्धकला नभई थाइल्यान्डको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान बनेको छ। यसको लोकप्रियता बढ्दै गएकोले भविष्यमा यो ओलम्पिक खेलमा समेत सामेल हुने सम्भावना प्रबल छ।
ज्योतिष विवरण लोड हुँदैछ...
राशिफल लोड हुँदैछ...
काठमाडौं । झापाका विभिन्न विद्यालय तथा क्याम्पसका २०० विद्यार्थीलाई लक्षित गर्दै विपद् व्यवस्थापन तथा सर्पदंश रोकथामसम्बन्धी प्रदर्शन एवं सचेतना कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । अन्तरराष्ट्रिय झापाली समाजको सहयोग तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसन झापाको समन्वयमा चारआलीस्थित अरिदमन गण ब्यारेकमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो ।कार्यक्रममा नेपाली सेना तथा एनसिसी अलुम्नी एसोसिएसनका प्रतिनिधिहरूले
